شورا و مشورت در فقه سیاسی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* شورا و مشورت؛ مشارکت سیاسی */

2025-05-05T13:27:38Z

شورا و مشورت؛ مشارکت سیاسی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۵۷
خط ۱۷۷:		خط ۱۷۷:
	رهاورد مشورت می‌تواند در عمل [[تربیتی]] در [[زندگی]] داشته باشد؛ اول، مسیرگذاری برای روش فردی و [[اجتماعی]] بر اساس دوری از [[خودرأیی]] در بزنگاه‌های حساس و [[تعیین]] کننده است و تأکید بر آن‌که [[انسان]] به دیدگاه‌های دیگران که دارای [[فکری]] سالم هستند، مراجعه کند و در مراحل مختلف امور با آنان گفت‌وگو، چالش و [[رایزنی]] کند، سپس بین اندیشه‌ها مقایسه کند تا به نتیجه‌ای دقیق دست یابد و بر اساس آن عمل کند. رهاورد دوم، آماده‌سازی امت [[اسلامی]] تا با [[رهبری جامعه]]، اندیشه‌ورزی کند. این امر نشان از بزرگی [[تربیت اسلامی]] است که به [[رهبران]] [[وحی]] می‌شود، هرچند که در جایگاهی همچون [[رسول الله]] {{صل}} باشد که به [[فکر]] هیچ کس نیاز ندارد<ref>سید محمدحسین فضل الله، تفسیر من وحی القرآن، ج۶، ص۳۴۴.</ref>.<ref>[[سید کاظم سیدباقری\|سیدباقری، سید کاظم]]، [[عدالت سیاسی در قرآن کریم (کتاب)\|عدالت سیاسی در قرآن کریم]]، ص ۳۲۱-۳۲۸.</ref>		رهاورد مشورت می‌تواند در عمل [[تربیتی]] در [[زندگی]] داشته باشد؛ اول، مسیرگذاری برای روش فردی و [[اجتماعی]] بر اساس دوری از [[خودرأیی]] در بزنگاه‌های حساس و [[تعیین]] کننده است و تأکید بر آن‌که [[انسان]] به دیدگاه‌های دیگران که دارای [[فکری]] سالم هستند، مراجعه کند و در مراحل مختلف امور با آنان گفت‌وگو، چالش و [[رایزنی]] کند، سپس بین اندیشه‌ها مقایسه کند تا به نتیجه‌ای دقیق دست یابد و بر اساس آن عمل کند. رهاورد دوم، آماده‌سازی امت [[اسلامی]] تا با [[رهبری جامعه]]، اندیشه‌ورزی کند. این امر نشان از بزرگی [[تربیت اسلامی]] است که به [[رهبران]] [[وحی]] می‌شود، هرچند که در جایگاهی همچون [[رسول الله]] {{صل}} باشد که به [[فکر]] هیچ کس نیاز ندارد<ref>سید محمدحسین فضل الله، تفسیر من وحی القرآن، ج۶، ص۳۴۴.</ref>.<ref>[[سید کاظم سیدباقری\|سیدباقری، سید کاظم]]، [[عدالت سیاسی در قرآن کریم (کتاب)\|عدالت سیاسی در قرآن کریم]]، ص ۳۲۱-۳۲۸.</ref>

	== [[شورا]] و مشورت؛ [[مشارکت سیاسی]] ==		== [[شورا]] و مشورت؛ مشارکت سیاسی ==
	شورا در اصطلاح به معنای «استخراج رأی با مراجعه برخی به برخی دیگر» است؛ به بیان دیگر، شورا تبادل نظر برای رسیدن به بهترین نظر است و این را می‌توان واژه مقابل استبداد دانست. تأکید [[اسلام]] بر مشورت و توصیه آن به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به عنوان [[پیشوا]] و [[حاکم]] [[مسلمانان]] در عصری که [[حاکمان]] دیگران را به [[بردگی]] گرفته بودند و نظام‌های استبدادی در کشورهای [[متمدن]] آن [[روز]]، برای نظری جز نظر حاکمان هویتی قایل نبودند، نشان از اساس و مبنا بودن این اصل در [[نظام سیاسی اسلام]] است<ref>همو، دراسات فی ولایه الفقیه، ج۲، ص۳۳.</ref>.		شورا در اصطلاح به معنای «استخراج رأی با مراجعه برخی به برخی دیگر» است؛ به بیان دیگر، شورا تبادل نظر برای رسیدن به بهترین نظر است و این را می‌توان واژه مقابل استبداد دانست. تأکید [[اسلام]] بر مشورت و توصیه آن به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به عنوان [[پیشوا]] و [[حاکم]] [[مسلمانان]] در عصری که [[حاکمان]] دیگران را به [[بردگی]] گرفته بودند و نظام‌های استبدادی در کشورهای [[متمدن]] آن [[روز]]، برای نظری جز نظر حاکمان هویتی قایل نبودند، نشان از اساس و مبنا بودن این اصل در [[نظام سیاسی اسلام]] است<ref>همو، دراسات فی ولایه الفقیه، ج۲، ص۳۳.</ref>.

Bahmani: /* منابع */

2025-05-05T13:27:29Z

منابع

@@ خط ۱۷۶: / خط ۱۷۶: @@
 رهاورد مشورت می‌تواند در عمل [[تربیتی]] در [[زندگی]] داشته باشد؛ اول، مسیرگذاری برای روش فردی و [[اجتماعی]] بر اساس دوری از [[خودرأیی]] در بزنگاه‌های حساس و [[تعیین]] کننده است و تأکید بر آن‌که [[انسان]] به دیدگاه‌های دیگران که دارای [[فکری]] سالم هستند، مراجعه کند و در مراحل مختلف امور با آنان گفت‌وگو، چالش و [[رایزنی]] کند، سپس بین اندیشه‌ها مقایسه کند تا به نتیجه‌ای دقیق دست یابد و بر اساس آن عمل کند. رهاورد دوم، آماده‌سازی امت [[اسلامی]] تا با [[رهبری جامعه]]، اندیشه‌ورزی کند. این امر نشان از بزرگی [[تربیت اسلامی]] است که به [[رهبران]] [[وحی]] می‌شود، هرچند که در جایگاهی همچون [[رسول الله]] {{صل}} باشد که به [[فکر]] هیچ کس نیاز ندارد<ref>سید محمدحسین فضل الله، تفسیر من وحی القرآن، ج۶، ص۳۴۴.</ref>.<ref>[[سید کاظم سیدباقری|سیدباقری، سید کاظم]]، [[عدالت سیاسی در قرآن کریم (کتاب)|عدالت سیاسی در قرآن کریم]]، ص ۳۲۱-۳۲۸.</ref>
 == منابع ==
@@ خط ۱۸۶: / خط ۱۹۹: @@
 # [[پرونده:100762.jpg|22px]] [[سید کاظم سیدباقری|سیدباقری، سید کاظم]]، [[عدالت سیاسی در قرآن کریم (کتاب)|'''عدالت سیاسی در قرآن کریم''']]
 # [[پرونده:1100701.jpg|22px]] [[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)|'''دانشنامه فقه سیاسی ج۲''']]
 {{پایان منابع}}

