سبب نزول - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Jaafari در ‏۹ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۰۸:۰۵

2024-03-09T08:05:32Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۹ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۳۵
خط ۳:		خط ۳:
	\| موضوع مرتبط = قرآن		\| موضوع مرتبط = قرآن
	\| عنوان مدخل =		\| عنوان مدخل =
	\| مداخل مرتبط =		\| مداخل مرتبط = [[سبب نزول در قرآن]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Bahmani: /* پانویس */

2024-03-06T13:57:33Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۶ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۷:۲۷
خط ۱۸۹:		خط ۱۸۹:
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	~~{{اسلام}}~~
	{{قرآن کریم}}		{{قرآن کریم}}

	~~[[رده:قرآن‌شناسی]]~~
	[[رده:علوم قرآنی]]		[[رده:علوم قرآنی]]

Wasity: جایگزینی متن - 'واحدی' به 'واحدی'

2023-02-12T07:02:38Z

جایگزینی متن - 'واحدی' به 'واحدی'

Bahmani: /* اعتبار عموم لفظ به شرط تأیید با سیاق */

2022-10-18T10:04:55Z

اعتبار عموم لفظ به شرط تأیید با سیاق

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ اکتبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۳:۳۴
خط ۱۰۵:		خط ۱۰۵:
	در باره سبب نزول اين آيه از [[ابن عباس]] [[روایت]] شده است که [[تمیم الداری]] و [[عدی بن زید]] به [[مکه]] رفت ‌و آمد می‌کردند. مردی از [[بنی سهم]] [[قریش]] همراه ایشان بود و مرگش در سرزمینی که هیچ [[مسلمانی]] حضور نداشت، فرا رسید. او ما‌تَرک خویش را به آن دو تن سپرد که به ورثه‌اش برسانند. آنها نیز همه چیز را جز یک جام نقره‌ای مشبّک به طلا، به ورثه‌اش دادند و چون [[ورثه]] او سراغ آن را گرفتند، آن دو شخص گفتند که آن را ندیده‌ایم. آن دو را نزد [[پیغمبر]]{{صل}} بردند، پیغمبر{{صل}} سوگندشان داد و آنها [[سوگند]] خوردند که چیزی پنهان نکرده‌اند و خبر ندارند. پیغمبر{{صل}} رهایشان کرد. اما پس از مدتی جام نزد جمعی از [[اهل مکه]] پیدا شد و آنها گفتند که آن را از [[تمیم داری]] و عدی بن زید خریده‌ایم. [[ورثه]] آن مردِ سهمی به دعوی برخاستند و دو تن از ایشان [[شهادت]] دادند که این جامِ [[خویشاوند]] ماست و [[گواهی]] ما از گواهی عدی بن زید و تمیم داری راست‌تر است، و ناحق نمی‌گوییم. دو [[آیه]] ۱۰۶ و ۱۰۷ [[سوره مائده]] به این مناسبت نازل شد<ref>اسباب النزول، علی بن احمد واحدی نیشابوری، تحقیق عصام بن عبد المحسن الحمیدان، بیروت، مؤسسة الریّان، ۱۴۱۱ ﻫ، ص۳۳ ـ ۳۴.</ref>. و سخن آنها را [[تأیید]] کرد. عمومیت لفظ یٰا أیُّها الَّذینَ آمَنوا در آیه صد و ششم این [[سوره]]، امر بسیار روشنی است که از توضیح [[بی‌نیاز]] است<ref>[[محمد کاظم شاکر\|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)\|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص۱۴۳.</ref>.<ref>محمد کاظم شاکر\|شاکر، محمد کاظم، آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)\|آشنایی با علوم قرآنی، ص۱۴۱ - ۱۴۳.</ref>		در باره سبب نزول اين آيه از [[ابن عباس]] [[روایت]] شده است که [[تمیم الداری]] و [[عدی بن زید]] به [[مکه]] رفت ‌و آمد می‌کردند. مردی از [[بنی سهم]] [[قریش]] همراه ایشان بود و مرگش در سرزمینی که هیچ [[مسلمانی]] حضور نداشت، فرا رسید. او ما‌تَرک خویش را به آن دو تن سپرد که به ورثه‌اش برسانند. آنها نیز همه چیز را جز یک جام نقره‌ای مشبّک به طلا، به ورثه‌اش دادند و چون [[ورثه]] او سراغ آن را گرفتند، آن دو شخص گفتند که آن را ندیده‌ایم. آن دو را نزد [[پیغمبر]]{{صل}} بردند، پیغمبر{{صل}} سوگندشان داد و آنها [[سوگند]] خوردند که چیزی پنهان نکرده‌اند و خبر ندارند. پیغمبر{{صل}} رهایشان کرد. اما پس از مدتی جام نزد جمعی از [[اهل مکه]] پیدا شد و آنها گفتند که آن را از [[تمیم داری]] و عدی بن زید خریده‌ایم. [[ورثه]] آن مردِ سهمی به دعوی برخاستند و دو تن از ایشان [[شهادت]] دادند که این جامِ [[خویشاوند]] ماست و [[گواهی]] ما از گواهی عدی بن زید و تمیم داری راست‌تر است، و ناحق نمی‌گوییم. دو [[آیه]] ۱۰۶ و ۱۰۷ [[سوره مائده]] به این مناسبت نازل شد<ref>اسباب النزول، علی بن احمد واحدی نیشابوری، تحقیق عصام بن عبد المحسن الحمیدان، بیروت، مؤسسة الریّان، ۱۴۱۱ ﻫ، ص۳۳ ـ ۳۴.</ref>. و سخن آنها را [[تأیید]] کرد. عمومیت لفظ یٰا أیُّها الَّذینَ آمَنوا در آیه صد و ششم این [[سوره]]، امر بسیار روشنی است که از توضیح [[بی‌نیاز]] است<ref>[[محمد کاظم شاکر\|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)\|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص۱۴۳.</ref>.<ref>محمد کاظم شاکر\|شاکر، محمد کاظم، آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)\|آشنایی با علوم قرآنی، ص۱۴۱ - ۱۴۳.</ref>

