سیره‌نویسی و سیره‌نگاران - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Jaafari در ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۴۸

2026-05-16T08:48:00Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۱۸
خط ۵:		خط ۵:
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

	~~{{در دست ویرایش ۲\|ماه=[[اردیبهشت]]\|روز=[[26]]\|سال=[[۱۴۰۵]]\|کاربر=Jaafari}}~~

	==سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق==		==سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق==

Jaafari: /* منابع */

2026-05-16T08:47:21Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۱۷
خط ۲۵۸:		خط ۲۵۸:

	[[ابن سعد]] روایتی از [[مشایخ]] خود، به نقل از [[عمرو بن یحیی بن سعید اموی]] دارد که آن را از جدش «سعید بن یحیی اموی» نقل کرده است<ref>طبقات الکبری، ج۴، ص٧٢.</ref>. وی از عموی خود «[[محمد بن سعید]]» هم [[روایت]] دارد<ref>المعرفة و التاریخ، ج۲، ص۳۰.</ref>. چنان‌که از پدرش [[یحیی بن سعید فسوی]] می‌گوید، این پسر و پدر هر دو [[ثقه]] و خانه‌شان در [[بغداد]] است. (همان). در [[طبری]] روایت از او با تعبیر «حدثنی سعید بن یحیی اموی» از پدرش از ابن اسحاق آمده است<ref>تاریخ الطبری، ج١، ص٢۴۶.</ref> درباره مولد النبی{{صل}} باز وی و از طریق پدرش از ابن اسحاق روایتی آورده است (۲/ ۱۵۸). روایتی درباره رفتن خالد به سوی [[طایفه]] [[بنی جذیمة بن مالک]] (٣/ ۶٨)، خبر [[ازدواج]] [[رسول]]{{صل}} با [[عائشه]] (۳/ ١۶۲)، روایتی از پدرش به نقل از عروه از [[عایشه]] (۳/ ١٩۴)، و رویاتی از سعید از پدرش از [[ابن جریج]] درباره معنای [[صلاة]] الوسطی از دیگر [[روایات]] طبری از اوست (۱۱/۶۶٨). سعید بن یحیی، از [[محمد بن سائب کلبی]] هم روایت دارد<ref>الاغانی، ج۹، ص٨٣.</ref>. [[دارقطنی]] در [[المؤتلف والمختلف]] (۱/ ١۶٣-١۶۴) [[بخاری]] از وی خبر [[تقسیم غنائم]] را در [[جعرانه]] نقل کرده است. نقل‌های [[مغازی]] وی، اغلب از پدرش از [[ابن اسحاق]] است<ref>بنگرید: دلائل النبوه اصفهانی، ج۲، ص۳۳۲.</ref> [[خطیب بغدادی]]، علاوه بر مطالبی که در شرح حال وی نوشته<ref>تاریخ بغداد، ج۹، ص۹۲.</ref> مکرر نام وی را به مناسبت [[راویان]] از وی آورده و روایاتی را هم در [[سیره]] و رویدادهای بعد از آن آورده است. از آن جمله خبر [[شهادت امیرالمؤمنین]] است که وقتی [[زحر بن قیس جعفی]] در [[مدائن]] بوده به او رسیده است. در این خبر از [[عبدالله بن وهب السبائی]] یاد شده که [[موت]] [[امام]] را [[انکار]] کرده است، اما اندکی بعد [[نام امام حسن]] رسیده و خبر [[تأیید]] شده است<ref>تاریخ بغداد، ج۸، ص۴٩٠.</ref>.<ref>[[رسول جعفریان\|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)\|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۳۷.</ref>		[[ابن سعد]] روایتی از [[مشایخ]] خود، به نقل از [[عمرو بن یحیی بن سعید اموی]] دارد که آن را از جدش «سعید بن یحیی اموی» نقل کرده است<ref>طبقات الکبری، ج۴، ص٧٢.</ref>. وی از عموی خود «[[محمد بن سعید]]» هم [[روایت]] دارد<ref>المعرفة و التاریخ، ج۲، ص۳۰.</ref>. چنان‌که از پدرش [[یحیی بن سعید فسوی]] می‌گوید، این پسر و پدر هر دو [[ثقه]] و خانه‌شان در [[بغداد]] است. (همان). در [[طبری]] روایت از او با تعبیر «حدثنی سعید بن یحیی اموی» از پدرش از ابن اسحاق آمده است<ref>تاریخ الطبری، ج١، ص٢۴۶.</ref> درباره مولد النبی{{صل}} باز وی و از طریق پدرش از ابن اسحاق روایتی آورده است (۲/ ۱۵۸). روایتی درباره رفتن خالد به سوی [[طایفه]] [[بنی جذیمة بن مالک]] (٣/ ۶٨)، خبر [[ازدواج]] [[رسول]]{{صل}} با [[عائشه]] (۳/ ١۶۲)، روایتی از پدرش به نقل از عروه از [[عایشه]] (۳/ ١٩۴)، و رویاتی از سعید از پدرش از [[ابن جریج]] درباره معنای [[صلاة]] الوسطی از دیگر [[روایات]] طبری از اوست (۱۱/۶۶٨). سعید بن یحیی، از [[محمد بن سائب کلبی]] هم روایت دارد<ref>الاغانی، ج۹، ص٨٣.</ref>. [[دارقطنی]] در [[المؤتلف والمختلف]] (۱/ ١۶٣-١۶۴) [[بخاری]] از وی خبر [[تقسیم غنائم]] را در [[جعرانه]] نقل کرده است. نقل‌های [[مغازی]] وی، اغلب از پدرش از [[ابن اسحاق]] است<ref>بنگرید: دلائل النبوه اصفهانی، ج۲، ص۳۳۲.</ref> [[خطیب بغدادی]]، علاوه بر مطالبی که در شرح حال وی نوشته<ref>تاریخ بغداد، ج۹، ص۹۲.</ref> مکرر نام وی را به مناسبت [[راویان]] از وی آورده و روایاتی را هم در [[سیره]] و رویدادهای بعد از آن آورده است. از آن جمله خبر [[شهادت امیرالمؤمنین]] است که وقتی [[زحر بن قیس جعفی]] در [[مدائن]] بوده به او رسیده است. در این خبر از [[عبدالله بن وهب السبائی]] یاد شده که [[موت]] [[امام]] را [[انکار]] کرده است، اما اندکی بعد [[نام امام حسن]] رسیده و خبر [[تأیید]] شده است<ref>تاریخ بغداد، ج۸، ص۴٩٠.</ref>.<ref>[[رسول جعفریان\|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)\|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۳۷.</ref>