Bahmani: /* رابطۀ شورا و مشورت با تعیین حاکم */

2025-04-23T05:51:41Z

رابطۀ شورا و مشورت با تعیین حاکم

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۲۱
خط ۱۳۱:		خط ۱۳۱:
	[[اسلام]]، [[عقل]]، [[علم]]، نصح (قصد [[ارشاد]])، [[تقوی]]، تجربه و [[شجاعت]] از جمله صفات مشاورین در [[اسلام]] است<ref>نهج البلاغه، نامه ۵۳؛ وسایل الشیعه، ج۸، ص۴۲۶، ابواب احکام العشره، باب ۲۲، حدیث ۳ و ۵- ۸؛ غررالحکم، ج۳، ص۴۲۸؛ امالی صدوق، ص۱۸۲؛ بحار الانوار، ج۷۵، ص۱۰۱-۹۷؛ الفقیه، ج۲، ص۵۷۰؛ سنن ابن ماجه، ج۲، ص۱۲۳۳.</ref>. [[هدف]] از [[شورا]] در [[اسلام]]، [[شخصیت]] دادن به [[امت]]، پرورش [[رشد فکری]] [[مردم]] و دوری [[حکومت]] از [[استبداد]] به رأی است<ref>شرح نهج البلاغه، ج۲، ص۲۱۰؛ وسایل الشیعه، ج۸، ص۴۲۸؛ تفسیر درّ المنثور، ج۲، ص۹۰.</ref>.<ref>[[اباصلت فروتن\|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی\|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)\|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۱۲۸.</ref>		[[اسلام]]، [[عقل]]، [[علم]]، نصح (قصد [[ارشاد]])، [[تقوی]]، تجربه و [[شجاعت]] از جمله صفات مشاورین در [[اسلام]] است<ref>نهج البلاغه، نامه ۵۳؛ وسایل الشیعه، ج۸، ص۴۲۶، ابواب احکام العشره، باب ۲۲، حدیث ۳ و ۵- ۸؛ غررالحکم، ج۳، ص۴۲۸؛ امالی صدوق، ص۱۸۲؛ بحار الانوار، ج۷۵، ص۱۰۱-۹۷؛ الفقیه، ج۲، ص۵۷۰؛ سنن ابن ماجه، ج۲، ص۱۲۳۳.</ref>. [[هدف]] از [[شورا]] در [[اسلام]]، [[شخصیت]] دادن به [[امت]]، پرورش [[رشد فکری]] [[مردم]] و دوری [[حکومت]] از [[استبداد]] به رأی است<ref>شرح نهج البلاغه، ج۲، ص۲۱۰؛ وسایل الشیعه، ج۸، ص۴۲۸؛ تفسیر درّ المنثور، ج۲، ص۹۰.</ref>.<ref>[[اباصلت فروتن\|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی\|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)\|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۱۲۸.</ref>

	== [[رابطۀ شورا و مشورت با تعیین حاکم]] ==		== رابطۀ شورا و مشورت با تعیین حاکم ==
	[[معتقدان]] به نظریۀ [[دولت]] [[خلافت]]، با اتخاذ رویۀ از جریان [[تاریخی]] [[سقیفه]]، [[شورا]] را در خصوص [[انتخاب خلیفه]] و [[حاکم اسلامی]] به عنوان یک اصل برای [[مشروعیت]] پذیرفته و بر آن تأکید ورزیده‌اند و انعقاد خلافت بدون شورا را [[نامشروع]] شمرده‌اند.		[[معتقدان]] به نظریۀ [[دولت]] [[خلافت]]، با اتخاذ رویۀ از جریان [[تاریخی]] [[سقیفه]]، [[شورا]] را در خصوص [[انتخاب خلیفه]] و [[حاکم اسلامی]] به عنوان یک اصل برای [[مشروعیت]] پذیرفته و بر آن تأکید ورزیده‌اند و انعقاد خلافت بدون شورا را [[نامشروع]] شمرده‌اند.
	هر چند در میان صاحب‌نظران [[اهل سنت]] در [[تفسیر]] چنین شورایی که اساس مشروعیت خلافت است، [[اختلاف]] نظرهای فراوانی دیده می‌شود. اما برخی [[مشورت]] را معادل [[آرای عمومی]] و بعضی دیگر آن را معادل نظرخواهی از [[خبرگان]] ([[اهل حل و عقد]]) و عده‌ای نیز آن را [[اجماع]]<ref>منهاج السنه، ج۱، ص۱۴۲.</ref> و جمعی نیز آن را در حد نامزدی برای خلافت مانند نامزدی ریاست جمهوری که در برخی از کشورها توسط پارلمان انجام می‌شود، تفسیر کرده‌اند<ref>الاحکام السلطانیه، ص۷ – ۵؛ الخلافة او الامامة العظمی، ص۶، ۱۱، ۲۷ و ۳۹.</ref>.		هر چند در میان صاحب‌نظران [[اهل سنت]] در [[تفسیر]] چنین شورایی که اساس مشروعیت خلافت است، [[اختلاف]] نظرهای فراوانی دیده می‌شود. اما برخی [[مشورت]] را معادل [[آرای عمومی]] و بعضی دیگر آن را معادل نظرخواهی از [[خبرگان]] ([[اهل حل و عقد]]) و عده‌ای نیز آن را [[اجماع]]<ref>منهاج السنه، ج۱، ص۱۴۲.</ref> و جمعی نیز آن را در حد نامزدی برای خلافت مانند نامزدی ریاست جمهوری که در برخی از کشورها توسط پارلمان انجام می‌شود، تفسیر کرده‌اند<ref>الاحکام السلطانیه، ص۷ – ۵؛ الخلافة او الامامة العظمی، ص۶، ۱۱، ۲۷ و ۳۹.</ref>.

Bahmani: /* شورا و مدیریت اسلامی */

2025-04-23T05:34:58Z

شورا و مدیریت اسلامی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۴
خط ۱۴۱:		خط ۱۴۱:
	در تأسیس [[حکومت مدینه]] توسط شخص [[پیامبر اسلام]]{{صل}} [[اعمال]] روش ویژه شورا [[روایت]] نشده، ولی در شیوۀ انتخاب امام علی{{ع}} شورا تحقق یافته و [[امام]] نیز در [[اثبات]] مشروعیت خلافت خود به آن استناد کرده است. [[فلسفۀ سیاسی]] شورا نوعی بازدارندگی [[حاکمان]] از [[خودکامگی]] است و رهنمودی به سوی رویکردهای مناسب در اعمال [[حکومتی]] است. هنگامی که شورا از حدود [[شرع]] خارج می‌شود، در چنین صورتی شورا به ضد خود تبدیل خواهد شد و مشروعیت خود را از دست می‌دهد. به هر حال شورا به عنوان ابزاری برای انتخاب حاکم [[اسلامی]] می‌تواند اساس یک [[حق]] عمومی در [[تعیین سرنوشت]] جمعی به حساب آید<ref>فقه سیاسی، ج۷، ص۲۹۲ – ۲۸۷.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۱۷۲.</ref>		در تأسیس [[حکومت مدینه]] توسط شخص [[پیامبر اسلام]]{{صل}} [[اعمال]] روش ویژه شورا [[روایت]] نشده، ولی در شیوۀ انتخاب امام علی{{ع}} شورا تحقق یافته و [[امام]] نیز در [[اثبات]] مشروعیت خلافت خود به آن استناد کرده است. [[فلسفۀ سیاسی]] شورا نوعی بازدارندگی [[حاکمان]] از [[خودکامگی]] است و رهنمودی به سوی رویکردهای مناسب در اعمال [[حکومتی]] است. هنگامی که شورا از حدود [[شرع]] خارج می‌شود، در چنین صورتی شورا به ضد خود تبدیل خواهد شد و مشروعیت خود را از دست می‌دهد. به هر حال شورا به عنوان ابزاری برای انتخاب حاکم [[اسلامی]] می‌تواند اساس یک [[حق]] عمومی در [[تعیین سرنوشت]] جمعی به حساب آید<ref>فقه سیاسی، ج۷، ص۲۹۲ – ۲۸۷.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۱۷۲.</ref>