	== اعتبار عموم لفظ به شرط تأیید با [[سیاق]] ==		== اعتبار عموم لفظ به شرط تأیید با سیاق ==
	هنگامی که گفته می‌شود که عموم لفظ معتبر است نه خصوص سبب، منظور آن نیست که لفظ یک آیه یا بخشی از آن، بدون در نظر گرفتن سیاق آن، عمومیت و اطلاق دارد. نمونه ذیل این موضوع را به خوبی روشن می‌سازد.		هنگامی که گفته می‌شود که عموم لفظ معتبر است نه خصوص سبب، منظور آن نیست که لفظ یک آیه یا بخشی از آن، بدون در نظر گرفتن سیاق آن، عمومیت و اطلاق دارد. نمونه ذیل این موضوع را به خوبی روشن می‌سازد.

Bahmani در ‏۱۸ اکتبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۰۴

2022-10-18T10:04:30Z

نمایش تغییرات

Bahmani در ‏۱۸ اکتبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۰۳

2022-10-18T10:03:44Z

نمایش تغییرات

Bahmani در ‏۱۸ اکتبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۰۱

2022-10-18T10:01:46Z

نمایش تغییرات

Hosein: جایگزینی متن - 'پرونده:13790.jpg' به 'پرونده:IM010488.jpg'

2022-10-16T17:32:25Z

جایگزینی متن - 'پرونده:13790.jpg' به 'پرونده:IM010488.jpg'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ اکتبر ۲۰۲۲، ساعت ۲۱:۰۲
خط ۱۲۸:		خط ۱۲۸:
	== منابع ==		== منابع ==
	{{منابع}}		{{منابع}}
	* [[پرونده:~~13790~~.jpg\|22px]] [[محمد کاظم شاکر\|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)\|'''آشنایی با علوم قرآنی''']]		* [[پرونده:IM010488.jpg\|22px]] [[محمد کاظم شاکر\|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)\|'''آشنایی با علوم قرآنی''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

