Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = روز | عنوان مدخل = روز | مداخل مرتبط = روز در قرآن - روز در معارف دعا و زیارات - روز در معارف و سیره سجادی | پرسش مرتبط = }} ==مقدمه== در زبان عربی با دو واژه «یوم» و «نهار» به مفهوم «روز» اشاره شده است. ریشه «نه...» ایجاد کرد

2024-05-06T08:26:12Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = روز | عنوان مدخل = روز | مداخل مرتبط = روز در قرآن - روز در معارف دعا و زیارات - روز در معارف و سیره سجادی | پرسش مرتبط = }} ==مقدمه== در زبان عربی با دو واژه «یوم» و «نهار» به مفهوم «روز» اشاره شده است. ریشه «نه...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = روز
| عنوان مدخل = روز
| مداخل مرتبط = [[روز در قرآن]] - [[روز در معارف دعا و زیارات]] - [[روز در معارف و سیره سجادی]]
| پرسش مرتبط =
}}

==مقدمه==
در [[زبان عربی]] با دو واژه «[[یوم]]» و «نهار» به مفهوم «[[روز]]» اشاره شده است. ریشه «[[نهر]]» در تشبیهی به رودخانه به معنای وسعت، آمده است و از آنجا که [[روشنایی]] در روز منتشر و گسترش یافته، واژه «نهار» بدان اطلاق می‌گردد<ref>مفردات، ص۵۰۶ ـ ۵۰۷، «نهر».</ref>. «یوم» نیز در معنا نزدیک به واژه «نهار» است؛ با این تفاوت که یوم در معنای «مدت [[زمان]]» و «دوره» نیز به کار می‌رود؛ مانند [[یونس]] [[آیه]] ۵<ref>{{متن قرآن|هُوَ ٱلَّذِى جَعَلَ ٱلشَّمْسَ ضِيَآءًۭ وَٱلْقَمَرَ نُورًۭا وَقَدَّرَهُۥ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا۟ عَدَدَ ٱلسِّنِينَ وَٱلْحِسَابَ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ ذَٰلِكَ إِلَّا بِٱلْحَقِّ يُفَصِّلُ ٱلْـَٔايَـٰتِ لِقَوْمٍۢ يَعْلَمُونَ}} «اوست که خورشید را تابان و ماه را درخشان آفرید و برای آن برج‌ها نهاد تا شمار سال‌ها و «حساب» را بدانید؛ خداوند آن را جز به حق نیافرید؛ او آیات را برای گروهی که دانشورند روشن بیان می‌کند» سوره یونس، آیه ۵.</ref><ref>قاموس قرآن، ج ۷، ص۲۸۰؛ نک: نهج البلاغه، حکمت ۳۹۶.</ref>؛ همچنان‌که کلمه «نهار» افزون بر معنای روز، بر گسترش [[نور]] نیز دلالت دارد، از این‌رو در کاربست واژه «نهار» [[تقابل]] آن با «لیل» در نظر است و واژه «یوم» در جایی به‌کار می‌رود که فهماندن گسترش نور در نظر نباشد؛ مانند مواردی که سخن از شمردن ایام باشد که در چنین مقامی می‌گویند: «عشرة أیام» و گفته نمی‌شود «عشرة نهارات»<ref>المیزان، ج ۱۰، ص۱۳.</ref>. [[خلیل]] نیز «نهار» را به روشنایی میان [[طلوع فجر]] تا [[غروب]] [[آفتاب]]<ref>العین، ج ۴، ص۴۴، «نهر».