			===[[ابوبکر بیهقی]] (٣٨۴-۴۵٨)===
			[[ابوبکر احمد بن الحسین البیهقی]] از [[محدثان بزرگ اهل سنت]]، مؤلف کتاب [[دلائل النبوة]] و معرفة احوال صاحب الشریعه است. وی در خسروگرد [[نیشابور]] متولد شده و در بیهق [[رشد]] و نمو یافته است. از مهم‌ترین [[مشایخ]] او یکی [[حاکم نیشابوری]] (۳۲۱-۴٠۵) و دیگری [[ابوسعد خرگوشی]] (م ۴٠٧) و [[ابوعبدالرحمن سلمی]] (۳۲۵ - ۴١٢) را می‌توان یاد کرد<ref>محقق دلائل النبوة در مقدمه ج١ ص۹۴-۱۰۹ شماری از مشایخ او را برشمرده است.</ref>. مهم‌ترین اثر او [[السنن]] الکبری است، اما به جز آن نیز آثار فراوانی در [[حدیث]] دارد.
			در جای دیگری اشاره کردیم که «[[دلایل‌نگاری]]» یکی از گرایش‌های خاصی است که در روند [[سیره‌نویسی]] در [[قرن چهارم]] رواج یافته و تأثیر زیادی بر آن گذاشته است. این آثار را اخباریان در برابر [[پاسخگویی]] به شبهاتی که درباره [[اثبات نبوت]] مطرح شده بود، پدید آوردند. یکی از مهم‌ترین و گسترده‌ترین آنها همین کتاب بیهقی است.