	== [[شورا و مدیریت اسلامی]] ==		== شورا و مدیریت اسلامی ==
	از اصول حاکم بر نظام اداری، [[اصل شورا]] است. اصل شورا به عنوان زیربنا در [[مدیریت اسلامی]] اصلی شناخته شده و آشنا است {{متن قرآن\|وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ}}<ref>«و کارشان رایزنی میان همدیگر است» سوره شوری، آیه ۳۸.</ref> و یک اصل الزامی است {{متن قرآن\|وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ}}<ref>«و با آنها در کار، رایزنی کن» سوره آل عمران، آیه ۱۵۹.</ref>. این اصل در [[حقیقت]]، [[احترام]] به [[افکار عمومی]] و آزادی‌هاست و خود ناشی از حاکمیتی است که [[خداوند]] به [[انسان]] نسبت به [[سرنوشت]] او داده و او را در [[عقیده]] وعمل [[اختیار]] بخشیده است: {{متن قرآن\|إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا}}<ref>«ما به او راه را نشان داده‌ایم خواه سپاسگزار باشد یا ناسپاس» سوره انسان، آیه ۳.</ref> مراجعه به آرای مردم و نظر خواهی و آزادگذاردن [[مردم]] در [[انتخاب]] راه، شیوۀ [[رهبری]] در [[اسلام]] بوده و مواردی از آن را می‌توان به صورت نظرخواهی در [[جنگ‌ها]] و با [[بیعت]] در زندگی پیامبر اسلام{{صل}} و [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} مشاهده کرد.		از اصول حاکم بر نظام اداری، اصل شورا است. اصل شورا به عنوان زیربنا در مدیریت اسلامی اصلی شناخته شده و آشنا است {{متن قرآن\|وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ}}<ref>«و کارشان رایزنی میان همدیگر است» سوره شوری، آیه ۳۸.</ref> و یک اصل الزامی است {{متن قرآن\|وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ}}<ref>«و با آنها در کار، رایزنی کن» سوره آل عمران، آیه ۱۵۹.</ref>. این اصل در [[حقیقت]]، [[احترام]] به افکار عمومی و آزادی‌هاست و خود ناشی از حاکمیتی است که [[خداوند]] به [[انسان]] نسبت به [[سرنوشت]] او داده و او را در [[عقیده]] وعمل [[اختیار]] بخشیده است: {{متن قرآن\|إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا}}<ref>«ما به او راه را نشان داده‌ایم خواه سپاسگزار باشد یا ناسپاس» سوره انسان، آیه ۳.</ref> مراجعه به آرای مردم و نظر خواهی و آزادگذاردن [[مردم]] در [[انتخاب]] راه، شیوۀ [[رهبری]] در [[اسلام]] بوده و مواردی از آن را می‌توان به صورت نظرخواهی در [[جنگ‌ها]] و با [[بیعت]] در زندگی پیامبر اسلام{{صل}} و [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} مشاهده کرد.

	[[شورا]] از ریشه‌دار‌ترین اصول [[عرفی]] و مقررات سنتی و از بارزترین شیوه‌های عقلایی در [[زندگی]] جمعی است. عمده‌ترین نقطه عطف‌ها و تحولات اساسی در [[تاریخ]] زندگی [[انسان‌ها]]، وقتی رخ داده است که انسان از پوسته خود محوری و تکروی و [[خودکامگی]] بیرون آمده و از جمع و [[فکر]] جمعی، حرکت را آغاز کرده است.		[[شورا]] از ریشه‌دار‌ترین اصول [[عرفی]] و مقررات سنتی و از بارزترین شیوه‌های عقلایی در [[زندگی]] جمعی است. عمده‌ترین نقطه عطف‌ها و تحولات اساسی در [[تاریخ]] زندگی [[انسان‌ها]]، وقتی رخ داده است که انسان از پوسته خود محوری و تکروی و [[خودکامگی]] بیرون آمده و از جمع و [[فکر]] جمعی، حرکت را آغاز کرده است.

Bahmani: /* هدف از مشورت */

2025-04-23T05:33:57Z

هدف از مشورت

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۳
خط ۶۵:		خط ۶۵:
	[[هدف]] اصلی از مشورت، استفاده از نظر دیگران و شفاف‌تر شدن مسائل و آشکار شدن زوایای پنهان آن برای تصمیم‌گیری و اجرای هرچه بهتر امور است. بدیهی است که مشورت، در صورتی مُجاز است که حکم مسئله، از سوی [[خداوند]]، به‌عنوان قانونگذار مشخص نشده و تصمیم‌گیری درباره آن، به [[زمامدار]] [[جامعه]] واگذار شده باشد. به عبارت دیگر، نقش مشورت تنها در قلمرو مقرراتی است که [[حکومت]] برای اداره جامعه وضع کرده و به اجرا می‌گذارد. دانشمندان [[مسلمان]] در اینکه نمی‌توان در محدوده مسائلی که از [[طریق وحی]] روشن شده، مشورت کرد، تردیدی نداشته‌اند. از این‌رو، در ذیل [[آیه]] {{متن قرآن\|وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ}}به این نکته اشاره کرده‌اند<ref>زمخشری، کشاف، ج۱، ص، ۴۳۱؛ فیض کاشانی، تفسیر صافی، ج۱، ص۳۹۵؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح‌الجنان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۱۲۵.</ref>. برای [[یاران]] [[پیغمبر]] نیز این مسئله، از واضحات بوده، به‌طوری که گاه که حضرت از آنان نظرخواهی می‌کرد، سؤال می‌کردند: “آیا در این زمینه، [[وحی]] نشده است و ما [[حق]] اظهار نظر داریم؟”<ref>واقدی، مغازی، ج۲، ص۴۷۷.</ref>.		[[هدف]] اصلی از مشورت، استفاده از نظر دیگران و شفاف‌تر شدن مسائل و آشکار شدن زوایای پنهان آن برای تصمیم‌گیری و اجرای هرچه بهتر امور است. بدیهی است که مشورت، در صورتی مُجاز است که حکم مسئله، از سوی [[خداوند]]، به‌عنوان قانونگذار مشخص نشده و تصمیم‌گیری درباره آن، به [[زمامدار]] [[جامعه]] واگذار شده باشد. به عبارت دیگر، نقش مشورت تنها در قلمرو مقرراتی است که [[حکومت]] برای اداره جامعه وضع کرده و به اجرا می‌گذارد. دانشمندان [[مسلمان]] در اینکه نمی‌توان در محدوده مسائلی که از [[طریق وحی]] روشن شده، مشورت کرد، تردیدی نداشته‌اند. از این‌رو، در ذیل [[آیه]] {{متن قرآن\|وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ}}به این نکته اشاره کرده‌اند<ref>زمخشری، کشاف، ج۱، ص، ۴۳۱؛ فیض کاشانی، تفسیر صافی، ج۱، ص۳۹۵؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح‌الجنان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۱۲۵.</ref>. برای [[یاران]] [[پیغمبر]] نیز این مسئله، از واضحات بوده، به‌طوری که گاه که حضرت از آنان نظرخواهی می‌کرد، سؤال می‌کردند: “آیا در این زمینه، [[وحی]] نشده است و ما [[حق]] اظهار نظر داریم؟”<ref>واقدی، مغازی، ج۲، ص۴۷۷.</ref>.