</ref> و «یوم» را به مقدار زمان میان [[طلوع]] آفتاب تا غروب آن تعریف کرده است<ref>العین، ج ۸، ص۴۳۳، «یوم».</ref>. در آیاتی از [[قرآن]]، واژه «یوم» افزون بر روز، شب را هم شامل و به کل شبانه‌روز اطلاق می‌گردد؛ مانند ۱۵۵ شعراء<ref>{{متن قرآن|قَالَ هَـٰذِهِۦ نَاقَةٌۭ لَّهَا شِرْبٌۭ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍۢ مَّعْلُومٍۢ}} «گفت: این ماده شتری است که از آب بهره‌ای دارد و شما را نیز از آب بهره روز معیّنی است» سوره شعراء، آیه ۱۵۵.</ref> و ۶۵ [[هود]]<ref>{{متن قرآن|فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُوا۟ فِى دَارِكُمْ ثَلَـٰثَةَ أَيَّامٍۢ ذَٰلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍۢ}} «امّا او را پی کردند، و (صالح) گفت: سه روز در خانه‌های خویش برخوردار گردید (تا عذابتان برسد)؛ این وعده‌ای بی‌دروغ است» سوره هود، آیه ۶۵.</ref><ref>التحقیق، ج ۱۴، ص۲۸۱؛ قاموس قرآن، ج ۷، ص۲۸۱.</ref> واژه «نهار» ۵۷ بار<ref>المعجم الاحصائی، ج ۳، ص۱۵۸۲، «نهار».</ref>. و «[[یوم]]» به اشکال گوناگون ۴۷۵ بار<ref>المعجم الاحصایی، ج ۱، ص۵۸۱، «یوم».</ref>. در [[قرآن کریم]] تکرار شده‌اند: ۴۴۵ بار مفرد، سه بار مثنا و ۲۷ بار جمع. این دو واژه در [[قرآن]] بیشتر برای بیان [[آیه]] و [[نشانه بودن]] [[روز]]، کارکردهای [[تاریخی]] روز و [[روز قیامت]] به کار رفته‌اند. در آیاتی، روز، پدیده‌ای با مقدار و قلمرو مشخص، مسخر [[انسان]] و وسیله [[تعیین زمان]] برخی [[اعمال عبادی]] و تعیین [[حساب]] ماه‌ها و سال‌ها یاد شده است.<ref>[[سید سجاد طباطبایی‌نژاد|طباطبایی‌نژاد، سید سجاد]]، [[روز (مقاله)|مقاله «روز»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۴، ص ۱۰۷.</ref>.

==اهمیت روز و تأکید قرآن بر آن==
روز، بخش‌های آن و برخی از ویژگی‌هایش در قرآن بسیار اهمیت یافته‌اند و نام برخی [[سوره‌ها]] از بخش‌های مختلف روز (فلق، [[ضحی]] و عصر) و ایام هفته ([[جمعه]])‌اند؛ همچنین [[خدا]] در برخی [[آیات]] به روز یا بخش‌هایی از آن [[سوگند]] یاد کرده که نشانه [[عظمت]] و اهمیت آن در [[درک]] [[آیات الهی]] است. البته برخی [[مفسران]]، فلق را در آیه اخیر هر آنچه خدا می‌شکافد، مانند [[زمین]] با گیاهان<ref>التفسیر الواضح، ج ۳، ص۹۲۱.</ref> دانسته‌اند و برخی نیز آن را چاهی در [[جهنم]]<ref>الدرالمنثور، ج ۶، ص۴۱۸.</ref>.<ref>[[سید سجاد طباطبایی‌نژاد|طباطبایی‌نژاد، سید سجاد]]، [[روز (مقاله)|مقاله «روز»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۴، ص ۱۰۸.</ref>.

