شعائر در فقه اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Jaafari در ‏۳ ژانویهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۰۷:۰۰

2024-01-03T07:00:03Z

Jaafari: /* تعظیم شعائر مذهبی */

2023-12-27T07:06:48Z

تعظیم شعائر مذهبی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۷ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۰:۳۶
خط ۱۳:		خط ۱۳:
	#نقش تأثیرگذار شعائر در [[تکوین]] [[هویت اسلامی]] و مذهبی و [[تشخص]] آن از هویت‌های دیگر؛		#نقش تأثیرگذار شعائر در [[تکوین]] [[هویت اسلامی]] و مذهبی و [[تشخص]] آن از هویت‌های دیگر؛
	#نقش [[روشنگری]] و ایجاد تغییرات مطلوب در عرصه [[اجتماع]] و تأثیرگذاری مستقیم بر حالت‌های احساسی، [[عاطفی]] و [[عقلی]] [[انسان]] که منشأ تکوین و [[ترویج]] [[ارزش‌ها]] و [[سنت‌ها]] در [[جامعه]] می‌شود؛		#نقش [[روشنگری]] و ایجاد تغییرات مطلوب در عرصه [[اجتماع]] و تأثیرگذاری مستقیم بر حالت‌های احساسی، [[عاطفی]] و [[عقلی]] [[انسان]] که منشأ تکوین و [[ترویج]] [[ارزش‌ها]] و [[سنت‌ها]] در [[جامعه]] می‌شود؛
	#وجود مضامین گوناگون در شعائر که می‌تواند پاسخگوی نیازهای متعدد ثابت [[انسانی]] باشد؛ مانند نیاز [[تربیتی]] (ایجاد عرف عمومی در [[کنترل اجتماعی]])، نیاز [[سیاسی]] ([[قدرت]] [[بسیج]] کنندگی مانند [[نماز جمعه]] و [[مناسک حج]])، نیازهای [[اجتماعی]] (ایجاد [[روح]] [[تعاون]]، تفاهم و [[دوستی]] در [[مردم]]) و نیاز [[تبلیغاتی]] (از راه مضامین [[اعتقادی]] و مفاهیم [[فکری]] و [[اخلاقی]] منتج از انجام شعائر)<ref>سید محمد باقر حکیم، نقش اهل بیت{{عم}} در بنیان‌گذاری جماعت صالحان، ج۷، ص۹-۱۱.</ref>. تأکیدات [[امامان اهل بیت]]{{عم}} بر نقش [[شعائر]] و [[عبادات]] در [[زندگی]] [[شیعیان]]، نشان دهنده سوق دادن [[جامعه]] شیعیان به سمت و سوی تعریف‌شده‌ای است تا [[هویت]] و [[انسجام]] و [[وحدت]] مذهبی در میان آنها در پرتو انجام شعائر واحدی تجلی یابد. به جرئت می‌توان گفت [[مذهب تشیع]] و [[جامعه شیعی]] در [[سایه]] شعائر مذهبی‌اش توانست در برابر طوفان‌های سخت [[تعصب]] و [[استبداد]] و [[سرکوب]] [[خلفا]] و [[سلاطین]] [[پایدار]] بماند. [[شعائر دینی]] و مذهبی را می‌توان در سه قسمت تفکیک کرد:		#وجود مضامین گوناگون در شعائر که می‌تواند پاسخگوی نیازهای متعدد ثابت [[انسانی]] باشد؛ مانند نیاز [[تربیتی]] (ایجاد عرف عمومی در [[کنترل اجتماعی]])، نیاز [[سیاسی]] ([[قدرت]] [[بسیج]] کنندگی مانند [[نماز جمعه]] و [[مناسک حج]])، نیازهای [[اجتماعی]] (ایجاد [[روح]] [[تعاون]]، تفاهم و [[دوستی]] در [[مردم]]) و نیاز [[تبلیغاتی]] (از راه مضامین [[اعتقادی]] و مفاهیم [[فکری]] و [[اخلاقی]] منتج از انجام شعائر)<ref>سید محمد باقر حکیم، نقش اهل بیت{{عم}} در بنیان‌گذاری جماعت صالحان، ج۷، ص۹-۱۱.</ref>. تأکیدات [[امامان اهل بیت]]{{عم}} بر نقش [[شعائر]] و [[عبادات]] در [[زندگی]] [[شیعیان]]، نشان دهنده سوق دادن [[جامعه]] شیعیان به سمت و سوی تعریف‌شده‌ای است تا [[هویت]] و [[انسجام]] و [[وحدت]] مذهبی در میان آنها در پرتو انجام شعائر واحدی تجلی یابد. به جرئت می‌توان گفت [[مذهب تشیع]] و [[جامعه شیعی]] در [[سایه]] شعائر مذهبی‌اش توانست در برابر طوفان‌های سخت [[تعصب]] و [[استبداد]] و [[سرکوب]] [[خلفا]] و [[سلاطین]] [[پایدار]] بماند.