2022-08-24T20:57:51Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

نمایش تغییرات

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۵

2022-07-31T07:27:44Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۵

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۵۷
خط ۱۰۵:		خط ۱۰۵:
	*'''فرض سوم:'''در این فرض، بیش از یک روایت صحیح است، ولی هیچ‌کدام از آن‌ها دارای مرجّح نیست كه بتوان آن را بر روایات دیگر مقدم دانست. امّا می‌توان بین آن‌ها را جمع کرد و تمامی آن‌ها را به عنوان اسباب نزول آیه یا آیات مورد‌ نظر تلقی نمود و این در صورتی است که فاصله زمانی میان آن‌ها طولانی نباشد. در این صورت گفته‌اند که مانعی ندارد آیه یا آیاتی از قرآن بر اثر وقوع چند حادثه و پیش‌آمد نازل شده باشد. به عنوان مثال در باره نزول آیات مربوط به "لعان" دو روایت آمده است که یکی در باره "[[هلال بن امیّه]]" و دیگری در باره "[[عُوَیمر بن حارث]]" است. این دو روایت هر دو صحیح است و هیچ‌کدام بر دیگری برتری ندارد<ref>مناهل العرفان فی علوم القرآن، عبد‌العظیم زرقانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۹۸۸، ج ۱، ص ۱۱۹ ـ ۱۲۰.</ref>.		*'''فرض سوم:'''در این فرض، بیش از یک روایت صحیح است، ولی هیچ‌کدام از آن‌ها دارای مرجّح نیست كه بتوان آن را بر روایات دیگر مقدم دانست. امّا می‌توان بین آن‌ها را جمع کرد و تمامی آن‌ها را به عنوان اسباب نزول آیه یا آیات مورد‌ نظر تلقی نمود و این در صورتی است که فاصله زمانی میان آن‌ها طولانی نباشد. در این صورت گفته‌اند که مانعی ندارد آیه یا آیاتی از قرآن بر اثر وقوع چند حادثه و پیش‌آمد نازل شده باشد. به عنوان مثال در باره نزول آیات مربوط به "لعان" دو روایت آمده است که یکی در باره "[[هلال بن امیّه]]" و دیگری در باره "[[عُوَیمر بن حارث]]" است. این دو روایت هر دو صحیح است و هیچ‌کدام بر دیگری برتری ندارد<ref>مناهل العرفان فی علوم القرآن، عبد‌العظیم زرقانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۹۸۸، ج ۱، ص ۱۱۹ ـ ۱۲۰.</ref>.
	*'''فرض چهارم:'''مطابق این فرض دو یا چند روایت صحیح وجود دارد که هیچ یک بر دیگری ترجیح ندارد و هر کدام اسباب نزول متفاوتی را نقل کرده‌اند. علاوه بر این، متن آن‌ها نیز قابل جمع نیست. برای مثال در مورد نزول آیه {{متن قرآن\|وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُواْ بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم بِهِ وَلَئِن صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِّلصَّابِرِينَ}}<ref> و اگر کیفر می‌کنید مانند آنچه خود کیفر شده‌اید کیفر کنید و اگر شکیبایی پیشه کنید همان برای شکیبایان بهتر است؛ سوره نحل، آیه: ۱۲۶.</ref> دو روایت است که یک روایت، نزول آن را پس از جنگ اُحد و روایت دیگر نزول آن را در روز فتح مکه ذکر کرده است<ref>مناهل العرفان فی علوم القرآن، عبد‌العظیم زرقانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۹۸۸، ج ۱، ص ۱۲۱.</ref>.		*'''فرض چهارم:'''مطابق این فرض دو یا چند روایت صحیح وجود دارد که هیچ یک بر دیگری ترجیح ندارد و هر کدام اسباب نزول متفاوتی را نقل کرده‌اند. علاوه بر این، متن آن‌ها نیز قابل جمع نیست. برای مثال در مورد نزول آیه {{متن قرآن\|وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُواْ بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم بِهِ وَلَئِن صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِّلصَّابِرِينَ}}<ref> و اگر کیفر می‌کنید مانند آنچه خود کیفر شده‌اید کیفر کنید و اگر شکیبایی پیشه کنید همان برای شکیبایان بهتر است؛ سوره نحل، آیه: ۱۲۶.</ref> دو روایت است که یک روایت، نزول آن را پس از جنگ اُحد و روایت دیگر نزول آن را در روز فتح مکه ذکر کرده است<ref>مناهل العرفان فی علوم القرآن، عبد‌العظیم زرقانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۹۸۸، ج ۱، ص ۱۲۱.</ref>.
	بسیاری از محققان در مورد این فرض معتقدند که باید این روایات را بر تعدّد و تکرار نزول آیه یا آیات حمل نمود<ref>مناهل العرفان فی علوم القرآن، عبد‌العظیم زرقانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۹۸۸، ج ۱، ص ۱۲۱.