	برخی از [[مفسران]] به قرینه {{متن قرآن\|فَاعْفُ عَنْهُمْ}} و {{متن قرآن\|وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ}} که برای جلب نظر [[مردم]] است، {{متن قرآن\|شَاوِرْهُمْ}} را نیز به همین منظور دانسته، [[مستحب]] شمرده و توصیه‌ای [[اخلاقی]] قلمداد کرده‌اند<ref>محرابی، درس‌های حقوق و سیاست در قرآن، از آیت‌الله مصباح یزدی، ص۲۹۶؛ برای آگاهی از قائلان به استحباب از اهل سنّت ر.ک: ابوالشباب، مقومات النصر فی ضوء القرآن والسنّة، ج۱، ص۴۰۵.</ref>. چنان‌که بعضی دیگر امر به [[مشورت]] را در این [[آیه]]، در [[مقام]] توهّم حذر دانسته، جواز و [[مشروعیّت]] را استفاده کرده‌اند<ref>فضل الله، الإسلام و أسس التشریع، ص۱۱۳.</ref>. اما به نظر می‌رسد حق با مفسرانی است که با توجه به دلالت صیغه امر (شاوِرهُم) بر [[وجوب]]، مشورت [[پیامبر]] با یارانش را [[واجب]] شمرده‌اند<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۵۶. برای آگاهی از قائلان به وجوب از اهل‌سنّت، ر.ک: ابوالشباب، پیشین، ص۴۰۳.</ref>. وقتی پیامبر با [[مقام علم]] و عصمتش، ملزم به مشورت باشد، [[زمامداران]] غیر [[معصوم]]، به طریق اَولی موظف به مشورت با کارشناسان خواهند بود. نتیجه آنکه می‌توان “مشورت بر [[زمامدار]] جامعه” را به‌عنوان یک قاعده و [[قانون]] پذیرفت و آن را بر مدیران و صاحب منصبان الزامی دانست<ref>[[سید جواد ورعی\|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)\|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۵۴.</ref>		برخی از [[مفسران]] به قرینه {{متن قرآن\|فَاعْفُ عَنْهُمْ}} و {{متن قرآن\|وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ}} که برای جلب نظر [[مردم]] است، {{متن قرآن\|شَاوِرْهُمْ}} را نیز به همین منظور دانسته، [[مستحب]] شمرده و توصیه‌ای [[اخلاقی]] قلمداد کرده‌اند<ref>محرابی، درس‌های حقوق و سیاست در قرآن، از آیت‌الله مصباح یزدی، ص۲۹۶؛ برای آگاهی از قائلان به استحباب از اهل سنّت ر.ک: ابوالشباب، مقومات النصر فی ضوء القرآن والسنّة، ج۱، ص۴۰۵.</ref>. چنان‌که بعضی دیگر امر به [[مشورت]] را در این [[آیه]]، در [[مقام]] توهّم حذر دانسته، جواز و [[مشروعیّت]] را استفاده کرده‌اند<ref>فضل الله، الإسلام و أسس التشریع، ص۱۱۳.</ref>. اما به نظر می‌رسد حق با مفسرانی است که با توجه به دلالت صیغه امر (شاوِرهُم) بر [[وجوب]]، مشورت [[پیامبر]] با یارانش را [[واجب]] شمرده‌اند<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۵۶. برای آگاهی از قائلان به وجوب از اهل‌سنّت، ر.ک: ابوالشباب، پیشین، ص۴۰۳.</ref>. وقتی پیامبر با مقام علم و عصمتش، ملزم به مشورت باشد، [[زمامداران]] غیر [[معصوم]]، به طریق اَولی موظف به مشورت با کارشناسان خواهند بود. نتیجه آنکه می‌توان “مشورت بر [[زمامدار]] جامعه” را به‌عنوان یک قاعده و [[قانون]] پذیرفت و آن را بر مدیران و صاحب منصبان الزامی دانست<ref>[[سید جواد ورعی\|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)\|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۵۴.</ref>

	البته باید به این نکته نیز توجه داشت که لزوم مشورت ریشه در منابع [[مشروعیت حکومت]] دارد. وجود [[مشروعیت الهی]] در [[منابع مشروعیت]] از یک‌سو؛ و همچنین، [[هدف]] [[حکومت اسلامی]] یعنی اجرای حدود الهی از سوی دیگر، [[لزوم مشورت]] در همه امور را سلب می‌کند و در برخی موارد، منهی نیز هست. [[روایت]] ذیل مبنای بحث قرار می‌گیرد: [[طلحه]] و [[زبیر]] از [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} درخواست‌هایی داشتند؛ از جمله مشورت در امر [[حکومت]] با ایشان. [[امام علی]] {{ع}} در پاسخ به این دو فرمودند: اما اینکه گفتید که با شما مشورت کنم، به [[خدا]] [[سوگند]] در حکومت رغبتی نداشتم؛ ولی مردم مرا [[دعوت]] به حکومت کردند و مرا بر آن قرار دادند. پس ترسیدم که اگر این پیشنهاد را رد کنم میان [[امت پیامبر]] {{صل}} [[اختلاف]] پیش آید. حال حکومت به من رسید. نگاه می‌کنم در [[کتاب خدا]] و [[سنت]] رسولش. پس از آنچه من را بر آن [[راهنمایی]] می‌کنند [از آنچه [[کتاب و سنت]] فرمود]، [[تبعیت]] می‌کنم و دیگر احتیاجی به آرای شما و دیگران در آن ندارم و اگر مسئله‌ای پیش آمد که در کتاب خدا بیانش نبود و در سنت برهانش نبود و در آن [[نیازمند]] مشاوره شدم، قطعاً با شما مشورت می‌کنم<ref>{{متن حدیث\|فَأَمَّا مَا ذَكَرْتُمَا مِنَ الِاسْتِشَارَةِ بِكُمَا فَوَ اللَّهِ مَا كَانَتْ لِي فِي الْوَلَايَةِ رَغْبَةٌ وَ لَكِنَّكُمْ دَعَوْتُمُونِي إِلَيْهَا وَ جَعَلْتُمُونِي عَلَيْهَا فَخِفْتُ أَنْ أَرُدَّكُمْ فَتَخْتَلِفَ الْأُمَّةُ فَلَمَّا أَفْضَتْ إِلَيَّ نَظَرْتُ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ رَسُولِهِ فَأَمْضَيْتُ مَا دَلَّانِي عَلَيْهِ وَ اتَّبَعْتُهُ وَ لَمْ أَحْتَجْ إِلَى رَأْيِكُمَا فِيهِ وَ لَا رَأْيِ غَيْرِكُمَا وَ لَوْ وَقَعَ حُكْمٌ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ بَيَانُهُ وَ لَا فِي السُّنَّةِ بُرْهَانُهُ وَ احْتِيجَ إِلَى الْمُشَاوَرَةِ فِيهِ لَشَاوَرْتُكُمَا فِيهِ}}؛ (ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۷، ص۳۵).</ref>.		البته باید به این نکته نیز توجه داشت که لزوم مشورت ریشه در منابع [[مشروعیت حکومت]] دارد. وجود [[مشروعیت الهی]] در منابع مشروعیت از یک‌سو؛ و همچنین، [[هدف]] [[حکومت اسلامی]] یعنی اجرای حدود الهی از سوی دیگر، [[لزوم مشورت]] در همه امور را سلب می‌کند و در برخی موارد، منهی نیز هست. [[روایت]] ذیل مبنای بحث قرار می‌گیرد: [[طلحه]] و [[زبیر]] از [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} درخواست‌هایی داشتند؛ از جمله مشورت در امر [[حکومت]] با ایشان. [[امام علی]] {{ع}} در پاسخ به این دو فرمودند: اما اینکه گفتید که با شما مشورت کنم، به [[خدا]] [[سوگند]] در حکومت رغبتی نداشتم؛ ولی مردم مرا [[دعوت]] به حکومت کردند و مرا بر آن قرار دادند. پس ترسیدم که اگر این پیشنهاد را رد کنم میان [[امت پیامبر]] {{صل}} [[اختلاف]] پیش آید. حال حکومت به من رسید. نگاه می‌کنم در [[کتاب خدا]] و [[سنت]] رسولش. پس از آنچه من را بر آن [[راهنمایی]] می‌کنند [از آنچه [[کتاب و سنت]] فرمود]، [[تبعیت]] می‌کنم و دیگر احتیاجی به آرای شما و دیگران در آن ندارم و اگر مسئله‌ای پیش آمد که در کتاب خدا بیانش نبود و در سنت برهانش نبود و در آن [[نیازمند]] مشاوره شدم، قطعاً با شما مشورت می‌کنم<ref>{{متن حدیث\|فَأَمَّا مَا ذَكَرْتُمَا مِنَ الِاسْتِشَارَةِ بِكُمَا فَوَ اللَّهِ مَا كَانَتْ لِي فِي الْوَلَايَةِ رَغْبَةٌ وَ لَكِنَّكُمْ دَعَوْتُمُونِي إِلَيْهَا وَ جَعَلْتُمُونِي عَلَيْهَا فَخِفْتُ أَنْ أَرُدَّكُمْ فَتَخْتَلِفَ الْأُمَّةُ فَلَمَّا أَفْضَتْ إِلَيَّ نَظَرْتُ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ رَسُولِهِ فَأَمْضَيْتُ مَا دَلَّانِي عَلَيْهِ وَ اتَّبَعْتُهُ وَ لَمْ أَحْتَجْ إِلَى رَأْيِكُمَا فِيهِ وَ لَا رَأْيِ غَيْرِكُمَا وَ لَوْ وَقَعَ حُكْمٌ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ بَيَانُهُ وَ لَا فِي السُّنَّةِ بُرْهَانُهُ وَ احْتِيجَ إِلَى الْمُشَاوَرَةِ فِيهِ لَشَاوَرْتُكُمَا فِيهِ}}؛ (ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۷، ص۳۵).</ref>.