			[[شعائر دینی]] و مذهبی را می‌توان در سه قسمت تفکیک کرد:

	۱. '''شعائر زمانی''': شعائر روزانه مانند [[نمازها]]، هفتگی مانند [[نماز جمعه]]، ماهانه مانند [[ماه رمضان]] و سالانه مانند [[حج]]. همچنین برخی از شعائر [[مأثور]] در [[زمان]] و اوقات خاصی انجام می‌شود، مانند [[عید فطر]] ([[روز]] اول [[ماه شوال]])، [[عید قربان]] ([[روز دهم ذی حجه]])، [[روز جمعه]]، [[شب‌های قدر]]، ماه رمضان، [[روز عرفه]]، [[روز عاشورا]]، ایام البیض، روز [[دحوالارض]]، [[شب نیمه شعبان]] و....		۱. '''شعائر زمانی''': شعائر روزانه مانند [[نمازها]]، هفتگی مانند [[نماز جمعه]]، ماهانه مانند [[ماه رمضان]] و سالانه مانند [[حج]]. همچنین برخی از شعائر [[مأثور]] در [[زمان]] و اوقات خاصی انجام می‌شود، مانند [[عید فطر]] ([[روز]] اول [[ماه شوال]])، [[عید قربان]] ([[روز دهم ذی حجه]])، [[روز جمعه]]، [[شب‌های قدر]]، ماه رمضان، [[روز عرفه]]، [[روز عاشورا]]، ایام البیض، روز [[دحوالارض]]، [[شب نیمه شعبان]] و....

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = شعائر | عنوان مدخل = شعائر | مداخل مرتبط = شعائر در لغت - شعائر در قرآن - شعائر در فقه اسلامی - شعائر در فقه سیاسی - شعائر در جامعه‌شناسی اسلامی - شعائر در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی | پرسش مرتبط = }} ==تعظیم ش...» ایجاد کرد

2023-12-27T06:49:29Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = شعائر | عنوان مدخل = شعائر | مداخل مرتبط = شعائر در لغت - شعائر در قرآن - شعائر در فقه اسلامی - شعائر در فقه سیاسی - شعائر در جامعه‌شناسی اسلامی - شعائر در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی | پرسش مرتبط = }} ==تعظیم ش...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = شعائر
| عنوان مدخل = شعائر
| مداخل مرتبط = [[شعائر در لغت]] - [[شعائر در قرآن]] - [[شعائر در فقه اسلامی]] - [[شعائر در فقه سیاسی]] - [[شعائر در جامعه‌شناسی اسلامی]] - [[شعائر در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
| پرسش مرتبط =
}}