==ترتیب بخش‌های مختلف روز==
بخش‌های گوناگون روز، از پیش از [[طلوع]] [[آفتاب]] تا هنگام غروب آن به مناسبت بیان شده‌اند. به دیده برخی [[محققان]] معاصر<ref>. Encyclopaedia of the Quran، Vol.۱، p.۵۰۰، Day، times of.</ref>، ترتیب زمانیآنها بدین شرح است: «[[فجر]]» که خود دو گونه صادق و کاذب دارد؛ همچنین «ابکار» قبل از طلوع [[خورشید]] است که پایان شب و آغاز روز را نشان می‌دهد و در مقابل «عَشِیّ» به کار می‌رود.<ref>{{متن قرآن|قَالَ رَبِّ ٱجْعَل لِّىٓ ءَايَةًۭ قَالَ ءَايَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ ٱلنَّاسَ ثَلَـٰثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًۭا وَٱذْكُر رَّبَّكَ كَثِيرًۭا وَسَبِّحْ بِٱلْعَشِىِّ وَٱلْإِبْكَـٰرِ}} «گفت: پروردگارا! برای من نشانه‌ای بگذار! فرمود: تو را نشانه این باد که سه روز با مردم جز به اشارت سخن نگویی و پروردگارت را بسیار به یاد آور و در پایان روز و پگاهان به پاکی بستای» سوره آلعمران، آیه ۴۱.</ref> واژه «بُکرة» در همین معنا اما هم در مقابل «عَشِیّ»<ref>{{متن قرآن|فَخَرَجَ عَلَىٰ قَوْمِهِۦ مِنَ ٱلْمِحْرَابِ فَأَوْحَىٰٓ إِلَيْهِمْ أَن سَبِّحُوا۟ بُكْرَةًۭ وَعَشِيًّۭا}} «آنگاه از محراب به سوی قوم خود بیرون شد و به آنان اشاره کرد که: پگاهان و در پایان روز (خداوند را) به پاکی بستأیید» سوره مریم، آیه ۱۱.</ref> و هم در برابر «أصیل» که هنوز [[روشنایی]] [[روز]] باقی است<ref>{{متن قرآن|وَٱذْكُرِ ٱسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةًۭ وَأَصِيلًا}} «و نام پروردگارت را پگاه و دیرگاه عصر یاد کن!» سوره انسان، آیه ۲۵.</ref> به کار می‌رود.

دوره بعدی [[طلوع]] [[آفتاب]] و بالا آمدن آن «[[اشراق]]»<ref>{{متن قرآن|إِنَّا سَخَّرْنَا ٱلْجِبَالَ مَعَهُۥ يُسَبِّحْنَ بِٱلْعَشِىِّ وَٱلْإِشْرَاقِ}} «ما کوه‌ها را رام گرداندیم که با وی در پایان روز و بامدادان نیایش می‌کردند» سوره ص، آیه ۱۸.</ref> است و پس از آن به روشنایی اولیه صبح پس از طلوع [[خورشید]] نوبت می‌رسد که از آن به «غَداة» یا «غُدُوّ» تعبیر شده و با تعابیر گوناگون در [[قرآن]] ذکر گردیده است: {{متن قرآن|بِٱلْغَدَوٰةِ وَٱلْعَشِىِّ}}<ref> سوره انعام، آیه ۵۲.</ref> {{متن قرآن|بِٱلْغُدُوِّ وَٱلْـَٔاصَالِ}}<ref> سوره اعراف، آیه ۲۰۵.</ref> روز کاملاً روشن و پیش از [[ظهر]]«[[ضحی]]» نام دارد.<ref>{{متن قرآن|أَوَأَمِنَ أَهْلُ ٱلْقُرَىٰٓ أَن يَأْتِيَهُم بَأْسُنَا ضُحًۭى وَهُمْ يَلْعَبُونَ}} «و آیا مردم این شهرها در امانند که عذاب ما میان روز، به آنان فرا رسد و آنان سرگرم بازی (و بازیچه این جهان) باشند؟» سوره اعراف، آیه ۹۸.</ref> «[[ظهیر]]» و «ظهر» نیز پس از «ضحی» خود را می‌نمایاند.<ref>{{متن قرآن|وَلَهُ ٱلْحَمْدُ فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَعَشِيًّۭا وَحِينَ تُظْهِرُونَ}} «و او را در آسمان‌ها و زمین سپاس باد و (نیز) در پایان روز و آنگاه که به نیمروز درآیید» سوره روم، آیه ۱۸.