	آنچه در [[روایت]] فوق جواز مطلق دارد، [[مشورت]] کردن در اموری است که حکمی برای آن وجود ندارد یا اینکه [[خدای متعال]] تصمیم را در آن امور به [[مکلف]] واگذار کرده است. با این تقریر، بسیاری از مسائل [[حکومتی]] که مربوط به نحوه [[اجرای احکام]] [[شرعی]] یا [[قانون‌گذاری]] و [[مدیریت]] در منطقة‌الفراغ یا حوزه مسکوتٌ‌عنه است، می‌تواند مورد مشورت واقع شود<ref>[[اصغرآقا مهدوی\|مهدوی، اصغرآقا]] و [[سید محمد صادق کاظمی\|کاظمی، سید محمد صادق]]، [[کلیات فقه سیاسی (کتاب)\|کلیات فقه سیاسی]]، ص ۲۱۲.</ref>.		آنچه در [[روایت]] فوق جواز مطلق دارد، [[مشورت]] کردن در اموری است که حکمی برای آن وجود ندارد یا اینکه [[خدای متعال]] تصمیم را در آن امور به [[مکلف]] واگذار کرده است. با این تقریر، بسیاری از مسائل [[حکومتی]] که مربوط به نحوه [[اجرای احکام]] [[شرعی]] یا [[قانون‌گذاری]] و [[مدیریت]] در منطقة‌الفراغ یا حوزه مسکوتٌ‌عنه است، می‌تواند مورد مشورت واقع شود<ref>[[اصغرآقا مهدوی\|مهدوی، اصغرآقا]] و [[سید محمد صادق کاظمی\|کاظمی، سید محمد صادق]]، [[کلیات فقه سیاسی (کتاب)\|کلیات فقه سیاسی]]، ص ۲۱۲.</ref>.

Bahmani: /* لزوم مشورت با کارشناسان */

2025-04-23T05:33:22Z

لزوم مشورت با کارشناسان

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۳
خط ۶۰:		خط ۶۰:

	== لزوم مشورت با کارشناسان ==		== لزوم مشورت با کارشناسان ==
	[[عقل]] و [[نقل]] بر لزوم مشورت با کارشناسان، توسط زمامدار جامعه که [[مسئولیت]] سنگین تصمیم‌گیری در مسائل مهم [[اجتماعی]] را بر عهده دارد، دلالت دارد. عقل آدمی [[حکم]] می‌کند [[انسان]] در اموری که دارای [[آگاهی]] و تخصص لازم نیست، با افراد [[آگاه]] و متخصص مشورت کند، به‌ویژه اگر موضوع دارای اهمیت بوده و با [[جان]]، [[مال]] یا آبروی انسان در ارتباط است. این حکم در اموری که به جامعه مربوط می‌شود و با جان، مال و آبروی افراد متعددی ارتباط دارد، از اهمیت و [[ضرورت]] بیشتری برخوردار است. سیره عقلا نیز براساس همین حکم عقل است. [[انسان‌ها]] در مسائل مهم [[زندگی]] به تنهایی تصمیم نمی‌گیرند، بلکه برای تصمیم‌گیری صحیح یا [[اطمینان]] از صحت تصمیم خود به کارشناسان و خبرگان مورد اعتماد مراجعه و با آنان مشورت می‌کنند، چنان‌که در مواردی که تخصص ندارند، تصمیم‌گیری را به کارشناسان واگذار می‌کنند. [[قرآن کریم]] نمونه‌هایی از [[مشورت]] شخصیّت‌های [[تاریخی]] را [[نقل]] می‌کند که نشانه رواج آن در میان [[ملل]] و اقوام مختلف است. در [[قرآن]] از مشورتِ ملکه سبا با سران [[کشور]]<ref>{{متن قرآن\|قَالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّى تَشْهَدُونِ}} «(آنگاه) گفت: ای سرکردگان! در کار، به من نظر دهید که من هیچ کاری را تا گواهم نبوده‌اید به پایان نبرده‌ام» سوره نمل، آیه ۳۲.</ref>، مشورت [[فرعون]] با اطرافیان درباره [[قتل]] [[حضرت موسی]] {{ع}} به خاطر کشتن یک قبطی<ref>{{متن قرآن\|وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعَى قَالَ يَا مُوسَى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ}} «و مردی از دورترین جای شهر شتابان آمد؛ گفت: ای موسی! سرکردگان (شهر) در کار تو همدل شده‌اند تا تو را بکشند پس (از شهر) بیرون رو که من از خیرخواهان توام» سوره قصص، آیه ۲۰.</ref>، مشورت [[زن]] و شوهر در امور [[خانوادگی]]<ref>{{متن قرآن\|وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}} «و مادران فرزندان خود را دو سال کامل شیر می‌دهند؛ این برای کسی است که بخواهد دوران شیردهی را کامل کند، و خوراک و پوشاک آنان به شایستگی بر صاحب فرزند است، بر هیچ کس جز به اندازه توانش تکلیف نیست، نه مادر باید به خاطر فرزندش زیان بیند و نه صاحب فرزند به خاطر فرزندش و بر (گردن) وارث، مانند همین است پس اگر (پدر و مادر) با رضایت و رایزنی با هم بازگرفتن (زودتر کودک) از شیر را خواستند، گناهی ندارند، و اگر خواستید برای فرزندانتان دایه بگیرید، اگر به بایستگی دستمزد آنان را بپردازید گناهی بر شما نیست و از خداوند پروا کنید و بدانید خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست» سوره بقره، آیه ۲۳۳.</ref>، [[مشورت]] [[مؤمنان]] با هم<ref>{{متن قرآن\|وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ}} «و آنان که (فراخوان) پروردگارشان را اجابت کرده‌اند و نماز را بر پا داشته‌اند و کارشان رایزنی میان همدیگر است و از آنچه روزیشان داده‌ایم می‌بخشند» سوره شوری، آیه ۳۸.</ref> و مشورت [[پیامبر اکرم]] {{صل}} سخن گفته شده است. [[خدای متعال]] به پیامبرش که [[اشرف مخلوقات]] اوست و دارای [[مقام]] [[عصمت از خطا]] و [[گناه]] است، دستور می‌دهد تا با کسانی که به او [[ایمان]] آورده‌اند، مشورت کند: {{متن قرآن\|فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ}}<ref>«پس با بخشایشی از (سوی) خداوند با آنان نرمخویی ورزیدی و اگر درشتخویی سنگدل می‌بودی از دورت می‌پراکندند؛ پس آنان را ببخشای و برای ایشان آمرزش بخواه و با آنها در کار، رایزنی کن و چون آهنگ (کاری) کردی به خداوند توکل کن که خداوند توکل کنندگان (به خویش) را دوست می‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۹.