==تعظیم شعائر مذهبی==
[[شعائر]] جمع «[[شعیره]]» به معنای آثار و علائم است و [[شعائر الهی]] یعنی [[نشانه‌ها]] و معالمی که [[خدا]] [[مردم]] را به سوی آن فراخوانده و به [[بزرگداشت]] آنها دستور داده است. به تعبیر [[علامه طباطبایی]]، اصطلاح «[[شعائرالله]]» نشانه‌هایی است که خدا برای [[اطاعت]] خود [[نصب]] کرده است<ref>سید محمد حسین طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۷۳.</ref>. به همین دلیل سران [[شرک]] و [[کفر]] پیوسته به دنبال محو چنین آثار و نشانه‌های [[دین]] هستند تا اساس آن را از بین ببرند. به همین دلیل معجزه‌های [[انبیای الهی]] را نیز می‌توان از شعائر الهی دانست و مقابله [[ظالمان]] برای محو [[معجزه‌ها]] نیز به دلیل خصیصه شعائر الهی بودن آنها بوده است<ref>روح الله شریعتی، قواعد فقه سیاسی، ص۲۸۱.</ref>.
[[تعظیم شعائر]] از [[قواعد]] فقهی قلمداد می‌شود و برخی [[فقها]] در [[استدلال]] به آن، به [[آیات]] و [[روایات]] متعددی استناد می‌کنند: {{متن قرآن|ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ}}<ref>«چنین است؛ و هر که حرمت‌های خداوند را سترگ بدارد همان نزد پروردگارش برای او بهتر است». سوره حج، آیه ۳۰.</ref> و {{متن قرآن|ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ}}<ref>«(حقیقت) این است؛ و هر کس نشانه‌های (بندگی) خداوند را سترگ دارد، بی‌گمان، این (کار) از پرهیزگاری دل‌هاست» سوره حج، آیه ۳۲.</ref> در تعظیم و بزرگذاشت شعائر الهی، فقها به روایات بسیاری استناد کرده‌اند؛ از جمله در روایتی از [[امام صادق]]{{ع}} که می‌فرماید: {{متن حدیث|عَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ‌}}<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۰، ص۹۷.</ref>. عمومیتی که در این [[آیات]] آمده، با [[وجوب]] [[تعظیم حرمات الهی]]، به طریق اولی [[اهانت]] به آنها [[حرام]] است؛ همچنان که [[محقق اردبیلی]] معنای آیات فوق را [[نهی]] از [[تجاوز]] به [[حدود الهی]] که همان [[اوامر و نواهی الهی]] است می‌داند<ref>احمد بن محمد اردبیلی، مجمع الفائده و البرهان، ص۲۹۵.</ref>. [[فقها]] در [[حرمت]] [[شعائر الهی]] و وجوب [[تعظیم]] آنها [[اجماع]] دارند؛ چون [[بی‌احترامی]] به [[شعائر]] و [[حرمات الهی]] بی‌احترامی به [[خداوند]] شمرده می‌شود و همه موارد هتک و در نتیجه حرام است و این اجماع را نمی‌توان [[انکار]] کرد.
نکته قابل توجه اینکه همچنان که [[تعظیم شعائر الهی]] [[واجب]] است، نابودی و محو شعائر و مظاهر [[شرک]] و [[بت‌پرستی]] نیز واجب است. بر همین اساس فقها هر گونه [[معامله]] در ارتباط با مظاهر شرک مانند [[خرید و فروش]] [[بت]] و [[صلیب]] و وجه حاصل از آن را حرام و [[پلید]] می‌دانند<ref>احمد بن محمد اردبیلی، مجمع الفائده و البرهان، ص۲۹۵.</ref>. شعائر کارکردهای ویژه‌ای دارند که [[هویت]] و [[انسجام]] [[پیروان]] [[مذهب]] را تعریف می‌کنند و [[تحکیم]] می‌بخشند؛ از جمله این کارکردهاست:
#ایجاد [[همبستگی]] و انسجام در میان یک [[جمعیت]]؛
#نقش تأثیرگذار شعائر در [[تکوین]] [[هویت اسلامی]] و مذهبی و [[تشخص]] آن از هویت‌های دیگر؛
#نقش [[روشنگری]] و ایجاد تغییرات مطلوب در عرصه [[اجتماع]] و تأثیرگذاری مستقیم بر حالت‌های احساسی، [[عاطفی]] و [[عقلی]] [[انسان]] که منشأ تکوین و [[ترویج]] [[ارزش‌ها]] و [[سنت‌ها]] در [[جامعه]] می‌شود؛
#وجود مضامین گوناگون در شعائر که می‌تواند پاسخگوی نیازهای متعدد ثابت [[انسانی]] باشد؛ مانند نیاز [[تربیتی]] (ایجاد عرف عمومی در [[کنترل اجتماعی]])، نیاز [[سیاسی]] ([[قدرت]] [[بسیج]] کنندگی مانند [[نماز جمعه]] و [[مناسک حج]])، نیازهای [[اجتماعی]] (ایجاد [[روح]] [[تعاون]]، تفاهم و [[دوستی]] در [[مردم]]) و نیاز [[تبلیغاتی]] (از راه مضامین [[اعتقادی]] و مفاهیم [[فکری]] و [[اخلاقی]] منتج از انجام شعائر)<ref>سید محمد باقر حکیم، نقش اهل بیت{{عم}} در بنیان‌گذاری جماعت صالحان، ج۷، ص۹-۱۱.</ref>. تأکیدات [[امامان اهل بیت]]{{عم}} بر نقش [[شعائر]] و [[عبادات]] در [[زندگی]] [[شیعیان]]، نشان دهنده سوق دادن [[جامعه]] شیعیان به سمت و سوی تعریف‌شده‌ای است تا [[هویت]] و [[انسجام]] و [[وحدت]] مذهبی در میان آنها در پرتو انجام شعائر واحدی تجلی یابد. به جرئت می‌توان گفت [[مذهب تشیع]] و [[جامعه شیعی]] در [[سایه]] شعائر مذهبی‌اش توانست در برابر طوفان‌های سخت [[تعصب]] و [[استبداد]] و [[سرکوب]] [[خلفا]] و [[سلاطین]] [[پایدار]] بماند. [[شعائر دینی]] و مذهبی را می‌توان در سه قسمت تفکیک کرد:

۱. '''شعائر زمانی''': شعائر روزانه مانند [[نمازها]]، هفتگی مانند [[نماز جمعه]]، ماهانه مانند [[ماه رمضان]] و سالانه مانند [[حج]]. همچنین برخی از شعائر [[مأثور]] در [[زمان]] و اوقات خاصی انجام می‌شود، مانند [[عید فطر]] ([[روز]] اول [[ماه شوال]])، [[عید قربان]] ([[روز دهم ذی حجه]])، [[روز جمعه]]، [[شب‌های قدر]]، ماه رمضان، [[روز عرفه]]، [[روز عاشورا]]، ایام البیض، روز [[دحوالارض]]، [[شب نیمه شعبان]] و....

۲. '''شعائر مکانی''': مراد از شعائر مکانی، اماکنی است که با [[هدف]] [[آموزش]] [[معارف دینی]]، اقامه [[اعمال عبادی]]، [[تجلیل]] و [[بزرگداشت]] [[اهل بیت]]{{عم}} و [[اولیاء الله]] و [[ذریه]] ایشان و بنا به دستور یا توصیه آن حضرات بنا شده است، مانند [[مساجد]] و مشاهد [[ائمه اطهار]]{{عم}} و [[زیارتگاه]] امامزادگان. این شعائر در واقع ساختارهای زمینه‌ساز تجلی و تعالی [[روحی]] و [[اجتماعی]] در جامعه [[شیعه]] را فراهم می‌کند و روابط آنها را به عنوان یک جامعه [[برتر]] مستحکم می‌نماید.
هدف اصلی و ذاتی ساخت [[مسجد]]، همانا [[عبادت خدا]] در آن است و [[خداوند]] بر بنای آن توصیه فرموده و آن را موجب [[هدایت]] می‌داند: {{متن قرآن|إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ}}<ref>«تنها آن کس مساجد خداوند را آباد می‌تواند کرد که به خداوند و روز واپسین ایمان آورده و نماز را بر پا داشته و زکات پرداخته و جز از خداوند نهراسیده است پس امید است که اینان از رهیافتگان باشند» سوره توبه، آیه ۱۸.</ref>. [[مسجد]] از همان آغاز [[رسالت]] نقش‌های گوناگونی در [[شریعت اسلامی]] داشته است؛ به طوری که در مدینه‌النبی، مسجد به پایگاهی [[عبادی]]، [[فرهنگی]]، [[سیاسی]]، [[اجتماعی]] و نظامی تبدیل شده بود<ref>سید محمد باقر حکیم، نقش اهل بیت{{عم}} در بنیانگذاری جماعت صالحان، ج۷، ص۳۷؛ محمد ساعدی، المساجد و احکام‌ها، ج۱، ص۲۱.</ref>. حجم بسیار بالایی از [[روایات]] راجع به [[احکام]]، [[آداب]] و [[شئون]] مسجد است<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۴، صص ۱۱۸، ۱۴۱-۱۴۳، ۱۴۸، ۴۲۶ و ۴۵۵؛ محمد ساعدی، المساجد و احکام‌ها، ج۱، ص۴۳۵-۴۸۶.