</ref>. تعدّد نزول اگر چه امری ممکن است، امّا وقتی آیه‌ای تنها یک بار در قرآن کریم ثبت شده است، بسیار بعید می‌نُماید که بیش از یک بار نازل شده باشد. از این‌رو در این‌گونه موارد بهتر است بگوییم که احتمالاً [[پیامبر اکرم]]{{صل}} در برخی از حوادثِ ذکر شده، آیه یا آیات مورد نظر را که قبلاً نازل شده بود، تلاوت کرده است. بنا بر این، آیه مورد نظر به سبب حادثه‌ای خاص نازل شده و به مناسبت در حادثه یا حوادث دیگر نیز تلاوت شده است. [[سیوطی]] در این‌باره می‌نویسد: "گاهی در یکی از دو روایت، عبارت {{عربی\|" فَتَلا فِیهِم‏‏ ‏‏‏‏‏"}} آمده است، امّا دیگران آن را {{عربی\|"فَنَزَلَ"}} دانسته‌اند. نمونه آن روایتی است که ترمذی آن را صحیح دانسته و از [[ابن عباس]] چنین نقل کرده است: "یکبار شخصی یهودی با [[پیامبر]]{{صل}} برخورد کرد و از او پرسید: یا ابا القاسم! اگر خداوند آسمان‌ها را این‌گونه، زمین را آن‌گونه، آب را چنین، کوه‌ها را چنان و سایر مخلوقات را به این صورت قرار می‌داد، بهتر نبود؟ پس خداوند این آیه را نازل کرد: {{متن قرآن\|وَمَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُواْ مَا أَنزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِّن شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِّلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُم مَّا لَمْ تَعْلَمُواْ أَنتُمْ وَلاَ آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ }}<ref> و خداوند را سزاوار ارجمندی وی ارج ننهادند که گفتند: خداوند بر هیچ بشری چیزی فرو نفرستاده است؛ بگو: کتابی را که موسی آورد چه کسی فرو فرستاد؟ که فروغی و رهنمودی برای مردم بود، آن را بر کاغذهایی می‌نگارید، (برخی از) آن را آشکار می‌دارید و بسیاری (دیگر) را پنهان می‌کنید؛ و آنچه شما و پدرانتان نمی‌دانستید به شما آموخته شد. بگو: خداوند (این قرآن را فرستاده است)؛ سپس آنان رها کن در بیهودگی‌شان به بازی پردازند؛ سوره انعام، آیه:۹۱.</ref> امّا در واقع، روایت چنین است که [[رسول خدا]]{{صل}} این آیه را تلاوت نمود و همین درست است، چرا‌ که این آیه مکّی است<ref>ر.ک: التبیان فی تفسیر القرآن، شیخ طوسی، ج ۱، ص ۴۲۴؛ الاتقان فی علوم القرآن، جلال الدین سیوطی، ج ۱، ص ۲۶۷ ـ ۲۶۶.</ref><ref>[[محمد کاظم شاکر\|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)\|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص۱۴۸ - ۱۵۰.</ref>.		بسیاری از محققان در مورد این فرض معتقدند که باید این روایات را بر تعدّد و تکرار نزول آیه یا آیات حمل نمود<ref>مناهل العرفان فی علوم القرآن، عبد‌العظیم زرقانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۹۸۸، ج ۱، ص ۱۲۱.</ref>. تعدّد نزول اگر چه امری ممکن است، امّا وقتی آیه‌ای تنها یک بار در قرآن کریم ثبت شده است، بسیار بعید می‌نُماید که بیش از یک بار نازل شده باشد. از این‌رو در این‌گونه موارد بهتر است بگوییم که احتمالاً [[پیامبر اکرم]]{{صل}} در برخی از حوادثِ ذکر شده، آیه یا آیات مورد نظر را که قبلاً نازل شده بود، تلاوت کرده است. بنا بر این، آیه مورد نظر به سبب حادثه‌ای خاص نازل شده و به مناسبت در حادثه یا حوادث دیگر نیز تلاوت شده است. [[سیوطی]] در این‌باره می‌نویسد: "گاهی در یکی از دو روایت، عبارت {{عربی\|" فَتَلا فِیهِم‏‏ ‏‏‏‏‏"}} آمده است، امّا دیگران آن را {{عربی\|"فَنَزَلَ"}} دانسته‌اند. نمونه آن روایتی است که ترمذی آن را صحیح دانسته و از [[ابن عباس]] چنین نقل کرده است: "یکبار شخصی یهودی با [[پیامبر]]{{صل}} برخورد کرد و از او پرسید: یا ابا القاسم! اگر خداوند آسمان‌ها را این‌گونه، زمین را آن‌گونه، آب را چنین، کوه‌ها را چنان و سایر مخلوقات را به این صورت قرار می‌داد، بهتر نبود؟ پس خداوند این آیه را نازل کرد: {{متن قرآن\|وَمَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُواْ مَا أَنزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِّن شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِّلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُم مَّا لَمْ تَعْلَمُواْ أَنتُمْ وَلاَ آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ }}<ref> و خداوند را سزاوار ارجمندی وی ارج ننهادند که گفتند: خداوند بر هیچ بشری چیزی فرو نفرستاده است؛ بگو: کتابی را که موسی آورد چه کسی فرو فرستاد؟ که فروغی و رهنمودی برای مردم بود، آن را بر کاغذهایی می‌نگارید، (برخی از) آن را آشکار می‌دارید و بسیاری (دیگر) را پنهان می‌کنید؛ و آنچه شما و پدرانتان نمی‌دانستید به شما آموخته شد. بگو: خداوند (این قرآن را فرستاده است)؛ سپس آنان رها کن در بیهودگی‌شان به بازی پردازند؛ سوره انعام، آیه:۹۱.</ref> امّا در واقع، روایت چنین است که [[رسول خدا]]{{صل}} این آیه را تلاوت نمود و همین درست است، چرا‌ که این آیه مکّی است<ref>ر.ک: التبیان فی تفسیر القرآن، شیخ طوسی، ج ۱، ص ۴۲۴؛ الاتقان فی علوم القرآن، جلال الدین سیوطی، ج ۱، ص ۲۶۷ ـ ۲۶۶.</ref><ref>[[محمد کاظم شاکر\|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)\|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص۱۴۸ - ۱۵۰.</ref>.