</ref> سپس وقت «رواح» است<ref>{{متن قرآن|وَلِسُلَيْمَـٰنَ ٱلرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌۭ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌۭ وَأَسَلْنَا لَهُۥ عَيْنَ ٱلْقِطْرِ وَمِنَ ٱلْجِنِّ مَن يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِۦ وَمَن يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ ٱلسَّعِيرِ}} «و برای سلیمان، باد را (رام کردیم) که (وزش) پگاهانش یک ماه و وزش شامگاهانش یک ماه (راه) بود و چشمه مس گداخته را برای وی روان کردیم و برخی از پریان به اذن پروردگارش پیش او کار می‌کردند و هر یک از آنان از فرمان ما سر می‌پیچید بدو از عذاب آتش می‌چشاندیم» سوره سبأ، آیه ۱۲.</ref> و پس از آن «اصیل» یا «آصال» می‌آید.<ref>{{متن قرآن|وَقَالُوٓا۟ أَسَـٰطِيرُ ٱلْأَوَّلِينَ ٱكْتَتَبَهَا فَهِىَ تُمْلَىٰ عَلَيْهِ بُكْرَةًۭ وَأَصِيلًۭا}} «و گفتند: افسانه‌های پیشینیان است که رونویس کرده است آنگاه پگاه و دیرگاه عصر بر او خوانده می‌شود» سوره فرقان، آیه ۵. {{متن قرآن|وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَن فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ طَوْعًۭا وَكَرْهًۭا وَظِلَـٰلُهُم بِٱلْغُدُوِّ وَٱلْـَٔاصَالِ}} «و هر که در آسمان‌ها و زمین است و سایه‌هایشان خواه و ناخواه سپیده‌دمان و دیرگاه عصرها خدای را سجده می‌برند» سوره رعد، آیه ۱۵.</ref> و قسمت آخر [[روز]] «عصر»<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص۴۳۵؛ التحریر و التنویر، ج ۳۰، ص۴۶۵.</ref> نام دارد.<ref>{{متن قرآن|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ وَٱلْعَصْرِ}} «سوگند به روزگار،» سوره عصر، آیه ۱.</ref> در برخی از منابع نیز چنین ترتیبی با اندکی تفاوت ذکر شده است<ref>المفصل، ج ۸، ص۴۶۹.</ref>.<ref>[[سید سجاد طباطبایی‌نژاد|طباطبایی‌نژاد، سید سجاد]]، [[روز (مقاله)|مقاله «روز»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۴، ص ۱۰۸.</ref>.

==کاربردهای روز یا بخشی از آن در [[قرآن]]==

===نشانه و [[رحمت]] بودن روز===
میان [[آیات]] [[طبیعت]] و [[آیات قرآن]]، [[هماهنگی]] دقیقی هست: قرآن آنچه را [[کائنات]] به شکل طبیعی بر [[خدا]] و [[توحید]] او دلالت دارند، در قالب الفاظ بیان می‌کند؛ پیدایی شب و روز و [[آفتاب]] و ماه بر [[وجود خدا]] و توحید و [[حکمت]] او دلالت دارد<ref>احسن الحدیث، ج ۹، ص۴۳۳.</ref>. [[قرآن کریم]] درباره [[نظام]] [[نور]] و [[ظلمت]] و پیدایی شب و روز، تعبیرهای گوناگونی دارد که هر یک به نکته‌ای اشاره دارد و از دریچه خاصی بدان می‌نگرد؛ در [[آیه]] ۳۳ [[انبیاء]] از [[آفرینش]] شب و [[روز]] سخن دارد: {{متن قرآن|وَهُوَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلَّيْلَ وَٱلنَّهَارَ وَٱلشَّمْسَ وَٱلْقَمَرَ كُلٌّۭ فِى فَلَكٍۢ يَسْبَحُونَ}}<ref>«و اوست که شب و روز و خورشید و ماه را آفرید (که) هر یک در چرخه‌ای شناورند» سوره انبیاء، آیه ۳۳.