			کتاب دلائل، کتابی [[حدیثی]] است و مآخذ بیهقی در درجه نخست، [[کتاب‌های حدیثی]] مانند کتاب‌های معروف به [[صحاح]] است. با این حال از کتاب‌های [[مغازی]] نیز بهره گرفته است. از جمله آثاری که وی از آنها استفاده کرده کتاب [[المغازی]] [[موسی بن عقبه]] است که جز فقراتی، متن آن به دست ما نرسیده است. برخی از روایاتی نیز که وی به صورت [[مسند]] آورده، در مآخذ دیگر وارد نشده است<ref>دلائل النبوة، مقدمه، ج۱، ص۸۹.</ref>. حجم زیادی از [[روایات]] [[ابن اسحاق]] در این کتاب آمده که بر اساس آنها می‌توان بخشی از موارد حذف شده از [[سیره]] را در [[روایت]] [[عبدالملک بن هشام]] به دست آورد. [[دقت]] در اسناد این کتاب می‌تواند فقرات مفقود شده بسیاری از آثار آن دوره را روشن کند، مشروط بر آن‌که روشن شود کدامیک از افرادی که در سند یاد شده‌اند صاحب کتابی در این زمینه بوده‌اند. چه بسا روایتی از سیره که نام [[یعقوب بن سفیان فسوی]] در آن آمده، بخشی از جزء نخست مفقود کتاب المعرفة و التاریخ باشد.
			ترتیب کتاب دلائل به صورت ترتیب موجود در آثار [[مغازی]] نیست، اما محتوای آن اخباری است که به هر صورت مربوط به شخص [[پیامبر]]{{صل}} و [[سیره]] می‌شود. [[دلایل]] از دید [[بیهقی]] و دیگران به معنای خاص [[معجزه]] است؛ به همین دلیل وی در بخش نخست کتاب [[معجزات]] [[انبیای سلف]] را آورده است. پس از آن اشاره به [[معجزه]] جاودان [[پیامبر]]{{صل}} [[قرآن]] کرده است؛ آنگاه بحث از مولد النبی{{صل}} آغاز شده [[اخبار]] [[پیش از بعثت]] آمده؛ پس از آن بحث طولانی درباره شمائل آن حضرت. آنگاه بحث از [[اخلاق]] و [[منش]] ایشان. در ادامه [[معجزات]] [[رسول خدا]]{{صل}} پس از تولد فهرست شده؛ آنگاه به [[مبعث]] و اخبار [[تاریخی]] این دوره پرداخته است. این روال تا پایان کتاب ادامه می‌یابد و در هر قسمت مصنف بر آن است تا معجزات و خوارق عاداتی که از آن حضرت صادر شده فهرست کند<ref>دلائل النبوة (تصحیح عبدالمعطی قلعجی، دار الکتب العلمیة، ١۴٠۵).</ref>.<ref>[[رسول جعفریان\|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)\|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۳۷.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2026-05-16T08:46:10Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۱۶
خط ۲۵۱:		خط ۲۵۱:
	مؤلف در آغاز هر باب سندی را آورده که مشتمل بر مطالب آن فصل است. در بین ابواب [[روایات]] بدون سند با تعبیر «آورده‌اند» و یا تنها با یاد از نام [[راوی]] [[صحابی]] مانند «ابن مسعود عن النبی» آورده می‌شود.		مؤلف در آغاز هر باب سندی را آورده که مشتمل بر مطالب آن فصل است. در بین ابواب [[روایات]] بدون سند با تعبیر «آورده‌اند» و یا تنها با یاد از نام [[راوی]] [[صحابی]] مانند «ابن مسعود عن النبی» آورده می‌شود.
	کتاب شرف النبی{{صل}} همزمان شامل شماری از [[فضائل اهل بیت]] است، و همین سبب شده تا در گذر [[تاریخ]] مورد استناد نویسندگان [[شیعه]] هم قرار گیرد. در عین حال، فصلی هم درباره روافض و در واقع علیه آنان دارد که حاوی شماری [[حدیث]] منسوب به [[رسول]]{{صل}} در [[قدح]] [[شیعیان]] یا به گفته وی روافض است. این قبیل [[روایات]]، درباره اغلب فرق از قول رسول{{صل}} نقل شده و روشن است که تقریبا همه آنها محل [[تأمل]] است. خرگوشی علائق [[صوفیانه]] [[خراسانی]] دارد و کتاب صوفیانه او [[تهذیب]] الاسرار است که بسان بسیاری از کتاب‌های [[صوفیه]] آن [[وقت]] حاوی جملات [[اخلاقی]] و ریاضی از [[صحابه]] و [[تابعین]] و بزرگان صوفیه درباره [[دنیا]] و [[آخرت]] و تهذیب و [[اخلاق]] است. این کتاب در سال‌های اخیر منتشر شده است. از وی کتابی هم درباره [[تعبیر خواب]] در دست است که می‌تواند از کهن‌ترین کتاب‌ها در [[ادبیات]] تعبیر خواب در [[جهان اسلام]] باشد. نسخه منحصر این کتاب در کتابخانه مجلس ش ١٢۵٢۶ موجود است. علائق صوفیانه وی، به طوری است که می‌تواند روی نگاه وی به [[سیره نبوی]] نیز اثر گذاشته باشد. این نکته‌ای است که باید [[پژوهشگران]] به آن بپردازند. در واقع صوفیان، سیره نبوی ویژه خود را دارند.<ref>[[رسول جعفریان\|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)\|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۳۷.</ref>		کتاب شرف النبی{{صل}} همزمان شامل شماری از [[فضائل اهل بیت]] است، و همین سبب شده تا در گذر [[تاریخ]] مورد استناد نویسندگان [[شیعه]] هم قرار گیرد. در عین حال، فصلی هم درباره روافض و در واقع علیه آنان دارد که حاوی شماری [[حدیث]] منسوب به [[رسول]]{{صل}} در [[قدح]] [[شیعیان]] یا به گفته وی روافض است. این قبیل [[روایات]]، درباره اغلب فرق از قول رسول{{صل}} نقل شده و روشن است که تقریبا همه آنها محل [[تأمل]] است. خرگوشی علائق [[صوفیانه]] [[خراسانی]] دارد و کتاب صوفیانه او [[تهذیب]] الاسرار است که بسان بسیاری از کتاب‌های [[صوفیه]] آن [[وقت]] حاوی جملات [[اخلاقی]] و ریاضی از [[صحابه]] و [[تابعین]] و بزرگان صوفیه درباره [[دنیا]] و [[آخرت]] و تهذیب و [[اخلاق]] است. این کتاب در سال‌های اخیر منتشر شده است. از وی کتابی هم درباره [[تعبیر خواب]] در دست است که می‌تواند از کهن‌ترین کتاب‌ها در [[ادبیات]] تعبیر خواب در [[جهان اسلام]] باشد. نسخه منحصر این کتاب در کتابخانه مجلس ش ١٢۵٢۶ موجود است. علائق صوفیانه وی، به طوری است که می‌تواند روی نگاه وی به [[سیره نبوی]] نیز اثر گذاشته باشد. این نکته‌ای است که باید [[پژوهشگران]] به آن بپردازند. در واقع صوفیان، سیره نبوی ویژه خود را دارند.<ref>[[رسول جعفریان\|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)\|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۳۷.</ref>

			===[[سعید بن یحیی اموی]] (م ٢۴٩)===
			ابوعثمان سعید بن یحیی بن سعید بن ابان بن سعید بن عاص اموی، متوفای نیمه [[ذی‌قعده]] سال ۲۴٩ [[هجری]] است<ref>تاریخ بغداد، ج۹، ص۹۳.</ref>. وی به [[بغدادی]] [[شهرت]] داشته و به گفته [[ازدی]]، از [[ابن مبارک]] و [[عیسی بن یونس]] [[روایت]] کرده [[بخاری]] و مسلم و [[بغوی]] و ابن صاعد از او روایت دارند و به گفته وی [[ثقه]] بوده است<ref>تاریخ الموصل، ج۲، ص۵۶.</ref>. او مورد [[اعتماد]] [[اهل حدیث]] بوده و بخاری هم برخی از [[احادیث]] [[سیره]] را از او نقل کرده است<ref>الاستیعاب، ج١، ص١۵٠.</ref>. بخاری چندین روایت مستقیم از خود او روایت کرده است<ref>بخاری، ج۱، ص۲۱؛ ج۲، ص۱۹۱؛ ج۳، ص۱۷، ١٩۴؛ ج۴، ص١١۶؛ ج۷، ص٣٨۵.</ref>.