</ref>.<ref>[[سید جواد ورعی\|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)\|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۵۴؛ [[عبدالله نظرزاده\|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)\|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص ۳۷۳-۳۷۵؛ [[اصغرآقا مهدوی\|مهدوی، اصغرآقا]] و [[سید محمد صادق کاظمی\|کاظمی، سید محمد صادق]]، [[کلیات فقه سیاسی (کتاب)\|کلیات فقه سیاسی]]، ص ۲۱۲.</ref>		[[عقل]] و [[نقل]] بر لزوم مشورت با کارشناسان، توسط زمامدار جامعه که [[مسئولیت]] سنگین تصمیم‌گیری در مسائل مهم [[اجتماعی]] را بر عهده دارد، دلالت دارد. عقل آدمی [[حکم]] می‌کند [[انسان]] در اموری که دارای [[آگاهی]] و تخصص لازم نیست، با افراد [[آگاه]] و متخصص مشورت کند، به‌ویژه اگر موضوع دارای اهمیت بوده و با [[جان]]، [[مال]] یا آبروی انسان در ارتباط است. این حکم در اموری که به جامعه مربوط می‌شود و با جان، مال و آبروی افراد متعددی ارتباط دارد، از اهمیت و [[ضرورت]] بیشتری برخوردار است. سیره عقلا نیز براساس همین حکم عقل است. [[انسان‌ها]] در مسائل مهم [[زندگی]] به تنهایی تصمیم نمی‌گیرند، بلکه برای تصمیم‌گیری صحیح یا [[اطمینان]] از صحت تصمیم خود به کارشناسان و خبرگان مورد اعتماد مراجعه و با آنان مشورت می‌کنند، چنان‌که در مواردی که تخصص ندارند، تصمیم‌گیری را به کارشناسان واگذار می‌کنند. [[قرآن کریم]] نمونه‌هایی از [[مشورت]] شخصیّت‌های [[تاریخی]] را [[نقل]] می‌کند که نشانه رواج آن در میان [[ملل]] و اقوام مختلف است. در [[قرآن]] از مشورتِ ملکه سبا با سران [[کشور]]<ref>{{متن قرآن\|قَالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّى تَشْهَدُونِ}} «(آنگاه) گفت: ای سرکردگان! در کار، به من نظر دهید که من هیچ کاری را تا گواهم نبوده‌اید به پایان نبرده‌ام» سوره نمل، آیه ۳۲.</ref>، مشورت [[فرعون]] با اطرافیان درباره [[قتل]] [[حضرت موسی]] {{ع}} به خاطر کشتن یک قبطی<ref>{{متن قرآن\|وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعَى قَالَ يَا مُوسَى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ}} «و مردی از دورترین جای شهر شتابان آمد؛ گفت: ای موسی! سرکردگان (شهر) در کار تو همدل شده‌اند تا تو را بکشند پس (از شهر) بیرون رو که من از خیرخواهان توام» سوره قصص، آیه ۲۰.</ref>، مشورت [[زن]] و شوهر در امور [[خانوادگی]]<ref>{{متن قرآن\|وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}} «و مادران فرزندان خود را دو سال کامل شیر می‌دهند؛ این برای کسی است که بخواهد دوران شیردهی را کامل کند، و خوراک و پوشاک آنان به شایستگی بر صاحب فرزند است، بر هیچ کس جز به اندازه توانش تکلیف نیست، نه مادر باید به خاطر فرزندش زیان بیند و نه صاحب فرزند به خاطر فرزندش و بر (گردن) وارث، مانند همین است پس اگر (پدر و مادر) با رضایت و رایزنی با هم بازگرفتن (زودتر کودک) از شیر را خواستند، گناهی ندارند، و اگر خواستید برای فرزندانتان دایه بگیرید، اگر به بایستگی دستمزد آنان را بپردازید گناهی بر شما نیست و از خداوند پروا کنید و بدانید خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست» سوره بقره، آیه ۲۳۳.</ref>، [[مشورت]] [[مؤمنان]] با هم<ref>{{متن قرآن\|وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ}} «و آنان که (فراخوان) پروردگارشان را اجابت کرده‌اند و نماز را بر پا داشته‌اند و کارشان رایزنی میان همدیگر است و از آنچه روزیشان داده‌ایم می‌بخشند» سوره شوری، آیه ۳۸.</ref> و مشورت [[پیامبر اکرم]] {{صل}} سخن گفته شده است. [[خدای متعال]] به پیامبرش که اشرف مخلوقات اوست و دارای [[مقام]] [[عصمت از خطا]] و [[گناه]] است، دستور می‌دهد تا با کسانی که به او [[ایمان]] آورده‌اند، مشورت کند: {{متن قرآن\|فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ}}<ref>«پس با بخشایشی از (سوی) خداوند با آنان نرمخویی ورزیدی و اگر درشتخویی سنگدل می‌بودی از دورت می‌پراکندند؛ پس آنان را ببخشای و برای ایشان آمرزش بخواه و با آنها در کار، رایزنی کن و چون آهنگ (کاری) کردی به خداوند توکل کن که خداوند توکل کنندگان (به خویش) را دوست می‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۹.</ref>.<ref>[[سید جواد ورعی\|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)\|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۵۴؛ [[عبدالله نظرزاده\|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)\|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص ۳۷۳-۳۷۵؛ [[اصغرآقا مهدوی\|مهدوی، اصغرآقا]] و [[سید محمد صادق کاظمی\|کاظمی، سید محمد صادق]]، [[کلیات فقه سیاسی (کتاب)\|کلیات فقه سیاسی]]، ص ۲۱۲.</ref>