	==وحدت سبب نزول و تعدّد نازل==		==وحدت سبب نزول و تعدّد نازل==

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۰:۳۲
خط ۱۸:		خط ۱۸:
	بنا بر این، در جاهایی که در [[روایات]] به لفظ "سبب" تصریح شده باشد، مراد سبب نزول است. مثلاً اگر [[راوی]] بگوید: {{عربی\|"سَبَبُ نزولِ الآیةِ کَذا"}}، یا بعد از ذکر حادثه یا سؤال، از فاء تعقیبیه استفاده کند، به عنوان مثال بگوید: {{عربی\|"حَدَّثَ کذا فَنَزَلَتِ الآیةُ"}} یا {{عربی\|"سُئِلَ رسولُ اللهِ{{صل}} عَنْ کذا فَنَزَلَتِ الآیةُ"}}، در این گونه موارد، [[روایت]] بیانگر [[اسباب نزول]] است. اما اگر گفته شود: {{عربی\|"نَزَلَتِ الآیةُ فی کَذا"}} دو احتمال وجود دارد: یا بیانگر سبب نزول است، یا به این معنا است که [[آیه]] در باره آن موضوع نازل شده است<ref>الصحیح المُسند من اسباب النزول، ابو عبد الرحمن مقبل بن هادی الوادعی، بیروت، دار ابن‌حزم، ۱۴۱۵ ﻫ، ص۱۸.</ref>.		بنا بر این، در جاهایی که در [[روایات]] به لفظ "سبب" تصریح شده باشد، مراد سبب نزول است. مثلاً اگر [[راوی]] بگوید: {{عربی\|"سَبَبُ نزولِ الآیةِ کَذا"}}، یا بعد از ذکر حادثه یا سؤال، از فاء تعقیبیه استفاده کند، به عنوان مثال بگوید: {{عربی\|"حَدَّثَ کذا فَنَزَلَتِ الآیةُ"}} یا {{عربی\|"سُئِلَ رسولُ اللهِ{{صل}} عَنْ کذا فَنَزَلَتِ الآیةُ"}}، در این گونه موارد، [[روایت]] بیانگر [[اسباب نزول]] است. اما اگر گفته شود: {{عربی\|"نَزَلَتِ الآیةُ فی کَذا"}} دو احتمال وجود دارد: یا بیانگر سبب نزول است، یا به این معنا است که [[آیه]] در باره آن موضوع نازل شده است<ref>الصحیح المُسند من اسباب النزول، ابو عبد الرحمن مقبل بن هادی الوادعی، بیروت، دار ابن‌حزم، ۱۴۱۵ ﻫ، ص۱۸.</ref>.

