سیره‌نویسی در تاریخ اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Jaafari: /* سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق */

2026-05-17T09:48:11Z

سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۷ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۱۸
خط ۱۱:		خط ۱۱:
	==سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق==		==سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق==
	{{همچنین\|محمد بن اسحاق مدنی\|سیره ابن اسحاق}}		{{همچنین\|محمد بن اسحاق مدنی\|سیره ابن اسحاق}}
	زمانی که سیره‌نویسی به عنوان یک رشته اختصاصی و با مشخصه [[تاریخ‌نگاری]] مطرح گردید، دربرگیرنده دو قسمت اساسی بود؛ یکی «[[مبعث]]» و دیگری «[[مغازی]]». قسمت نخست از شرح حال [[اجداد پیامبر]]{{صل}} آغاز می‌شد و به [[هجرت]] خاتمه می‌یافت. قسمت دوم مغازی بود که شامل حوادث نظامی و غیر نظامی دوران [[مدینه]] می‌شد. ابن اسحاق که مانند بسیاری از معاصرانش از نگاشته‌های [[اهل کتاب]] و نیز مسلمانانی که از آنان متأثر بودند، استفاده می‌کرد، در ابتدای کتاب خود [[کتاب المبتدأ]] را قرار داد که شامل [[تاریخ]] [[آفرینش]] و [[انبیاء]] تا [[پیامبر]]{{صل}} می‌شد. [[ابن هشام]] تهذیب‌گر [[سیره~~]] [[~~ابن‌اسحاق]]، این فصل را از کتاب وی حذف کرد.		زمانی که سیره‌نویسی به عنوان یک رشته اختصاصی و با مشخصه [[تاریخ‌نگاری]] مطرح گردید، دربرگیرنده دو قسمت اساسی بود؛ یکی «[[مبعث]]» و دیگری «[[مغازی]]». قسمت نخست از شرح حال [[اجداد پیامبر]]{{صل}} آغاز می‌شد و به [[هجرت]] خاتمه می‌یافت. قسمت دوم مغازی بود که شامل حوادث نظامی و غیر نظامی دوران [[مدینه]] می‌شد. ابن اسحاق که مانند بسیاری از معاصرانش از نگاشته‌های [[اهل کتاب]] و نیز مسلمانانی که از آنان متأثر بودند، استفاده می‌کرد، در ابتدای کتاب خود [[کتاب المبتدأ]] را قرار داد که شامل [[تاریخ]] [[آفرینش]] و [[انبیاء]] تا [[پیامبر]]{{صل}} می‌شد. [[ابن هشام]] تهذیب‌گر [[سیره ابن‌اسحاق]]، این فصل را از کتاب وی حذف کرد.
	از آنجا که [[سیره ابن اسحاق]] پایان تلاش‌های متفرق علاقه‌مندان به سیره و جامع کارهای مقدماتی است، باید نگاهی به دوره قبل از او بیندازیم تا بتوانیم موقعیت این سیره و جهت‌گیری‌های آن را بهتر دریابیم.		از آنجا که [[سیره ابن اسحاق]] پایان تلاش‌های متفرق علاقه‌مندان به سیره و جامع کارهای مقدماتی است، باید نگاهی به دوره قبل از او بیندازیم تا بتوانیم موقعیت این سیره و جهت‌گیری‌های آن را بهتر دریابیم.

Jaafari: /* سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق */

2026-05-17T09:41:53Z

سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۷ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۱۱
خط ۱۰:		خط ۱۰:

	==سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق==		==سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق==
			{{همچنین\|محمد بن اسحاق مدنی\|سیره ابن اسحاق}}
	زمانی که سیره‌نویسی به عنوان یک رشته اختصاصی و با مشخصه [[تاریخ‌نگاری]] مطرح گردید، دربرگیرنده دو قسمت اساسی بود؛ یکی «[[مبعث]]» و دیگری «[[مغازی]]». قسمت نخست از شرح حال [[اجداد پیامبر]]{{صل}} آغاز می‌شد و به [[هجرت]] خاتمه می‌یافت. قسمت دوم مغازی بود که شامل حوادث نظامی و غیر نظامی دوران [[مدینه]] می‌شد. ابن اسحاق که مانند بسیاری از معاصرانش از نگاشته‌های [[اهل کتاب]] و نیز مسلمانانی که از آنان متأثر بودند، استفاده می‌کرد، در ابتدای کتاب خود [[کتاب المبتدأ]] را قرار داد که شامل [[تاریخ]] [[آفرینش]] و [[انبیاء]] تا [[پیامبر]]{{صل}} می‌شد. [[ابن هشام]] تهذیب‌گر [[سیره]] [[ابن‌اسحاق]]، این فصل را از کتاب وی حذف کرد.		زمانی که سیره‌نویسی به عنوان یک رشته اختصاصی و با مشخصه [[تاریخ‌نگاری]] مطرح گردید، دربرگیرنده دو قسمت اساسی بود؛ یکی «[[مبعث]]» و دیگری «[[مغازی]]». قسمت نخست از شرح حال [[اجداد پیامبر]]{{صل}} آغاز می‌شد و به [[هجرت]] خاتمه می‌یافت. قسمت دوم مغازی بود که شامل حوادث نظامی و غیر نظامی دوران [[مدینه]] می‌شد. ابن اسحاق که مانند بسیاری از معاصرانش از نگاشته‌های [[اهل کتاب]] و نیز مسلمانانی که از آنان متأثر بودند، استفاده می‌کرد، در ابتدای کتاب خود [[کتاب المبتدأ]] را قرار داد که شامل [[تاریخ]] [[آفرینش]] و [[انبیاء]] تا [[پیامبر]]{{صل}} می‌شد. [[ابن هشام]] تهذیب‌گر [[سیره]] [[ابن‌اسحاق]]، این فصل را از کتاب وی حذف کرد.
	از آنجا که [[سیره ابن اسحاق]] پایان تلاش‌های متفرق علاقه‌مندان به سیره و جامع کارهای مقدماتی است، باید نگاهی به دوره قبل از او بیندازیم تا بتوانیم موقعیت این سیره و جهت‌گیری‌های آن را بهتر دریابیم.		از آنجا که [[سیره ابن اسحاق]] پایان تلاش‌های متفرق علاقه‌مندان به سیره و جامع کارهای مقدماتی است، باید نگاهی به دوره قبل از او بیندازیم تا بتوانیم موقعیت این سیره و جهت‌گیری‌های آن را بهتر دریابیم.

Wasity: /* سیره‌نویسی پس از قرن پنجم */

2026-05-17T06:52:27Z

سیره‌نویسی پس از قرن پنجم

نمایش تغییرات

Wasity: /* صحابه‌نگاری یا تسمیه اصحاب رسول الله{{صل}} */

2026-05-17T06:50:49Z

صحابه‌نگاری یا تسمیه اصحاب رسول الله{{صل}}

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۷ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۲۰
خط ۸:		خط ۸:
	==اصول [[سیره نبوی]] و [[تکامل]] آن در قرن‌های اول و دوم‌==		==اصول [[سیره نبوی]] و [[تکامل]] آن در قرن‌های اول و دوم‌==
	شکی نیست که اقوال و [[اعمال]] [[پیامبر اکرم]]{{صل}} اهمیت بسیار زیادی در [[زمان]] [[حیات]] و به خصوص بعد از وفاتش داشته است و این اهمیت باعث [[عنایت ویژه]] به تدوین [[سیره]] و [[احادیث]] وارد شده از سوی آن حضرت{{صل}} گردیده است. در این زمینه عده‌ای تنها به تدوین [[سیره پیامبر اکرم]]{{صل}} پرداختند و عده‌ای حوادث دیگر را هم نقل کردند که مورّخ به معنای عام هستند.<ref>[[محمد هادی یوسفی غروی\|یوسفی غروی، محمد هادی]]، [[تاریخ تحقیقی اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ تحقیقی اسلام]]، ج۱، ص ٢١.</ref>		شکی نیست که اقوال و [[اعمال]] [[پیامبر اکرم]]{{صل}} اهمیت بسیار زیادی در [[زمان]] [[حیات]] و به خصوص بعد از وفاتش داشته است و این اهمیت باعث [[عنایت ویژه]] به تدوین [[سیره]] و [[احادیث]] وارد شده از سوی آن حضرت{{صل}} گردیده است. در این زمینه عده‌ای تنها به تدوین [[سیره پیامبر اکرم]]{{صل}} پرداختند و عده‌ای حوادث دیگر را هم نقل کردند که مورّخ به معنای عام هستند.<ref>[[محمد هادی یوسفی غروی\|یوسفی غروی، محمد هادی]]، [[تاریخ تحقیقی اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ تحقیقی اسلام]]، ج۱، ص ٢١.</ref>

	~~==صحابه‌نگاری یا تسمیه اصحاب رسول الله{{صل}}==~~
	~~{{اصلی\|صحابه‌نگاری\|تسمیه‌نگاری}}~~
	شمار قابل توجهی کتاب از [[قرن سوم]] به بعد درباره فهرست [[صحابه]] و طبعا ذیل همان [[تسمیه‌نگاری]] پدید آمد که برای خود ادبیاتی ویژه در کنار دیگر [[منابع سیره نبوی]] ایجاد کرد. اغلب [[پژوهشگران]] با سه کتاب مهم «[[الاستیعاب]]»، «[[اسدالغابه]]» و «[[الاصابه]]» که در سه دوره مختلف زمانی از [[قرن پنجم]] تا نهم نوشته شد، آشنا هستند، اما در کنار اینها، منابع فراوان دیگری هم هست که این رشته [[علمی]] را پربار کرده است.