	== هدف از مشورت ==		== هدف از مشورت ==

Bahmani: /* لزوم مشورت با کارشناسان */

2025-04-23T05:33:07Z

لزوم مشورت با کارشناسان

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۳
خط ۶۰:		خط ۶۰:

	== لزوم مشورت با کارشناسان ==		== لزوم مشورت با کارشناسان ==
	[[عقل]] و [[نقل]] بر لزوم مشورت با کارشناسان، توسط زمامدار جامعه که [[مسئولیت]] سنگین تصمیم‌گیری در مسائل مهم [[اجتماعی]] را بر عهده دارد، دلالت دارد. عقل آدمی [[حکم]] می‌کند [[انسان]] در اموری که دارای [[آگاهی]] و تخصص لازم نیست، با افراد [[آگاه]] و متخصص مشورت کند، به‌ویژه اگر موضوع دارای اهمیت بوده و با [[جان]]، [[مال]] یا آبروی انسان در ارتباط است. این حکم در اموری که به جامعه مربوط می‌شود و با جان، مال و آبروی افراد متعددی ارتباط دارد، از اهمیت و [[ضرورت]] بیشتری برخوردار است. سیره عقلا نیز براساس همین حکم عقل است. [[انسان‌ها]] در مسائل مهم [[زندگی]] به تنهایی تصمیم نمی‌گیرند، بلکه برای تصمیم‌گیری صحیح یا [[اطمینان]] از صحت تصمیم خود به کارشناسان و خبرگان مورد اعتماد مراجعه و با آنان مشورت می‌کنند، چنان‌که در مواردی که تخصص ندارند، تصمیم‌گیری را به کارشناسان واگذار می‌کنند. [[قرآن کریم]] نمونه‌هایی از [[مشورت]] شخصیّت‌های [[تاریخی]] را [[نقل]] می‌کند که نشانه رواج آن در میان [[ملل]] و [[اقوام]] مختلف است. در [[قرآن]] از مشورتِ [[ملکه سبا]] با سران [[کشور]]<ref>{{متن قرآن\|قَالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّى تَشْهَدُونِ}} «(آنگاه) گفت: ای سرکردگان! در کار، به من نظر دهید که من هیچ کاری را تا گواهم نبوده‌اید به پایان نبرده‌ام» سوره نمل، آیه ۳۲.</ref>، مشورت [[فرعون]] با اطرافیان درباره [[قتل]] [[حضرت موسی]] {{ع}} به خاطر کشتن یک قبطی<ref>{{متن قرآن\|وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعَى قَالَ يَا مُوسَى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ}} «و مردی از دورترین جای شهر شتابان آمد؛ گفت: ای موسی! سرکردگان (شهر) در کار تو همدل شده‌اند تا تو را بکشند پس (از شهر) بیرون رو که من از خیرخواهان توام» سوره قصص، آیه ۲۰.</ref>، مشورت [[زن]] و شوهر در امور [[خانوادگی]]<ref>{{متن قرآن\|وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}} «و مادران فرزندان خود را دو سال کامل شیر می‌دهند؛ این برای کسی است که بخواهد دوران شیردهی را کامل کند، و خوراک و پوشاک آنان به شایستگی بر صاحب فرزند است، بر هیچ کس جز به اندازه توانش تکلیف نیست، نه مادر باید به خاطر فرزندش زیان بیند و نه صاحب فرزند به خاطر فرزندش و بر (گردن) وارث، مانند همین است پس اگر (پدر و مادر) با رضایت و رایزنی با هم بازگرفتن (زودتر کودک) از شیر را خواستند، گناهی ندارند، و اگر خواستید برای فرزندانتان دایه بگیرید، اگر به بایستگی دستمزد آنان را بپردازید گناهی بر شما نیست و از خداوند پروا کنید و بدانید خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست» سوره بقره، آیه ۲۳۳.</ref>، [[مشورت]] [[مؤمنان]] با هم<ref>{{متن قرآن\|وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ}} «و آنان که (فراخوان) پروردگارشان را اجابت کرده‌اند و نماز را بر پا داشته‌اند و کارشان رایزنی میان همدیگر است و از آنچه روزیشان داده‌ایم می‌بخشند» سوره شوری، آیه ۳۸.</ref> و مشورت [[پیامبر اکرم]] {{صل}} سخن گفته شده است. [[خدای متعال]] به پیامبرش که [[اشرف مخلوقات]] اوست و دارای [[مقام]] [[عصمت از خطا]] و [[گناه]] است، دستور می‌دهد تا با کسانی که به او [[ایمان]] آورده‌اند، مشورت کند: {{متن قرآن\|فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ}}<ref>«پس با بخشایشی از (سوی) خداوند با آنان نرمخویی ورزیدی و اگر درشتخویی سنگدل می‌بودی از دورت می‌پراکندند؛ پس آنان را ببخشای و برای ایشان آمرزش بخواه و با آنها در کار، رایزنی کن و چون آهنگ (کاری) کردی به خداوند توکل کن که خداوند توکل کنندگان (به خویش) را دوست می‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۹.</ref>.<ref>[[سید جواد ورعی\|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)\|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۵۴؛ [[عبدالله نظرزاده\|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)\|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص ۳۷۳-۳۷۵؛ [[اصغرآقا مهدوی\|مهدوی، اصغرآقا]] و [[سید محمد صادق کاظمی\|کاظمی، سید محمد صادق]]، [[کلیات فقه سیاسی (کتاب)\|کلیات فقه سیاسی]]، ص ۲۱۲.</ref>		[[عقل]] و [[نقل]] بر لزوم مشورت با کارشناسان، توسط زمامدار جامعه که [[مسئولیت]] سنگین تصمیم‌گیری در مسائل مهم [[اجتماعی]] را بر عهده دارد، دلالت دارد. عقل آدمی [[حکم]] می‌کند [[انسان]] در اموری که دارای [[آگاهی]] و تخصص لازم نیست، با افراد [[آگاه]] و متخصص مشورت کند، به‌ویژه اگر موضوع دارای اهمیت بوده و با [[جان]]، [[مال]] یا آبروی انسان در ارتباط است. این حکم در اموری که به جامعه مربوط می‌شود و با جان، مال و آبروی افراد متعددی ارتباط دارد، از اهمیت و [[ضرورت]] بیشتری برخوردار است. سیره عقلا نیز براساس همین حکم عقل است. [[انسان‌ها]] در مسائل مهم [[زندگی]] به تنهایی تصمیم نمی‌گیرند، بلکه برای تصمیم‌گیری صحیح یا [[اطمینان]] از صحت تصمیم خود به کارشناسان و خبرگان مورد اعتماد مراجعه و با آنان مشورت می‌کنند، چنان‌که در مواردی که تخصص ندارند، تصمیم‌گیری را به کارشناسان واگذار می‌کنند. [[قرآن کریم]] نمونه‌هایی از [[مشورت]] شخصیّت‌های [[تاریخی]] را [[نقل]] می‌کند که نشانه رواج آن در میان [[ملل]] و اقوام مختلف است. در [[قرآن]] از مشورتِ ملکه سبا با سران [[کشور]]<ref>{{متن قرآن\|قَالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّى تَشْهَدُونِ}} «(آنگاه) گفت: ای سرکردگان! در کار، به من نظر دهید که من هیچ کاری را تا گواهم نبوده‌اید به پایان نبرده‌ام» سوره نمل، آیه ۳۲.</ref>، مشورت [[فرعون]] با اطرافیان درباره [[قتل]] [[حضرت موسی]] {{ع}} به خاطر کشتن یک قبطی<ref>{{متن قرآن\|وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعَى قَالَ يَا مُوسَى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ}} «و مردی از دورترین جای شهر شتابان آمد؛ گفت: ای موسی! سرکردگان (شهر) در کار تو همدل شده‌اند تا تو را بکشند پس (از شهر) بیرون رو که من از خیرخواهان توام» سوره قصص، آیه ۲۰.</ref>، مشورت [[زن]] و شوهر در امور [[خانوادگی]]<ref>{{متن قرآن\|وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}} «و مادران فرزندان خود را دو سال کامل شیر می‌دهند؛ این برای کسی است که بخواهد دوران شیردهی را کامل کند، و خوراک و پوشاک آنان به شایستگی بر صاحب فرزند است، بر هیچ کس جز به اندازه توانش تکلیف نیست، نه مادر باید به خاطر فرزندش زیان بیند و نه صاحب فرزند به خاطر فرزندش و بر (گردن) وارث، مانند همین است پس اگر (پدر و مادر) با رضایت و رایزنی با هم بازگرفتن (زودتر کودک) از شیر را خواستند، گناهی ندارند، و اگر خواستید برای فرزندانتان دایه بگیرید، اگر به بایستگی دستمزد آنان را بپردازید گناهی بر شما نیست و از خداوند پروا کنید و بدانید خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست» سوره بقره، آیه ۲۳۳.</ref>، [[مشورت]] [[مؤمنان]] با هم<ref>{{متن قرآن\|وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ}} «و آنان که (فراخوان) پروردگارشان را اجابت کرده‌اند و نماز را بر پا داشته‌اند و کارشان رایزنی میان همدیگر است و از آنچه روزیشان داده‌ایم می‌بخشند» سوره شوری، آیه ۳۸.</ref> و مشورت [[پیامبر اکرم]] {{صل}} سخن گفته شده است. [[خدای متعال]] به پیامبرش که [[اشرف مخلوقات]] اوست و دارای [[مقام]] [[عصمت از خطا]] و [[گناه]] است، دستور می‌دهد تا با کسانی که به او [[ایمان]] آورده‌اند، مشورت کند: {{متن قرآن\|فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ}}<ref>«پس با بخشایشی از (سوی) خداوند با آنان نرمخویی ورزیدی و اگر درشتخویی سنگدل می‌بودی از دورت می‌پراکندند؛ پس آنان را ببخشای و برای ایشان آمرزش بخواه و با آنها در کار، رایزنی کن و چون آهنگ (کاری) کردی به خداوند توکل کن که خداوند توکل کنندگان (به خویش) را دوست می‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۹.</ref>.<ref>[[سید جواد ورعی\|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)\|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۵۴؛ [[عبدالله نظرزاده\|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)\|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص ۳۷۳-۳۷۵؛ [[اصغرآقا مهدوی\|مهدوی، اصغرآقا]] و [[سید محمد صادق کاظمی\|کاظمی، سید محمد صادق]]، [[کلیات فقه سیاسی (کتاب)\|کلیات فقه سیاسی]]، ص ۲۱۲.</ref>