	گفتنی است که غیر از پیشامدها یا سؤالاتی که موجب [[نزول قرآن]] می‌شده، گاهی به [[حکمت]] و [[فلسفه]] [[نزول آیه]] یا آیاتی از [[قرآن]] نیز، سبب اطلاق شده است. به عنوان مثال گفته‌اند که [[سبب نزول آیه]] {{متن قرآن\|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ‏}} در ابتدای [[سوره‌های قرآن]] [[کریم]] این بوده است که حدّ فاصل بین [[سوره‌ها]] باشد، چون از [[عبد الله بن عباس]] نقل شده است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} انتهای سوره‌ها را نمی‌شناخت تا آن‌که {{متن قرآن\|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ‏}} بر او نازل می‌شد. به هر حال کتب موسوم به اسباب نزول، در بر دارنده روایاتی در همه اقسام پیش‌گفته است و تنها به روایاتی که بیانگر حادثه یا سؤالی که موجب نزول قرآن شده باشد، اختصاص ندارد. به عنوان مثال [[واحدی]] در اسبابِ [[نزول]] خود آورده است که به گفته ضحّاک آیه{{متن قرآن\|إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ‏}}<ref> بی‌گمان بر کافران برابر است، چه بیمشان دهی یا بیمشان ندهی، ایمان نمی‌آورند؛ سوره بقره، آیه۶.</ref> در باره [[ابو جهل]] و [[پنج تن]] از [[خاندان]] وی نازل شده است و به قول کلبی در باره [[یهود]] است<ref>ر.ک: الاستیعاب فی بیان الاسباب، سلیم بن عبد الهلالی و محمد بن موسی آل نصر، عربستان سعودی، دار ابن‌جوزی، ۱۴۲۵ ﻫ، ج ۱، ص۱۷.</ref>. پیدا است که در این مورد، حادثه یا سؤالی موجب [[نزول]] نشده است، بلکه مراد آن است که [[آیه]] در باره افراد یا گروه خاصی از [[کافران]] است. اما در مورد زیر، حادثه‌ای موجب نزول [[سوره]] تبّت شده است: وقتی آیه {{متن قرآن\|وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ}}<ref> و نزدیک‌ترین خویشاوندانت را بیم ده!؛ سوره شعراء، آیه ۲۱۴.</ref>. نازل شد، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به تپه [[صفا]] برشد و بانگ زد: {{عربی\|" يَا صَبَاحَاهْ‏ ‏‏‏‏‏"}} (اعلام خطر!). [[قریش]] گرد آمدند و گفتند چه شده است؟ فرمود: به من بگویید که اگر باخبرتان کنم که [[دشمن]] صبح یا شب بر شما فرو می‌آید، از من [[باور]] می‌دارید؟. گفتند: آری. فرمود: اکنون به [[راستی]] شما را [[بیم]] می‌دهم که یک [[عذاب]] سخت در پیش دارید. [[ابو لهب]] گفت: {{عربی\|" تَبّاً لَكَ‏ ‏ ‏‏‏‏‏"}}؛ یعنی زیانت باد! برای این ما را جمع کردی؟! این آیه در جواب او نازل شد که دو دست ابو لهب زیان‌زده باد، و هست! که [[مال]] و دستاوردش او را [[بی‌نیاز]] نکند و کارساز نتواند بود. به زودی در آتشی شعله‌ور گرفتار آید با زنش، آن هیزم‌کش که در گردن، ریسمانی از لیف خرما دارد"<ref>اسباب النزول، علی بن احمد واحدی نیشابوری، ص۲۱.</ref>.<ref>[[محمد کاظم شاکر\|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)\|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص۱۳۰ - ۱۳۲.</ref>		گفتنی است که غیر از پیشامدها یا سؤالاتی که موجب [[نزول قرآن]] می‌شده، گاهی به [[حکمت]] و [[فلسفه]] [[نزول آیه]] یا آیاتی از [[قرآن]] نیز، سبب اطلاق شده است. به عنوان مثال گفته‌اند که [[سبب نزول آیه]] {{متن قرآن\|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ‏}} در ابتدای [[سوره‌های قرآن]] [[کریم]] این بوده است که حدّ فاصل بین [[سوره‌ها]] باشد، چون از [[عبد الله بن عباس]] نقل شده است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} انتهای سوره‌ها را نمی‌شناخت تا آن‌که {{متن قرآن\|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ‏}} بر او نازل می‌شد. به هر حال کتب موسوم به اسباب نزول، در بر دارنده روایاتی در همه اقسام پیش‌گفته است و تنها به روایاتی که بیانگر حادثه یا سؤالی که موجب نزول قرآن شده باشد، اختصاص ندارد. به عنوان مثال واحدی در اسبابِ [[نزول]] خود آورده است که به گفته ضحّاک آیه{{متن قرآن\|إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ‏}}<ref> بی‌گمان بر کافران برابر است، چه بیمشان دهی یا بیمشان ندهی، ایمان نمی‌آورند؛ سوره بقره، آیه۶.</ref> در باره [[ابو جهل]] و [[پنج تن]] از [[خاندان]] وی نازل شده است و به قول کلبی در باره [[یهود]] است<ref>ر.ک: الاستیعاب فی بیان الاسباب، سلیم بن عبد الهلالی و محمد بن موسی آل نصر، عربستان سعودی، دار ابن‌جوزی، ۱۴۲۵ ﻫ، ج ۱، ص۱۷.</ref>. پیدا است که در این مورد، حادثه یا سؤالی موجب [[نزول]] نشده است، بلکه مراد آن است که [[آیه]] در باره افراد یا گروه خاصی از [[کافران]] است. اما در مورد زیر، حادثه‌ای موجب نزول [[سوره]] تبّت شده است: وقتی آیه {{متن قرآن\|وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ}}<ref> و نزدیک‌ترین خویشاوندانت را بیم ده!؛ سوره شعراء، آیه ۲۱۴.</ref>. نازل شد، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به تپه [[صفا]] برشد و بانگ زد: {{عربی\|" يَا صَبَاحَاهْ‏ ‏‏‏‏‏"}} (اعلام خطر!). [[قریش]] گرد آمدند و گفتند چه شده است؟ فرمود: به من بگویید که اگر باخبرتان کنم که [[دشمن]] صبح یا شب بر شما فرو می‌آید، از من [[باور]] می‌دارید؟. گفتند: آری. فرمود: اکنون به [[راستی]] شما را [[بیم]] می‌دهم که یک [[عذاب]] سخت در پیش دارید. [[ابو لهب]] گفت: {{عربی\|" تَبّاً لَكَ‏ ‏ ‏‏‏‏‏"}}؛ یعنی زیانت باد! برای این ما را جمع کردی؟! این آیه در جواب او نازل شد که دو دست ابو لهب زیان‌زده باد، و هست! که [[مال]] و دستاوردش او را [[بی‌نیاز]] نکند و کارساز نتواند بود. به زودی در آتشی شعله‌ور گرفتار آید با زنش، آن هیزم‌کش که در گردن، ریسمانی از لیف خرما دارد"<ref>اسباب النزول، علی بن احمد واحدی نیشابوری، ص۲۱.</ref>.<ref>[[محمد کاظم شاکر\|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)\|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص۱۳۰ - ۱۳۲.</ref>