	در [[قرآن]] درباره صحابه نه به اسم، اما به عنوان یک گروه مکرر سخن گفته شده است. در بسیاری از موارد ستایشی و مواردی هم [[انتقادی]] است. گروهی که در میان آنها از همه طیف [[مؤمن]]، [[مسلمان]]، [[منافق]]، [[فاسق]] و جز آن هستند. این تصور بعدها عوض شد، به طوری که صحابه در [[ذهن]] [[اهل سنت]] - نه [[شیعه]] و نه [[خوارج]] - جایگاه ویژه و فوق‌العاده‌ای یافت. این جایگاه ویژه که نوعی شبه [[عصمت]] باید نامید، مقامی بلند برای صحابه ایجاد کرد و سبب شد تا به صورت هاله‌ای [[مقدس]] در اطراف [[پیامبر]] قرار گیرد البته در تعریف [[صحابی]] [[اختلاف]] نظر بود اما برای اینکه [[مبانی کلامی]] قصه را بشود جمع و [[جور]] کرد، دایره را وسیع‌تر گرفتند، و آن را شامل هر کسی که [[رسول]]{{صل}} را [[رؤیت]] کرده و تعریف‌های مشابه آن، قرار دادند. مسأله این بود که باید [[اقوال صحابه]] که بسان منبع مهمی برای [[دین]] در نظر گرفته می‌شد، [[حجت]] باشد، و لاجرم باید این شبه معصومیت برای آنها در نظر گرفته می‌شد. [[قدسیت]]، مزبور سبب شد تا کسانی در [[اندیشه]] «تسیمه» و فهرست‌نگاری آنها برآیند و فهرستی از آنها به‌دست آورند. این فهرست می‌تواند کمک شایانی به [[شناخت]] آنها برای نسل‌های بعد داشته باشد. در واقع، بعدها در قرن سوم که [[علم حدیث]] و مبانی آن هم [[استوار]] شد، صحابه به عنوان واسط اصلی این [[احادیث]] میان [[رسول]] و [[تابعین]]، اهمیت بیشتری یافتند و لازم بود درباره آنها تحقیق بیشتری صورت گیرد. بسیاری از این افراد به نام، شماری به [[کنیه]] و برخی با چندین نام یا [[لقب]] [[شهرت]] داشتند و این [[ضرورت]] بازشناسی آنها را فراهم کرد. کتاب [[صحابه‌شناسی]]، سبب شد اطلاعات بسیار جزئی و ریز از بسیاری از شخصیت‌های اطراف [[پیامبر]]، همینطور بسیاری از رویدادها و وقایع، و نیز [[قبایل]] و دسته‌های مختلف و نیز شهرهای محل [[مهاجرت]] آنها برجای بماند. بسیاری از این اطلاعات هیچ‌گاه در [[کتاب‌های سیره]] نمی‌آمد. [[طبیعی]] است که خلط‌های زیادی میان این اسامی صورت گرفته و حتی بعدها کسانی به [[دروغ]] افراد ساختگی را به آنها ضمیمه کردند. همین اینها، [[ضرورت]] بازبینی در این فهرست‌ها را ایجاد کرده که هر بار نویسنده‌ای برای این کار [[کوشش]] کرده است<ref>این روزها کتاب «سیر تدوین و تطور صحابه نگاری» از آقای هدایت پناه انتشار یافته (پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۸) و به تفصیل درباره این ادبیات سخن گفته است. سال‌ها پیش در همین پژوهشگاه، زمانی که بنده مدیریت گروه تاریخ را داشتم طرحی برای بازشناسی زندگی صحابه تصویب و دنبال شد که تاکنون سه مجلد آن انتشار یافته است.</ref>.<ref>[[رسول جعفریان\|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)\|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۴۳.</ref>

	==سیره‌نویسی پس از قرن پنجم==		==سیره‌نویسی پس از قرن پنجم==

Wasity در ‏۱۷ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۵۰

2026-05-17T06:50:40Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۷ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۲۰
خط ۵:		خط ۵:
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