			نام این سعید و [[کتاب مغازی]] او به مناسبت اینکه در [[نهج‌البلاغه]] آمده، جالب است. [[سید رضی]] در جریان نقل نامه‌ای از [[امام علی]]{{ع}} به [[ابوموسی اشعری]] می‌نویسد: {{عربی\|وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ{{ع}} إِلَى أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ جَوَاباً فِي أَمْرِ الْحَكَمَيْنِ، ذَكَرَهُ سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى الْأُمَوِيُّ فِي كِتَابِ الْمَغَازِي}}<ref>نهج البلاغه، نامه ۷۸.</ref>. اینکه [[نامه امام]] در [[مغازی]] او آمده باشد، معلوم نیست به چه دلیل بوده اما به هر حال ممکن است او [[کتاب تاریخی]] داشته که بخشی مغازی و بخشی هم [[روایات]] [[تاریخ صدر اسلام]] باشد. شاید هم به مناسبت دیگری از آن یاد دشه است. نام این اموی مغازی شناس، در طرق روایات [[تاریخی]] مکتوب شده در دوره‌های بعدی آمده است. برای نمونه [[ابن ابی الدنیا]] در [[مقتل امام علی]]، دست کم شش بار از او روایاتی پیرامون [[اخبار]] [[شهادت امام]] نقل کرده است. بعید نیست که آنها [[خانوادگی]] به اخبار و روایات توجه داشته‌اند. وی از طریق پدرش [[راوی]] مغازی [[ابن اسحاق]] است اما چنان‌که مکرر رخ می‌داد، کسانی از این دست خود نیز صاحب مغازی می‌شدند تنوخی در [[قرن چهارم]] نوشته است: [[علی بن ابی علی معدل]] گفت، [[ابوالحسین علی بن حسن بزاز]] به نقل از [[ابوالقاسم بن بنت منیع]] گفت: من [[وراق]] بودم. از جدم احمد بن منیع خواستم همراه من نزد [[سعید بن یحیی بن سعید اموی]] برویم و از او بخواهد که جزء اول از [[مغازی]] که از پدرش از [[ابن اسحاق]] دارد را به من بدهد تا از روی آن نسخه بردارم (حتی اورّقه علیه). با من آمد او نسخه را به من داد، من گرفتم و آن را به دیگران نشان دادم. او می‌گوید، من [[ابوعبدالله بن المغلس]] را دیدم و کتاب را به او نشان دادم و گفتم که می‌خواهم این کتاب را بر سعید [[اموی]] بخوانم. او بیست دینار به من داد و گفت: یک نسخه برای من بنویس باقی آن [[روز]] کتاب را به دیگران نشان دادم و بین بیست دینار تا ده دینار، کمتر یا بیشتر درخواست گرفتم و آن روز دویست دینار به‌دست آوردم. من نسخی از این کتاب را با پولی بسیار کمتر از آنها، نویساندم و «قرأتها لهم»، و باقی را برای خود برداشتم<ref>نشوار المحاضرة، ج، ۶، ص١٣۶؛ تاریخ بغداد، ج۱۰، ص۱۱۲.</ref>.

			[[ابن سعد]] روایتی از [[مشایخ]] خود، به نقل از [[عمرو بن یحیی بن سعید اموی]] دارد که آن را از جدش «سعید بن یحیی اموی» نقل کرده است<ref>طبقات الکبری، ج۴، ص٧٢.</ref>. وی از عموی خود «[[محمد بن سعید]]» هم [[روایت]] دارد<ref>المعرفة و التاریخ، ج۲، ص۳۰.</ref>. چنان‌که از پدرش [[یحیی بن سعید فسوی]] می‌گوید، این پسر و پدر هر دو [[ثقه]] و خانه‌شان در [[بغداد]] است. (همان). در [[طبری]] روایت از او با تعبیر «حدثنی سعید بن یحیی اموی» از پدرش از ابن اسحاق آمده است<ref>تاریخ الطبری، ج١، ص٢۴۶.</ref> درباره مولد النبی{{صل}} باز وی و از طریق پدرش از ابن اسحاق روایتی آورده است (۲/ ۱۵۸). روایتی درباره رفتن خالد به سوی [[طایفه]] [[بنی جذیمة بن مالک]] (٣/ ۶٨)، خبر [[ازدواج]] [[رسول]]{{صل}} با [[عائشه]] (۳/ ١۶۲)، روایتی از پدرش به نقل از عروه از [[عایشه]] (۳/ ١٩۴)، و رویاتی از سعید از پدرش از [[ابن جریج]] درباره معنای [[صلاة]] الوسطی از دیگر [[روایات]] طبری از اوست (۱۱/۶۶٨). سعید بن یحیی، از [[محمد بن سائب کلبی]] هم روایت دارد<ref>الاغانی، ج۹، ص٨٣.</ref>. [[دارقطنی]] در [[المؤتلف والمختلف]] (۱/ ١۶٣-١۶۴) [[بخاری]] از وی خبر [[تقسیم غنائم]] را در [[جعرانه]] نقل کرده است. نقل‌های [[مغازی]] وی، اغلب از پدرش از [[ابن اسحاق]] است<ref>بنگرید: دلائل النبوه اصفهانی، ج۲، ص۳۳۲.</ref> [[خطیب بغدادی]]، علاوه بر مطالبی که در شرح حال وی نوشته<ref>تاریخ بغداد، ج۹، ص۹۲.</ref> مکرر نام وی را به مناسبت [[راویان]] از وی آورده و روایاتی را هم در [[سیره]] و رویدادهای بعد از آن آورده است. از آن جمله خبر [[شهادت امیرالمؤمنین]] است که وقتی [[زحر بن قیس جعفی]] در [[مدائن]] بوده به او رسیده است. در این خبر از [[عبدالله بن وهب السبائی]] یاد شده که [[موت]] [[امام]] را [[انکار]] کرده است، اما اندکی بعد [[نام امام حسن]] رسیده و خبر [[تأیید]] شده است<ref>تاریخ بغداد، ج۸، ص۴٩٠.</ref>.<ref>[[رسول جعفریان\|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)\|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۳۷.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2026-05-16T08:42:56Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۱۲
خط ۲۴۳:		خط ۲۴۳:

	کتاب ریاض الانس، در [[سیره نبوی]] و [[تاریخ]] خلفاست اما به دلیل آنکه بیش از دو سوم کتاب در [[سیره]] است آن را در این بخش یاد کردیم. بخش اخیر کتاب را باید در [[ادبیات]] تاریخ خلفا‌نگاری آورد که در این زمینه هم این اثر کتابی با [[ارزش]] است. مصحح گفته است که شیرویه، کتاب «اوجر السیر» ابن فاس لغوی را به طور کامل در این کتاب درج کرده است. (ص ٩۵). کتاب بر اساس تنها نسخه برجای مانده از آن در قاهره با تاریخ [[کتابت]] ۵٨۵، منتشر شده است.<ref>[[رسول جعفریان\|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)\|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۳۷.</ref>		کتاب ریاض الانس، در [[سیره نبوی]] و [[تاریخ]] خلفاست اما به دلیل آنکه بیش از دو سوم کتاب در [[سیره]] است آن را در این بخش یاد کردیم. بخش اخیر کتاب را باید در [[ادبیات]] تاریخ خلفا‌نگاری آورد که در این زمینه هم این اثر کتابی با [[ارزش]] است. مصحح گفته است که شیرویه، کتاب «اوجر السیر» ابن فاس لغوی را به طور کامل در این کتاب درج کرده است. (ص ٩۵). کتاب بر اساس تنها نسخه برجای مانده از آن در قاهره با تاریخ [[کتابت]] ۵٨۵، منتشر شده است.<ref>[[رسول جعفریان\|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)\|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۳۷.</ref>

			===[[ابوسعد خرگوشی]] (م ۴٠٧)===
			[[ابوسعد عبدالملک بن محمد بن ابراهیم خرگوشی]] [[زاهد]] [[واعظ]] منسوب به محله خرگوش در [[نیشابور]] از [[علما]] و [[محدثان]] برجسته نیمه پایانی [[قرن چهارم]] است. شرحی از احوال و [[مشایخ]] او را [[سمعانی]] آورده و تنها اشاره کرده که در [[علوم]] [[شریعت]] و [[دلائل النبوة]] و [[سیر]] العباد و الزهاد آثاری تألیف کرده که نسخه‌های آن به اطراف و اکناف بلاد رفته است<ref>الانساب، ج۲، صص٣۵٠-٣۵١.</ref>. وی از مشایخ [[بیهقی]] صاحب دلائل النبوة است.
			کتابی که از وی برجای مانده کتاب [[شرف]] النبی{{صل}} است. از متن [[عربی]] آن نسخه‌ای ناقص و نیز نسخه‌ای ملخص شناخته شده است اما [[فارسی]] شده آن از [[نجم]] الدین محمود [[راوندی]] (زنده در ۵٧٧، ۵٨۵) در نسخه‌های مختلف برجای مانده که به [[کوشش]] محمد روشن ([[تهران]]، ١٣۶١) با عنوان شرف النبی{{صل}} به چاپ رسیده است. حجم کتاب در حدود ۷۳۰ صفحه است که همراه با فهارس متعدد می‌باشد. نام دیگر کتاب شرف النبی{{ع}}، دلائل النبوة است. [[امین]] الاسلام [[طبرسی]] در [[قرن ششم]]، نقل‌هایی از کتاب [[شرف المصطفی]] آورده است: {{عربی\|مَا رَوَاهُ الْأُسْتَاذُ أَبُو سَعْدٍ الْوَاعِظُ الْخَرْكُوشِيُّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ...}}<ref>اعلام الوری، ج۱، ص۵۶.</ref>.

			کتاب در پنجاه و هفت باب تنظیم شده و حاوی [[اخبار]] مربوط به [[معجزات پیامبر]]{{صل}} و [[سیره نبوی]] است. این کتاب که تا اندازه‌ای در ردیف کتاب‌های دلائل است، بیشتر به مسائل شخصی [[زندگی پیامبر]]{{صل}} پرداخته تا [[تاریخ اسلام]] در دوران آن حضرت. بحث شمائل، [[اخلاق پیامبر]]{{صل}}، مزاح‌ها، نام‌ها، شرف‌های [[پیامبر]] در [[قرآن]] و پس از آن [[انساب]]، [[اقوام]] و دلائل [[نبوت]] آن حضرت در کتب سابقه، از مباحث مقدماتی کتاب است که پس از آن به مباحث [[سیره]] پرداخته است.
			مؤلف در آغاز هر باب سندی را آورده که مشتمل بر مطالب آن فصل است. در بین ابواب [[روایات]] بدون سند با تعبیر «آورده‌اند» و یا تنها با یاد از نام [[راوی]] [[صحابی]] مانند «ابن مسعود عن النبی» آورده می‌شود.
			کتاب شرف النبی{{صل}} همزمان شامل شماری از [[فضائل اهل بیت]] است، و همین سبب شده تا در گذر [[تاریخ]] مورد استناد نویسندگان [[شیعه]] هم قرار گیرد. در عین حال، فصلی هم درباره روافض و در واقع علیه آنان دارد که حاوی شماری [[حدیث]] منسوب به [[رسول]]{{صل}} در [[قدح]] [[شیعیان]] یا به گفته وی روافض است. این قبیل [[روایات]]، درباره اغلب فرق از قول رسول{{صل}} نقل شده و روشن است که تقریبا همه آنها محل [[تأمل]] است. خرگوشی علائق [[صوفیانه]] [[خراسانی]] دارد و کتاب صوفیانه او [[تهذیب]] الاسرار است که بسان بسیاری از کتاب‌های [[صوفیه]] آن [[وقت]] حاوی جملات [[اخلاقی]] و ریاضی از [[صحابه]] و [[تابعین]] و بزرگان صوفیه درباره [[دنیا]] و [[آخرت]] و تهذیب و [[اخلاق]] است. این کتاب در سال‌های اخیر منتشر شده است. از وی کتابی هم درباره [[تعبیر خواب]] در دست است که می‌تواند از کهن‌ترین کتاب‌ها در [[ادبیات]] تعبیر خواب در [[جهان اسلام]] باشد. نسخه منحصر این کتاب در کتابخانه مجلس ش ١٢۵٢۶ موجود است. علائق صوفیانه وی، به طوری است که می‌تواند روی نگاه وی به [[سیره نبوی]] نیز اثر گذاشته باشد. این نکته‌ای است که باید [[پژوهشگران]] به آن بپردازند. در واقع صوفیان، سیره نبوی ویژه خود را دارند.<ref>[[رسول جعفریان\|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)\|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۳۷.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2026-05-16T08:40:44Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۱۰
خط ۲۲۸:		خط ۲۲۸:

	مجلدات اخر طبقات، بیش از همه شرح حال و از نظر [[علم رجال]] منبعی برای [[ارزیابی]] [[راویان]] و [[قضاوت]] درباره آن<ref>همان، ص۲۳۷.</ref>ها به عنوان [[ثقه]] و غیر ثقه و یا داشتن [[مشکلات]] دیگر از نظر [[فراموشی]] و جز اینهاست. اینکه فلان شخص «{{عربی\|کان شیخا قلیل الحدیث}}»، یا «{{عربی\|کان ثقة قلیل الحدیث}}»، یا «{{عربی\|کان ثقة صالح الحدیث}}»، و تعابیری مانند اینها فراوان دارد. طبقات، نخست بار در لیدن در نُه مجلد به چاپ رسید. مجلدات یک، دو، سه، چهار، هفت و نه، هر کدام در دو جزء مرتب شده است. پس از آن چاپ دیگری با مقدمه [[احسان]] عباس توسط دار صادر بیروت چاپ شد که از لحاظ مقدار چاپ شده و داشتن [[نقص]] تفاوتی با چاپ لیدن ندارد. هر دوی این چاپ‌ها ناقص بوده و در ۱۴۰۸ بخشی از طبقات که شامل [[تابعین مدنی]] از ربع طبقه سوم تا نیمه طبقه ششم بود به چاپ رسید<ref>مدینه، مکتبة العلوم والحکم.</ref>. پس از آن شرح حال [[امام حسن]] و [[امام حسین]]{{عم}} توسط استاد مرحوم [[سید عبدالعزیز طباطبائی]] در مجله تراثنا (شماره ۱۰ و ۱۱) چاپ شد. انتشارات دارالکتب العلمیه بیروت چاپ جدیدی را از طبقات ارائه داد که مشتمل بر جزء [[متمم]] زیاد محمد منصور نیز بود. در سال ١۴١۴ محمد بن صامل السلیمی، قسمت دیگری از بخش چاپ ناشده طبقات را که شامل شرح حال طبقه پنجم [[صحابه]] بود در دو مجلد به چاپ رساند. مجلد اول شرح حال [[اولاد]] عباس و [[حسنین]]{{عم}} است و مجلد دوم نیز [[عبدالله بن زبیر]] و شماری دیگر<ref>طائف مکتبة الصدیق، ١۴١۴.</ref>. السلیمی نوشته است که بخش الطبقة الرابعة من [[الصحابه]] را [[دوست]] او [[عبدالعزیز]] السلومی تحقیق کرده است. کتاب طبقات توسط استاد [[محمود مهدوی دامغانی]] به [[فارسی]] [[ترجمه]] شده است.<ref>[[رسول جعفریان\|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)\|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۲۸.</ref>		مجلدات اخر طبقات، بیش از همه شرح حال و از نظر [[علم رجال]] منبعی برای [[ارزیابی]] [[راویان]] و [[قضاوت]] درباره آن<ref>همان، ص۲۳۷.</ref>ها به عنوان [[ثقه]] و غیر ثقه و یا داشتن [[مشکلات]] دیگر از نظر [[فراموشی]] و جز اینهاست. اینکه فلان شخص «{{عربی\|کان شیخا قلیل الحدیث}}»، یا «{{عربی\|کان ثقة قلیل الحدیث}}»، یا «{{عربی\|کان ثقة صالح الحدیث}}»، و تعابیری مانند اینها فراوان دارد. طبقات، نخست بار در لیدن در نُه مجلد به چاپ رسید. مجلدات یک، دو، سه، چهار، هفت و نه، هر کدام در دو جزء مرتب شده است. پس از آن چاپ دیگری با مقدمه [[احسان]] عباس توسط دار صادر بیروت چاپ شد که از لحاظ مقدار چاپ شده و داشتن [[نقص]] تفاوتی با چاپ لیدن ندارد. هر دوی این چاپ‌ها ناقص بوده و در ۱۴۰۸ بخشی از طبقات که شامل [[تابعین مدنی]] از ربع طبقه سوم تا نیمه طبقه ششم بود به چاپ رسید<ref>مدینه، مکتبة العلوم والحکم.</ref>. پس از آن شرح حال [[امام حسن]] و [[امام حسین]]{{عم}} توسط استاد مرحوم [[سید عبدالعزیز طباطبائی]] در مجله تراثنا (شماره ۱۰ و ۱۱) چاپ شد. انتشارات دارالکتب العلمیه بیروت چاپ جدیدی را از طبقات ارائه داد که مشتمل بر جزء [[متمم]] زیاد محمد منصور نیز بود. در سال ١۴١۴ محمد بن صامل السلیمی، قسمت دیگری از بخش چاپ ناشده طبقات را که شامل شرح حال طبقه پنجم [[صحابه]] بود در دو مجلد به چاپ رساند. مجلد اول شرح حال [[اولاد]] عباس و [[حسنین]]{{عم}} است و مجلد دوم نیز [[عبدالله بن زبیر]] و شماری دیگر<ref>طائف مکتبة الصدیق، ١۴١۴.</ref>. السلیمی نوشته است که بخش الطبقة الرابعة من [[الصحابه]] را [[دوست]] او [[عبدالعزیز]] السلومی تحقیق کرده است. کتاب طبقات توسط استاد [[محمود مهدوی دامغانی]] به [[فارسی]] [[ترجمه]] شده است.<ref>[[رسول جعفریان\|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)\|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۲۸.</ref>