	== فضای نزول و جوّ نزول ==		== فضای نزول و جوّ نزول ==
خط ۴۷:		خط ۴۷:
	# أسباب النزول و القصص الفرقانیه، از [[محمد بن اسعد عراقی]]؛		# أسباب النزول و القصص الفرقانیه، از [[محمد بن اسعد عراقی]]؛
	# أسباب النزول، از [[محمد بن علی بن شعیب مازندرانی]]؛		# أسباب النزول، از [[محمد بن علی بن شعیب مازندرانی]]؛
	# عجائب النقول فی أسباب النزول، از [[ابراهیم بن عمر جَعبری]]، وی [[اسباب النزول]] [[واحدی]] را تلخیص و اسانید آن را حذف کرده، اما چیزی بر آن نیفزوده است؛		# عجائب النقول فی أسباب النزول، از [[ابراهیم بن عمر جَعبری]]، وی [[اسباب النزول]] واحدی را تلخیص و اسانید آن را حذف کرده، اما چیزی بر آن نیفزوده است؛
	# العُجاب فی بیان الأسباب، از [[ابن حجر عسقلانی]]، [[ابن حجر]] این کتاب را کامل نکرده و قبل از تکمیل آن از [[دنیا]] رفته است. وی تنها روایات مربوط به سوره‌های [[حمد]] و بقره را آورده و در باره [[صحت]] یا [[ضعف احادیث]] بحثی نکرده است. وی همچنین مواردی را که جزو اسباب نزول نیست، در آن داخل کرده است. برخی گفته‌اند که اگر ابن حجر این کتاب را کامل کرده بود، مفصل‌ترین نوشتار در باب اسباب نزول فراهم می‌آمد<ref>أسباب النزول فی ضوء روایات أهل البیت، السید مجیب جواد جعفر الرفیعی، قم، ۱۴۲۱ ﻫ.</ref>؛		# العُجاب فی بیان الأسباب، از [[ابن حجر عسقلانی]]، [[ابن حجر]] این کتاب را کامل نکرده و قبل از تکمیل آن از [[دنیا]] رفته است. وی تنها روایات مربوط به سوره‌های [[حمد]] و بقره را آورده و در باره [[صحت]] یا [[ضعف احادیث]] بحثی نکرده است. وی همچنین مواردی را که جزو اسباب نزول نیست، در آن داخل کرده است. برخی گفته‌اند که اگر ابن حجر این کتاب را کامل کرده بود، مفصل‌ترین نوشتار در باب اسباب نزول فراهم می‌آمد<ref>أسباب النزول فی ضوء روایات أهل البیت، السید مجیب جواد جعفر الرفیعی، قم، ۱۴۲۱ ﻫ.</ref>؛
	# لباب النقول فی أسباب النزول، از [[جلال الدین سیوطی]]، [[سیوطی]] در کتاب [[الاتقان]]، بر کتاب أسباب النزول واحدی خرده گرفته و می‌گوید: "هیچ‌کس در تألیف کتابی با این کیفیت، بر من پیشتاز نیست".		# لباب النقول فی أسباب النزول، از [[جلال الدین سیوطی]]، [[سیوطی]] در کتاب [[الاتقان]]، بر کتاب أسباب النزول واحدی خرده گرفته و می‌گوید: "هیچ‌کس در تألیف کتابی با این کیفیت، بر من پیشتاز نیست".
خط ۶۱:		خط ۶۱:
	در سال‌های اخیر، در موارد اول و دوم، آثار [[ارزشمندی]] در [[اختیار]] [[قرآن‌پژوهان]] قرار گرفته است که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌شود:		در سال‌های اخیر، در موارد اول و دوم، آثار [[ارزشمندی]] در [[اختیار]] [[قرآن‌پژوهان]] قرار گرفته است که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌شود:
	# [[الاستیعاب]] فی بیان الأَسباب، تألیف [[سلیم بن عبد الهلالی]] و [[محمد بن موسی آل نصر]]؛ نویسندگان این اثر سه جلدی می‌گویند که مطالب کتاب را با جست و جو در لا به ‌لای [[تفاسیر]]، کتب [[صحاح]]، [[سنن]]، معاجم، اجزا، مسانید، فوائد، مشیخات و دیگر [[کتب حدیث]] به دست آورده‌اند<ref>الاستیعاب فی بیان الاسباب، سلیم بن عبد الهلالی و محمد بن موسی آل نصر، ج ۱، ص۱۳.</ref> تتبع گسترده نویسندگان این مجموعه [[ارزشمند]]، تعداد روایات موجود در حوزه اسباب نزول را به حدود سه هزار [[روایت]] رسانده است. نویسندگان کتاب علاوه بر گردآوری [[احادیث]]، دو کار ارزشمند دیگر نیز انجام داده‌اند: نخست آن‌که به ارزیابی سندی هر یک از احادیث پرداخته و آنها را به صحیح، حسن و [[ضعیف]] تقسیم کرده‌اند؛ دوم آن‌که به [[تخریج]] منابع هر یک از روایات [[همت]] گماشته‌اند.		# [[الاستیعاب]] فی بیان الأَسباب، تألیف [[سلیم بن عبد الهلالی]] و [[محمد بن موسی آل نصر]]؛ نویسندگان این اثر سه جلدی می‌گویند که مطالب کتاب را با جست و جو در لا به ‌لای [[تفاسیر]]، کتب [[صحاح]]، [[سنن]]، معاجم، اجزا، مسانید، فوائد، مشیخات و دیگر [[کتب حدیث]] به دست آورده‌اند<ref>الاستیعاب فی بیان الاسباب، سلیم بن عبد الهلالی و محمد بن موسی آل نصر، ج ۱، ص۱۳.</ref> تتبع گسترده نویسندگان این مجموعه [[ارزشمند]]، تعداد روایات موجود در حوزه اسباب نزول را به حدود سه هزار [[روایت]] رسانده است. نویسندگان کتاب علاوه بر گردآوری [[احادیث]]، دو کار ارزشمند دیگر نیز انجام داده‌اند: نخست آن‌که به ارزیابی سندی هر یک از احادیث پرداخته و آنها را به صحیح، حسن و [[ضعیف]] تقسیم کرده‌اند؛ دوم آن‌که به [[تخریج]] منابع هر یک از روایات [[همت]] گماشته‌اند.
	# جامع النقول فی أسباب النزول و شرح آیاتها، نوشته ابن [[خلیفه]] علیوی؛ نویسنده این کتاب ضمن نقل قول نویسندگان معروفی چون ~~[[واحدی]]،~~ [[سیوطی]] و [[طبری]] در زمینه [[اسباب نزول]] به شرح و توضیح در باره آنها پرداخته است. این کتاب در دو جلد به سامان رسیده و در سال ۱۴۰۴ از سوی مؤلف در [[مصر]] به چاپ رسیده است.		# جامع النقول فی أسباب النزول و شرح آیاتها، نوشته ابن [[خلیفه]] علیوی؛ نویسنده این کتاب ضمن نقل قول نویسندگان معروفی چون واحدی، [[سیوطی]] و [[طبری]] در زمینه [[اسباب نزول]] به شرح و توضیح در باره آنها پرداخته است. این کتاب در دو جلد به سامان رسیده و در سال ۱۴۰۴ از سوی مؤلف در [[مصر]] به چاپ رسیده است.
	# تسهیل الوصول إلی معرفة أسباب النزول<ref>مؤسسۀ دار ابن الجوزی این کتاب را در سال ۱۴۲۵ هجری، در کشور عربستان سعودی چاپ کرده است</ref>، نوشته [[خالد عبد الرحمن العلی]]، نویسنده این کتاب به جمع‌آوری [[روایات]] اسباب نزول‌ در کتاب‌های [[واحدی نیشابوری]]، طبری، [[ابن جوزی]]، [[قرطبی]]، [[ابن کثیر]]، سیوطی و [[شوکانی]] پرداخته و آنها را بدون هیچ اظهار نظری گرد آورده است.		# تسهیل الوصول إلی معرفة أسباب النزول<ref>مؤسسۀ دار ابن الجوزی این کتاب را در سال ۱۴۲۵ هجری، در کشور عربستان سعودی چاپ کرده است</ref>، نوشته [[خالد عبد الرحمن العلی]]، نویسنده این کتاب به جمع‌آوری [[روایات]] اسباب نزول‌ در کتاب‌های [[واحدی نیشابوری]]، طبری، [[ابن جوزی]]، [[قرطبی]]، [[ابن کثیر]]، سیوطی و [[شوکانی]] پرداخته و آنها را بدون هیچ اظهار نظری گرد آورده است.
	# صحیح أسباب النزول، نوشته [[ابراهیم محمد العلی]]<ref>انتشارات دار المعرفه این کتاب را در سال ۱۴۱۹ هجری، در بیروت منتشر کرده است</ref>؛		# صحیح أسباب النزول، نوشته [[ابراهیم محمد العلی]]<ref>انتشارات دار المعرفه این کتاب را در سال ۱۴۱۹ هجری، در بیروت منتشر کرده است</ref>؛