			==اصول [[سیره نبوی]] و [[تکامل]] آن در قرن‌های اول و دوم‌==
			شکی نیست که اقوال و [[اعمال]] [[پیامبر اکرم]]{{صل}} اهمیت بسیار زیادی در [[زمان]] [[حیات]] و به خصوص بعد از وفاتش داشته است و این اهمیت باعث [[عنایت ویژه]] به تدوین [[سیره]] و [[احادیث]] وارد شده از سوی آن حضرت{{صل}} گردیده است. در این زمینه عده‌ای تنها به تدوین [[سیره پیامبر اکرم]]{{صل}} پرداختند و عده‌ای حوادث دیگر را هم نقل کردند که مورّخ به معنای عام هستند.<ref>[[محمد هادی یوسفی غروی\|یوسفی غروی، محمد هادی]]، [[تاریخ تحقیقی اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ تحقیقی اسلام]]، ج۱، ص ٢١.</ref>

	==صحابه‌نگاری یا تسمیه اصحاب رسول الله{{صل}}==		==صحابه‌نگاری یا تسمیه اصحاب رسول الله{{صل}}==

Wasity: /* دلائل‌نگاری */

2026-05-17T06:49:34Z

دلائل‌نگاری

@@ خط ۵: / خط ۵: @@
 | پرسش مرتبط  =
 }}
 ==صحابه‌نگاری یا تسمیه اصحاب رسول الله{{صل}}==

Wasity: /* سیره‌نگاری و دلائل‌نگاری */

2026-05-17T06:47:44Z

سیره‌نگاری و دلائل‌نگاری

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۷ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۱۷
خط ۶:		خط ۶:
	}}		}}

	==~~سیره‌نگاری و~~ دلائل‌نگاری==		==دلائل‌نگاری==
	~~اکنون بحث از دلائل شد، این اشارت لازم است که دلائل‌نگاری،~~ به لحاظ [[تاریخی]]، امری متأخر از [[سیره‌نویسی]] است. این مسأله از آن روست که از زمانی ویژه بحث از [[دلایل]] موضوعیت یافت و [[اخبار]] آن گردآوری شد. اگر [[هدف]] از [[سیره نبوی]]، بحث از [[شناخت پیامبر]]{{صل}} بود، بحث از دلائل، برای [[اثبات نبوت]] بود و این هم مربوط به زمانی بود که [[شبهات]] زیادی در ارتباط با [[اسلام]] و اصل [[نبوت]] مطرح گردید. برای [[پاسخگویی]] به این شبهات، [[اهل حدیث]]، [[احادیث]] [[دلائل النبوه]] را گردآوری کردند و [[فیلسوفان مسلمان]] هم کتاب‌های دلائل را به سبک [[فلسفی]] و [[کلامی]] نوشتند. در این باره اندکی تفصیلی‌تر سخن می‌گوییم.		{{اصلی\|دلائل‌نگاری}}
			«دلائل‌نگاری» به لحاظ [[تاریخی]]، امری متأخر از [[سیره‌نویسی]] است. این مسأله از آن روست که از زمانی ویژه بحث از [[دلایل]] موضوعیت یافت و [[اخبار]] آن گردآوری شد. اگر [[هدف]] از [[سیره نبوی]]، بحث از [[شناخت پیامبر]]{{صل}} بود، بحث از دلائل، برای [[اثبات نبوت]] بود و این هم مربوط به زمانی بود که [[شبهات]] زیادی در ارتباط با [[اسلام]] و اصل [[نبوت]] مطرح گردید. برای [[پاسخگویی]] به این شبهات، [[اهل حدیث]]، [[احادیث]] [[دلائل النبوه]] را گردآوری کردند و [[فیلسوفان مسلمان]] هم کتاب‌های دلائل را به سبک [[فلسفی]] و [[کلامی]] نوشتند. در این باره اندکی تفصیلی‌تر سخن می‌گوییم.
	نگاهی [[قرآنی]] به نبوت از زاویه دلایل اثبات نبوت مختلف است. بخش مهمی از آن مربوط به [[حضرت موسی]]{{ع}} است که [[معجزه]] را اسباب اثبات نبوت دانسته است. درباره [[حضرت عیسی]]{{ع}} نیز چنین است، یعنی اثبات نبوت وی را در گرو [[حرف زدن]] در [[کودکی]] و برخی دیگر از [[معجزات]] او دانسته است. اما نسبت به سایر [[انبیاء]] تفاوت‌هایی وجود دارد. نوح{{ع}} به رغم دشواری‌هایی که درباره پذیرشش توسط [[مردم]] دارد، معجزه‌ای از خود نشان نمی‌دهد. ظاهراً آنچه درباره کشتی رخ داد [[عذاب]] بود نه معجزه اثبات نبوت، هرچند برای نسل‌های بعدی آن نتیجه را داشت. درباره [[حضرت سلیمان]]{{ع}} هم بحث اثبات نبوت در میان نیست، هرچند [[کارهای خارق‌العاده]] که نوعی استثناء در [[پادشاهی]] همراه با [[قدرت]] خاص [[الهی]] است، در کار هست. نسبت به برخی از انبیای دیگر همچنین است.		نگاهی [[قرآنی]] به نبوت از زاویه دلایل اثبات نبوت مختلف است. بخش مهمی از آن مربوط به [[حضرت موسی]]{{ع}} است که [[معجزه]] را اسباب اثبات نبوت دانسته است. درباره [[حضرت عیسی]]{{ع}} نیز چنین است، یعنی اثبات نبوت وی را در گرو [[حرف زدن]] در [[کودکی]] و برخی دیگر از [[معجزات]] او دانسته است. اما نسبت به سایر [[انبیاء]] تفاوت‌هایی وجود دارد. نوح{{ع}} به رغم دشواری‌هایی که درباره پذیرشش توسط [[مردم]] دارد، معجزه‌ای از خود نشان نمی‌دهد. ظاهراً آنچه درباره کشتی رخ داد [[عذاب]] بود نه معجزه اثبات نبوت، هرچند برای نسل‌های بعدی آن نتیجه را داشت. درباره [[حضرت سلیمان]]{{ع}} هم بحث اثبات نبوت در میان نیست، هرچند [[کارهای خارق‌العاده]] که نوعی استثناء در [[پادشاهی]] همراه با [[قدرت]] خاص [[الهی]] است، در کار هست. نسبت به برخی از انبیای دیگر همچنین است.