</ref> که [[فقها]] نیز در «کتاب الصلوه» احکام مسجد را با استناد به این روایات تبیین کرده‌اند؛ از جمله [[نماز]] [[تحیت]] در مسجد، [[معطر]] کردن مسجد و معطر بودن هنگام دخول به مسجد و [[خدمتگزاری]] آن از [[مستحبات]] است و [[نجس]] کردن آن [[حرام]] است و فوراً باید [[تطهیر]] شود<ref>محمد حسن نجفی، جواهر الکلام، ج۱۳، ص۱۳۷؛ ج۱۴، صص ۱۳۸، ۱۴۳، ۱۴۷، ۱۵۱-۱۵۲؛ ج۱۷، ص۱۷۳؛ سیدروح الله موسوی خمینی، ترجمه تحریر الوسیله، ج۱، ص۲۱۵.</ref>.
اما مشاهد و مراقد مشرفه شامل مراقد [[شریف]] [[پیامبر]]{{صل}} و [[ائمه اطهار]]{{عم}} و [[قبور انبیا]]، [[صالحان]] و [[ذریه]] [[اهل بیت]]{{عم}}، از جمله شعائری است که اهل بیت{{عم}} بر [[زیارت]] و [[بزرگداشت]] آنها تأکید کرده‌اند<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۹۷، صص ۱۱۷-۱۱۶ و ۱۲۰.</ref>. در میان [[مشاهد مشرفه]]، [[مشهد]] [[امام حسین]]{{ع}} در [[کربلا]] دارای [[شأن]] و [[منزلت]] والایی است و در [[فضیلت]] زیارت این [[حرم]]، روایات بسیاری وارده شده است<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۰، صص ۴۰۰ و ۴۰۴-۴۰۵.</ref> و [[سجده بر تربت]] آن [[مستحب]] مؤکد است<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۴، ص۵۲۹.</ref>. در این راستا از همان سده‌های آغازین [[اسلام]]، کتاب‌های مخصوص زیارت مشاهد و [[دعا]] نگاشته شد؛ مانند: [[کامل الزیارات]] [[ابن قولویه]]، مصباح الهدی [[شیخ طوسی]]، اقبال [[سید بن طاووس]]، [[مزار]] کبیر [[ابن مشهدی]] و [[مصباح کفعمی]]<ref>سیدمحمدباقر حکیم، نقش اهل بیت{{عم}} در بنیانگذاری جماعت صالحان، ج۷، ص۵۴.</ref>. اهتمام [[شیعیان]] به [[زیارت]] مراقد شریفه گاهی [[سب]] شکل‌گیری شهرهای بزرگی شده است؛ مانند: [[مشهد]] در [[خراسان]] و [[کربلا]] و [[نجف]] در [[عراق]]. این پیشینه را حتی در مورد امامزادگان نیز [[مشاهده]] می‌کنیم و نام بعضی از [[شهرها]] به نام آن [[امامزاده]] است؛ نظیر: [[شهر]] آستانه اشرفیه در [[گیلان]] و [[سید محمد]] در عراق. به سبب حضور [[روحی]] و [[معنوی]] صاحبان این مشاهد، [[فرهنگی]] مذهبی بر آن شهرها [[حاکم]] می‌شود که آنها را شهرهای دیگر متمایز می‌کند.