</ref>. و گاه آن‌دو را آیه‌ای از [[آیات الهی]] می‌شمرد که با محو آیه شب، آیه روز که با درخشندگی همراه است، پدید می‌آید<ref>المیزان، ج ۱۳، ص۵۱؛ فی ظلال القرآن، ج ۴، ص۲۲۱.</ref>: {{متن قرآن|وَجَعَلْنَا ٱلَّيْلَ وَٱلنَّهَارَ ءَايَتَيْنِ فَمَحَوْنَآ ءَايَةَ ٱلَّيْلِ وَجَعَلْنَآ ءَايَةَ ٱلنَّهَارِ مُبْصِرَةًۭ لِّتَبْتَغُوا۟ فَضْلًۭا مِّن رَّبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا۟ عَدَدَ ٱلسِّنِينَ وَٱلْحِسَابَ وَكُلَّ شَىْءٍۢ فَصَّلْنَـٰهُ تَفْصِيلًا}}<ref>«و شب و روز را دو نشانه قرار دادیم آنگاه نشانه شب را زدودیم و نشانه روز را روشنی بخش آوردیم تا بخششی از پروردگارتان بجویید و شمارگان سال‌ها و حساب را بدانید و هر چیز را نیک روشن داشته‌ایم» سوره اسراء، آیه ۱۲.</ref> زمانی روز را که [[روشنایی]] آن سبب تلاش و کسب روزی است، از آیات الهی می‌خواند: {{متن قرآن|وَمِنْ ءَايَـٰتِهِۦ مَنَامُكُم بِٱلَّيْلِ وَٱلنَّهَارِ وَٱبْتِغَآؤُكُم مِّن فَضْلِهِۦٓ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَـَٔايَـٰتٍۢ لِّقَوْمٍۢ يَسْمَعُونَ}}<ref>«و از نشانه‌های او، خوابتان در شب و روز و (روزی) جستنتان از بخشش اوست، همانا در این، نشانه‌هایی است برای گروهی که سخن نیوشند» سوره روم، آیه ۲۳.</ref>.<ref>المیزان، ج ۱۶، ص۱۶۷.</ref>. هنگامی نیز به تدبیری که بر آفرینش [[نظام]] شبانه‌روز [[حاکم]] است، اشاره داشته و کوتاه و بلند شدن تدریجی شبانه‌روز را سرچشمه گرفته از [[علم]] و [[تدبیر الهی]] می‌شناساند<ref>المیزان، ج ۱۶، ص۲۳۴.</ref>. گاه نیز بیرون کشیدن روز از شب را از آیات الهی می‌خواند<ref>زبدة التفاسیر، ج ۵، ص۵۱۵؛ تفسیر بیضاوی، ج ۴، ص۲۶۸.</ref><ref>{{متن قرآن|وَءَايَةٌۭ لَّهُمُ ٱلَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ ٱلنَّهَارَ فَإِذَا هُم مُّظْلِمُونَ}} «و شب برای (پندگیری) آنان نشانه‌ای است که روز را از آن بیرون می‌کشیم پس ناگاه در تاریکی قرار می‌گیرند» سوره یس، آیه ۳۷.</ref> و زمانی از آمد و شد شب و [[روز]] یاد می‌کند. گاه از پوشاندن روز با شب و هنگامی از [[دگرگونی]] شب و روز به [[دست خدا]]: {{متن قرآن|يُقَلِّبُ ٱللَّهُ ٱلَّيْلَ وَٱلنَّهَارَ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَعِبْرَةًۭ لِّأُو۟لِى ٱلْأَبْصَـٰرِ}}<ref>«خداوند شب و روز را برمی‌گرداند، بی‌گمان در این پندی برای دیده‌وران است» سوره نور، آیه ۴۴.</ref> و وقتی نیز از پیچاندن شب به روز و روز به شب سخن به میان می‌آورد: {{متن قرآن|وَيُكَوِّرُ ٱلنَّهَارَ عَلَى ٱلَّيْلِ وَسَخَّرَ ٱلشَّمْسَ وَٱلْقَمَرَ كُلٌّۭ يَجْرِى لِأَجَلٍۢ مُّسَمًّى أَلَا هُوَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْغَفَّـٰرُ}}<ref>«آسمان‌ها و زمین را راستین آفریده است؛ شب را به روز و روز را به شب در می‌پیچد و خورشید و ماه را رام کرده است، هر یک تا زمانی معیّن روان است؛ آگاه باشید که او پیروزمند آمرزگار است» سوره زمر، آیه ۵.</ref> هریک از اینها نشانه‌ای از [[تدبیر]] و [[نظم]] این [[جهان]] است که بیانگر [[علم]] و [[قدرت پروردگار]] آنهاست.