Wasity: /* صحابه‌نگاری یا تسمیه اصحاب رسول الله{{صل}} */

2026-05-17T06:46:12Z

صحابه‌نگاری یا تسمیه اصحاب رسول الله{{صل}}

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۷ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۱۶
خط ۲۱:		خط ۲۱:

	==صحابه‌نگاری یا تسمیه اصحاب رسول الله{{صل}}==		==صحابه‌نگاری یا تسمیه اصحاب رسول الله{{صل}}==
			{{اصلی\|صحابه‌نگاری\|تسمیه‌نگاری}}
	شمار قابل توجهی کتاب از [[قرن سوم]] به بعد درباره فهرست [[صحابه]] و طبعا ذیل همان [[تسمیه‌نگاری]] پدید آمد که برای خود ادبیاتی ویژه در کنار دیگر [[منابع سیره نبوی]] ایجاد کرد. اغلب [[پژوهشگران]] با سه کتاب مهم «[[الاستیعاب]]»، «[[اسدالغابه]]» و «[[الاصابه]]» که در سه دوره مختلف زمانی از [[قرن پنجم]] تا نهم نوشته شد، آشنا هستند، اما در کنار اینها، منابع فراوان دیگری هم هست که این رشته [[علمی]] را پربار کرده است.		شمار قابل توجهی کتاب از [[قرن سوم]] به بعد درباره فهرست [[صحابه]] و طبعا ذیل همان [[تسمیه‌نگاری]] پدید آمد که برای خود ادبیاتی ویژه در کنار دیگر [[منابع سیره نبوی]] ایجاد کرد. اغلب [[پژوهشگران]] با سه کتاب مهم «[[الاستیعاب]]»، «[[اسدالغابه]]» و «[[الاصابه]]» که در سه دوره مختلف زمانی از [[قرن پنجم]] تا نهم نوشته شد، آشنا هستند، اما در کنار اینها، منابع فراوان دیگری هم هست که این رشته [[علمی]] را پربار کرده است.

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = سیره‌نویسی | عنوان مدخل = سیره‌نویسی | مداخل مرتبط = سیره‌نویسی در تاریخ اسلامی | پرسش مرتبط = }} ==سیره‌نگاری و دلائل‌نگاری== اکنون بحث از دلائل شد، این اشارت لازم است که دلائل‌نگاری، به لحاظ تاریخی، امری متأخ...» ایجاد کرد

2026-05-17T05:24:45Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = سیره‌نویسی | عنوان مدخل = سیره‌نویسی | مداخل مرتبط = سیره‌نویسی در تاریخ اسلامی | پرسش مرتبط = }} ==سیره‌نگاری و دلائل‌نگاری== اکنون بحث از دلائل شد، این اشارت لازم است که دلائل‌نگاری، به لحاظ تاریخی، امری متأخ...» ایجاد کرد

نمایش تغییرات