			===[[عبدالرزاق صنعانی]] و [[سیره نبوی]]===
			[[عبدالرزاق بن همام صنعانی حمیری]] (١٢۶-۲۱۱) از [[موالی]] [[حمیر]] از محدثانی است که در نیمه دوم [[قرن دوم هجری]] و دهه نخست [[قرن سوم]] دست به گردآوری گسترده [[روایات پیامبر]]{{صل}} و آثار [[صحابه]] پرداخت. وی در [[صنعا]] به [[دنیا]] آمد و در همان [[شهر]] [[تربیت]] شد و همانجا اقامت گزید. طبعا مانند بسیاری از [[محدثان]] به شهرهای مختلف نیز [[سفر]] کرد. پدرش [[همام]] نیز [[راوی حدیث]] بوده که علی‌القاعده او سبب تربیت وی در این مسیر بوده است. [[مشایخ]] وی شامل شمار زیادی از محدثان برجسته [[قرن دوم]] است که برخی در [[روایت]] [[اخبار]] [[سیره]] و [[تاریخ]] فعال هستند. از آن جمله می‌توان به [[معمر بن راشد]] (م ۱۵۳) اشاره کرد که برای عبدالرزاق تا اندازه‌ای در [[حکم]] [[واقدی]] برای [[محمد بن سعد]] است.
			حجم وسیع معلومات وی سبب شده است تا به رغم علائق [[شیعی]] که دارد، به خصوص تنفری که نسبت به معاویه از خود نشان می‌داد باز هم مورد [[احترام]] نسل‌های [[محدث]] بعدی باشد. کتابش با عنوان [[المصنف]] در یازده مجلد یکی از پرحجم‌ترین آثار [[حدیثی]] است که از این دوره برجای مانده است. کتاب یاد شده به طور عمده در باب [[احادیث]] [[فقهی]] و موارد مشابه است اما بخش قابل توجهی از این اثر به [[روایات]] [[تاریخی]] اختصاص دارد که قسمتی متمرکز و بسیاری نیز در ابواب مختلف پراکنده است.

			از وی به جز المصنف، کتاب الامالی نیز برجای مانده که البته ناقص است. همچنین کتاب [[تفسیر القرآن]] او نیز برجای مانده که تصحیح و منتشر شده است.
			بخشی از مجلد پنجم المصنف، شامل کتاب [[المغازی]] است که شامل صفحات ۳۱۳ تا ۴٩٢ می‌شود. بیشترین روایات این بخش از معمر بن راشد (۳۱ روایت) و [[ابن جریج]] (۲۷ روایت) است و جمعا یک صد روایت در باب [[مغازی]] در این کتاب نقل شده است. روایاتی هم از [[سفیان بن عیینه]] و [[سفیان الثوری]] در این بخش هست. متن این [[احادیث]] در کتاب المرویات التاریخیه فی کتاب [[المصنف]] صص ١۶٧ تا ٢٠۶ آورده است. فراوانی نقل‌های [[مغازی]] از معمر سبب شده است که در واقع آن را مغازی [[معمر بن راشد]] بدانند. شاید اگر به همین ترتیب پیش برویم، باید آن را مغازی [[ابن شهاب زهری]] بدانیم و این به خاطر فراوانی نقل‌های معمر از [[زهری]] است. پس از آن نیز [[اخبار]] نقل شده در [[المصنف]] درباره دوره [[خلفا]] از [[سقیفه]] تا [[جنگ جمل]] ارائه شده است. باید توجه داشت که مجلدات مختلف مصنف به رغم آن‌که اختصاص به [[فقه]] دارد، به دلیل اشتمال آنها بر آثار و [[اقوال صحابه]] و گزارش [[رفتار]] آنها ارائه دهنده بخش مهمی از [[تاریخ دین]] و [[مذهب]] و فقه است. زاویه‌ای که باید مورد توجه قرار گرفته و بر اساس آن تحقیقات کیفی نگاشته شود. درباره [[مغازی]] عبدالرزاق مقاله‌ای هم توسط موتسکی نوشته شده که اختصاص به بررسی اسناد آن دارد. (آینه [[پژوهش]] شماره ۱۸۵، مقاله بررسی اسناد مصنف).<ref>[[رسول جعفریان\|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)\|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۳۴.</ref>