این [[شعائر]] زمانی و مکانی در مقاطعی با هم تلاقی می‌کنند و همایش مذهبی - فرهنگی عظیمی را رقم می‌زنند؛ برای مثال می‌توان به [[اجتماع]] عظیم و میلیونی [[مردم]] در [[روز]] [[اربعین]] در کربلا اشاره کرد که همراه با [[مراسم]] و [[اعمال]] خاصی است و موج خروشانی را در [[ابلاغ]] [[ارزش‌های دینی]]، همچنین [[سد]] مستحکمی در برابر تهاجمات علیه [[اعتقادات]] و به طور خلاصه در [[حفظ دین]] ایجاد می‌کند؛ به‌ویژه اینکه تکرار سالانه این همایش‌های عظیم مردمی، [[پایه‌های فرهنگی]] [[جامعه شیعی]] را [[تحکیم]] می‌بخشد.

۳. '''شعائر مناسبتی''': در میان مناسبت‌های مربوط به [[اهل بیت]]{{عم}} شعائر [[حسینی]] و یادمان‌های [[معصومان]]{{ع}}، در قالب [[دهه محرم]]، ماه‌های [[محرم]] و صفر، به صورت جلسات هفتگی و جلسات [[ماه رمضان]] تجلی بیشتری دارد. با تأکیدات [[ائمه اطهار]]{{عم}} شیعیان به احیای یادمان شهادت‌ها و وفیات معصومان{{عم}} و برخی از [[ذریه]] ایشان مانند [[حضرت زینب]] کبری{{س}} و [[حضرت عباس]]{{ع}} و اهتمام خاصی داشته‌اند و بدین طریق [[فرهنگ]] خاصی را در [[جامعه اسلامی]] تعریف و عرضه کرده‌اند.
یکی از ثمرات شعائر مناسبتی به‌ویژه دهه محرم و [[شهادت امام حسین]]{{ع}} شکل‌گیری هیئت‌های مذهبی است. بی‌گمان هیئت‌های مذهبی با توجه به گستردگی، توان [[مالی]] مستقل، توان [[فرهنگ‌سازی]]، توان بسیج‌گری برای عرصه‌های [[اجتماعی]]، [[سیاسی]] و فرهنگی (که این کارکرد را در [[انقلاب اسلامی]] و [[دفاع مقدس]] به خوبی [[شاهد]] بودیم)، ریشه‌دار بودن هیئت‌ها در بطن [[تاریخ اسلام]] و ارزش‌های مذهبی، همه ظرفیت فوق‌العاده‌ای ایجاد می‌کند که نقش بسیار پررنگی را برای تمهید [[امنیت فرهنگی]] در [[جامعه اسلامی]] تعریف می‌کند.<ref>[[محمد اسماعیل نباتیان|نباتیان، محمد اسماعیل]]، [[فقه و امنیت (کتاب)|فقه و امنیت]] ص ۲۶۳.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:IM010643.jpg|22px]] [[محمد اسماعیل نباتیان|نباتیان، محمد اسماعیل]]، [[فقه و امنیت (کتاب)|'''فقه و امنیت''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:شعائر]]