[[قرآن]] در بیان شاهکار [[خلقت]] روز و شب به [[سودمندی]] آنها اشاره می‌کند و [[مردم]] را به [[تفکر]] در [[عظمت]] آنها فرامی‌خواند و از راه سؤال که برای [[بیدار]] کردن [[وجدان]] خفته غافلان است، از آنان می‌پرسد که اگر [[نعمت]] شب به [[تنهایی]] بود، [[انسان]] همیشه در [[تاریکی]] به سر می‌برد؛ یا چنانچه همیشه روز بود و شبی در کار نبود تا انسان [[استراحت]] کند، چه رخ می‌داد!<ref>{{متن قرآن|قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ * قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ}} «بگو: آیا اندیشیده‌اید که اگر خداوند، شب را تا روز رستخیز برای شما جاودان کند کدام خدا جز خداوند برایتان روشنایی می‌آورد؟ پس آیا نمی‌شنوید؟ * بگو: آیا اندیشیده‌اید که اگر خداوند، روز را تا روز رستخیز برای شما جاودان کند، کدام خدا جز خداوند برایتان شبی می‌آورد تا در آن آرامش گیرید؟ پس آیا نمی‌بینید؟» سوره قصص، آیه ۷۱-۷۲.</ref> دقت کننده در این سؤال جز اعتراف به [[قدرت خدا]] و [[یگانگی]] وی چاره‌ای ندارد<ref>مجمع البیان، ج ۷، ص۴۵۴.</ref>. در ادامه این [[آیات]]، [[آفرینش]] شب و [[روز]] را از [[نعمت]]، [[احسان]] و [[رحمت خدا]] به [[بندگان]] برمی‌شمرد.<ref>{{متن قرآن|وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}} «و از بخشایش اوست که شب و روز را برایتان پدید آورد تا در شب آرام گیرید و (روز) از بخشش وی، (روزی خویش) بجویید و باشد که سپاس گزارید» سوره قصص، آیه ۷۳.</ref> رمز [[رحمت]] بودن آفرینش شب و روز در این است که اگر شب و روزی در کار نبود، [[نظام خلقت]] در [[جهان]] ماده به هم می‌خورد<ref>روح البیان، ج ۶، ص۴۲۷؛ فی ظلال القرآن، ج ۵، ص۲۷۰۸؛ مخزن العرفان، ج ۹، ص۴۴۲.</ref>. بر همین پایه، در برخی دیگر از آیات، روز را پدیده‌ای مسخر [[انسان]] می‌شناساند. [[قرآن کریم]] بارها کنار دیگر پدیده‌های طبیعی، روز و شب را در [[تسخیر]] انسان و در جهت [[خدمت]] به او معرفی می‌کند. این مطلب در [[آیات قرآن]] با بیان برخی ویژگی‌های روز یاد شده است. آیاتی، از مبصر و روشنی‌بخش بودن روز یاد می‌کنند. در ۴۷ فرقان<ref>{{متن قرآن|وَهُوَ ٱلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ ٱلَّيْلَ لِبَاسًۭا وَٱلنَّوْمَ سُبَاتًۭا وَجَعَلَ ٱلنَّهَارَ نُشُورًۭا}} «و اوست که شب را برای شما (چون) بالاپوش و خواب را مایه آسایش و روز را انگیختنی (برای جنب و جوش) قرار داد» سوره فرقان، آیه ۴۷.