			===[[شیرویه بن شهدار بن شیرویه دیلمی]] (۴۴۵-۵٠٩)===
			این دانشمند [[ایرانی]] و [[شافعی مذهب]] [[اهل همدان]] که [[تاریخی]] هم درباره [[شهر]] خود و [[عالمان]] آن داشته و از آن مطالبی باز مانده به نوعی در کار [[سیره‌نویسی]] بنیانگذار یا ادامه دهنده مکتبی در سیره‌نویسی است که نمونه آن را پس از وی نزد [[ابوسعد خرگوشی]] و کتاب [[شرف]] النبی او [[شاهد]] هستیم. وی نیز همانند ابوسعد خرگوشی کتابی در [[خواب]] دارد. و اما کتاب ریاض الاُنس لعقلاء الإنس از نظر [[نگارش]] و نگاه موضوعی به اخبار [[سیره]] تا اندازه‌ای شبیه سبک شرف النبی [[خرگوشی]] است که بخش بزرگی از کتاب خود را به صورت موضوعی به [[رسول]]{{صل}} اختصاص می‌دهند.
			بخش‌های اول کتاب، [[نسب]] رسول، [[اسماء]] آن حضرت، صفة النبی، [[اخلاق]] النبی، و ویژگی‌های دیگر آمده (ص ۱۲۰-٢٣۴)، آنگاه وارد سیره شده، [[سیر]] تاریخی را به [[اجمال]] تا آخرین رویداد [[حجةالوداع]] آورده است (ص ۲۸۲) سپس باز به صورت موضوعی، از [[ازدواج]]، [[اولاد]]، کتّاب، [[موالی]]، سلاح‌ها، لباس‌ها و بحث کرده، با ذکر [[وفات]] و سقیفه و یاد از [[فضائل]] آن حضرت بحث سیره را تمام کرده است (ص ۳۷۰). آنگاه [[تاریخ خلفا]] آغاز شده که تا مستظهر بالله ادامه یافته است. کتاب با یک خاتمه پایان یافته است. (ص ۴٨١).

			اثر یاد شده در سال ۲۰۰۷ به عنوان [[پایان‌نامه]] ارشد در [[دانشگاه]] قاهره تصحیح و به شکل مناسبی (در ۵٢۶ ص)منتشر شده است. مصحح مقدمه مفصلی درباره [[روزگار]] وی، زندگینامه و تألیفات او نوشته که بسیار مبسوط است. او اشاره به برخی از تألیفات دیگر وی درباره [[پیامبر]]{{صل}} دارد که از آن جمله مجموعه معروف [[حدیثی]] او الفردوس است که بارها چاپ شده است. آثار دیگر او [[کتاب مناقب]] النبی، [[فضائل]] النبی و [[معجزات]] النبی است که باز نشان از [[گرایش]] وی به [[سیره‌نگاری]] دارد. از نظر [[محدثان]] [[سنی]] [[سختگیری]] مانند [[ابن تیمیه]]، و به رغم آن‌که وی در مقدمه الفردوس از شیوع [[احادیث]] بی‌سند و قصه‌ای [[گلایه]] کرده و گفته است که می‌خواهد کتابی مشتمل بر [[احادیث صحیح]] ارائه دهد، مورد [[انتقاد]] قرار گرفته است<ref>ریاض الانس، مقدمه، ص۵۸.</ref>. در واقع، [[شیرویه]]، نوعی گرایش [[صوفیانه]] دارد که ضمناً متمایل به بیان خواب‌ها - به [[پیروی]] از [[احمد بن حنبل]] هم - هست و همین امر سبب شده است تا علاقه و علقه کسانی مانند ابن تیمیه به او کم باشد.

			کتاب ریاض الانس، در [[سیره نبوی]] و [[تاریخ]] خلفاست اما به دلیل آنکه بیش از دو سوم کتاب در [[سیره]] است آن را در این بخش یاد کردیم. بخش اخیر کتاب را باید در [[ادبیات]] تاریخ خلفا‌نگاری آورد که در این زمینه هم این اثر کتابی با [[ارزش]] است. مصحح گفته است که شیرویه، کتاب «اوجر السیر» ابن فاس لغوی را به طور کامل در این کتاب درج کرده است. (ص ٩۵). کتاب بر اساس تنها نسخه برجای مانده از آن در قاهره با تاریخ [[کتابت]] ۵٨۵، منتشر شده است.<ref>[[رسول جعفریان\|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)\|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۳۷.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2026-05-16T08:37:29Z

منابع

نمایش تغییرات

Wasity: /* ابان بن عثمان بجلی (م ح۱۷۰) */

2026-05-16T08:31:24Z

ابان بن عثمان بجلی (م ح۱۷۰)

نمایش تغییرات

Jaafari در ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۳۰

2026-05-16T08:30:56Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۰۰
خط ۶:		خط ۶:
	}}		}}

	{{در دست ویرایش ۲\|ماه=[[اردیبهشت]]\|روز=[[26]]\|سال=[[۱۴۰۵]]\|کاربر=~~Bahmani~~}}		{{در دست ویرایش ۲\|ماه=[[اردیبهشت]]\|روز=[[26]]\|سال=[[۱۴۰۵]]\|کاربر=Jaafari}}

	==سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق==		==سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق==

Jaafari: /* سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق */

2026-05-16T08:30:19Z

سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۰۰
خط ۵:		خط ۵:
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

			{{در دست ویرایش ۲\|ماه=[[اردیبهشت]]\|روز=[[26]]\|سال=[[۱۴۰۵]]\|کاربر=Bahmani}}

	==سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق==		==سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق==

Jaafari: /* منابع */

2026-05-16T08:28:24Z

منابع

نمایش تغییرات