</ref> از نشور و مایه [[حرکت]] و [[حیات]] بودن روز، و در ۱۱ [[نبأ]]<ref>{{متن قرآن|وَجَعَلْنَا ٱلنَّهَارَ مَعَاشًۭا}} «و روز را زمان (تلاش برای) معاش نهادیم؛» سوره نبأ، آیه ۱۱.</ref> از معاش و مایه [[زندگی]] و تکاپو بودن روز سخن می‌رود؛ همچنین [[آیه]] ۱۲ [[اسراء]]<ref>{{متن قرآن|وَجَعَلْنَا ٱلَّيْلَ وَٱلنَّهَارَ ءَايَتَيْنِ فَمَحَوْنَآ ءَايَةَ ٱلَّيْلِ وَجَعَلْنَآ ءَايَةَ ٱلنَّهَارِ مُبْصِرَةًۭ لِّتَبْتَغُوا۟ فَضْلًۭا مِّن رَّبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا۟ عَدَدَ ٱلسِّنِينَ وَٱلْحِسَابَ وَكُلَّ شَىْءٍۢ فَصَّلْنَـٰهُ تَفْصِيلًا}} «و شب و روز را دو نشانه قرار دادیم آنگاه نشانه شب را زدودیم و نشانه روز را روشنی بخش آوردیم تا بخششی از پروردگارتان بجویید و شمارگان سال‌ها و حساب را بدانید و هر چیز را نیک روشن داشته‌ایم» سوره اسراء، آیه ۱۲.</ref> تعیین [[حساب]] ماه و سال را با [[روز]] و شب بیان می‌کند. برخی از [[مفسران]] معاصر در [[تفسیر]] این [[آیه]] گفته‌اند که با محو شب و [[روشنگری]] روز، شمار سال‌ها را بدانید، یکی از روزها را واحد قرار داده و دیگر ایام را به آن گره بزنید و از این راه حساب وقت‌ها و موعدها را بدانید<ref>المیزان، ج ۱۳، ص۵۱.</ref> در پاره‌ای [[آیات]]، روز پدیده‌ای با مقدار مشخص یاد شده است. [[خدا]] روز و شب را بر اساس [[نظام]] دقیقی آفرید و قلمرو هر یک مشخص است<ref>التبیان، ج ۸، ص۴۶۰.</ref> و هیچ‌گاه از مقدار خود [[تجاوز]] نمی‌کند: {{متن قرآن|لَا ٱلشَّمْسُ يَنۢبَغِى لَهَآ أَن تُدْرِكَ ٱلْقَمَرَ وَلَا ٱلَّيْلُ سَابِقُ ٱلنَّهَارِ وَكُلٌّۭ فِى فَلَكٍۢ يَسْبَحُونَ}}<ref>«نه در خور خورشید است که به ماه رسد و نه شب بر روز پیشی می‌گیرد و هر یک در سپهری شناورند» سوره یس، آیه ۴۰.</ref> در روایاتی از [[امام صادق]]، [[امام باقر]] و [[امام رضا]]{{عم}} با [[استدلال]] به این [[آیه شریفه]]، [[خلقت]] روز پیش از شب بیان شده است<ref>کنز الدقائق، ج ۱۱، ص۸۱.</ref>. همه اینها به گونه‌ای بیانگر [[آیات الهی]] و [[رحمت خدا]] بر بندگانش هستند.<ref>[[سید سجاد طباطبایی‌نژاد|طباطبایی‌نژاد، سید سجاد]]، [[روز (مقاله)|مقاله «روز»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۴، ص ۱۰۸.</ref>.

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:1100408.jpg|22px]] [[سید سجاد طباطبایی‌نژاد|طباطبایی‌نژاد، سید سجاد]]، [[روز (مقاله)|مقاله «روز»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

روز در قرآن - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Jaafari: /* منابع */