	== هدف از مشورت ==		== هدف از مشورت ==

Bahmani: /* مشورت در منابع اسلامی */

2025-04-23T05:32:39Z

مشورت در منابع اسلامی

Bahmani: /* اسلام و شورا */

2025-04-23T05:30:26Z

اسلام و شورا

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۰
خط ۲۷:		خط ۲۷:
	از شوراهای معروف [[پیامبر]] {{صل}} می‌توان به شورای نظامی [[بدر]] در آستانه [[جنگ بدر]]<ref>المغازی، ج۱، ص۴۸؛ سیره ابن هشام، ج۱، ص۶۱۵؛ تاریخ طبری، ج۲، ص۱۴۰؛ الامتاع، ص۷۴؛ تفسیر ابن کثیر، ج۱، ص۴۲۰.</ref> و شورای [[دفاعی]] [[خندق]] پیش از [[جنگ خندق]] ([[احزاب]]) که در آن، پیشنهاد [[سلمان فارسی]] در خصوص حفر خندق پذیرفته شده بود نام برد<ref>تاریخ طبری، ج۲، ص۲۲۴؛ المغازی، ج۲، ص۴۵۳-۴۴۵؛ سیره ابن هشام، ج۲، ص۲۲۰؛ مسند احمد، ج۳، ص۲۴۳؛ سیره ابن هشام، ج۳، ص۶۶؛ تفسیر ابن کثیر، ج۱، ص۴۲۰؛ سنن بیهقی، ج۹، ص۲۶۷.</ref>.		از شوراهای معروف [[پیامبر]] {{صل}} می‌توان به شورای نظامی [[بدر]] در آستانه [[جنگ بدر]]<ref>المغازی، ج۱، ص۴۸؛ سیره ابن هشام، ج۱، ص۶۱۵؛ تاریخ طبری، ج۲، ص۱۴۰؛ الامتاع، ص۷۴؛ تفسیر ابن کثیر، ج۱، ص۴۲۰.</ref> و شورای [[دفاعی]] [[خندق]] پیش از [[جنگ خندق]] ([[احزاب]]) که در آن، پیشنهاد [[سلمان فارسی]] در خصوص حفر خندق پذیرفته شده بود نام برد<ref>تاریخ طبری، ج۲، ص۲۲۴؛ المغازی، ج۲، ص۴۵۳-۴۴۵؛ سیره ابن هشام، ج۲، ص۲۲۰؛ مسند احمد، ج۳، ص۲۴۳؛ سیره ابن هشام، ج۳، ص۶۶؛ تفسیر ابن کثیر، ج۱، ص۴۲۰؛ سنن بیهقی، ج۹، ص۲۶۷.</ref>.

	[[تاریخ ~~اسلام]]،~~ شوراهایی را که دارای نتایج تلخی بوده‌اند نیز به خود دیده است؛ از جمله "شورای [[سقیفه بنی ساعده]]" و شورای "[[حکمیت]]" که به [[انحراف]] [[اسلام]] از مسیر اصلی خود انجامید<ref>ر.ک: خلافت و حکمیت.</ref>.<ref>[[اباصلت فروتن\|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی\|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)\|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۱۲۸؛ [[عبدالله نظرزاده\|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)\|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص ۳۷۳-۳۷۵؛ [[سید جواد ورعی\|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)\|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۵۴.</ref>		تاریخ اسلام، شوراهایی را که دارای نتایج تلخی بوده‌اند نیز به خود دیده است؛ از جمله "شورای [[سقیفه بنی ساعده]]" و شورای "[[حکمیت]]" که به [[انحراف]] [[اسلام]] از مسیر اصلی خود انجامید<ref>ر.ک: خلافت و حکمیت.</ref>.<ref>[[اباصلت فروتن\|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی\|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)\|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۱۲۸؛ [[عبدالله نظرزاده\|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)\|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص ۳۷۳-۳۷۵؛ [[سید جواد ورعی\|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)\|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۵۴.</ref>

	== مشورت در منابع اسلامی ==		== مشورت در منابع اسلامی ==

Bahmani: /* معنای اصطلاحی */

2025-04-23T05:30:09Z

معنای اصطلاحی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۰
خط ۱۴:		خط ۱۴:

	=== معنای اصطلاحی ===		=== معنای اصطلاحی ===
	[[شورا]] به معنای نظرخواهی از دیگران و دخالت دادن آنان نسبت به یک امر و پرهیز از تک‌روی و [[استبداد]] رأی است، چراکه [[عقل‌ها]] متفاوت و فهم‌ها گوناگون است و تجربیات [[زندگی فردی]] و [[اجتماعی]] افراد همسان نیستند و [[استمداد]] از آنها، در حل [[مشکلات]] مربوط به امور [[انسان‌ها]] [[ضرورت]] دارد. ضرورت عمل به شورا و مشاوره، ناشی از ماهیت خاص [[زندگی بشری]] است؛ چون [[انسان]] موجودی اجتماعی و مدنی‌الطبع است و لذا امور [[زندگی]] او نیز باید به طور جمعی، تعاونی و مشاوره‌ای جریان پیدا کند و حل و فصل شود، بنابراین، از لحاظ [[عقلی]] و به طور طبیعی ضرورت شورا و استشاره، غیر قابل [[انکار]] است<ref>[[ابوالفضل شکوری\|شکوری، ابوالفضل]]، [[فقه سیاسی اسلام (کتاب)\|فقه سیاسی اسلام]]، ص ۲۴۰.</ref>.		[[شورا]] به معنای نظرخواهی از دیگران و دخالت دادن آنان نسبت به یک امر و پرهیز از تک‌روی و [[استبداد]] رأی است، چراکه [[عقل‌ها]] متفاوت و فهم‌ها گوناگون است و تجربیات [[زندگی فردی]] و [[اجتماعی]] افراد همسان نیستند و استمداد از آنها، در حل [[مشکلات]] مربوط به امور [[انسان‌ها]] [[ضرورت]] دارد. ضرورت عمل به شورا و مشاوره، ناشی از ماهیت خاص [[زندگی بشری]] است؛ چون [[انسان]] موجودی اجتماعی و مدنی‌الطبع است و لذا امور [[زندگی]] او نیز باید به طور جمعی، تعاونی و مشاوره‌ای جریان پیدا کند و حل و فصل شود، بنابراین، از لحاظ [[عقلی]] و به طور طبیعی ضرورت شورا و استشاره، غیر قابل [[انکار]] است<ref>[[ابوالفضل شکوری\|شکوری، ابوالفضل]]، [[فقه سیاسی اسلام (کتاب)\|فقه سیاسی اسلام]]، ص ۲۴۰.</ref>.

	[[شورا]] و مشورت، مفهوم و آموزه‌ای قرآنی است. معنای لغوی «شورا»، استخراج عسل از کندو و عرضه کردن یا نشان دادن چیز نفیسی است که پوشیده و پنهان باشد<ref> ابن‌منظور، لسان العرب، ج۳، ص۳۸۰.</ref>؛ اما نکته‌ای که در ضمن اصل این لغت وجود دارد آن است که استخراج عسل باید همراه با آرامی باشد تا موجب شور زنبورها نگردد، آن‌گونه که استخراج، معنای ضمنی تصفیه را نیز در بردارد. گویی افراد در مشورت و مفاهمه، باید به دور از [[عواطف]] و [[احساسات]] زودگذر [[رفتار]] کنند؛ پس مشورت امری مبتنی بر [[خردورزی]] و [[عقلانیت]] است. همین امر موجب می‌شود نتیجه مشورت به نفع و [[مصلحت جامعه]] باشد و از [[خودکامگی]] دور افتد.		[[شورا]] و مشورت، مفهوم و آموزه‌ای قرآنی است. معنای لغوی «شورا»، استخراج عسل از کندو و عرضه کردن یا نشان دادن چیز نفیسی است که پوشیده و پنهان باشد<ref> ابن‌منظور، لسان العرب، ج۳، ص۳۸۰.</ref>؛ اما نکته‌ای که در ضمن اصل این لغت وجود دارد آن است که استخراج عسل باید همراه با آرامی باشد تا موجب شور زنبورها نگردد، آن‌گونه که استخراج، معنای ضمنی تصفیه را نیز در بردارد. گویی افراد در مشورت و مفاهمه، باید به دور از [[عواطف]] و [[احساسات]] زودگذر [[رفتار]] کنند؛ پس مشورت امری مبتنی بر [[خردورزی]] و عقلانیت است. همین امر موجب می‌شود نتیجه مشورت به نفع و [[مصلحت جامعه]] باشد و از [[خودکامگی]] دور افتد.

	واژه مقابل شورا، [[استبداد]]<ref>Absolutism..</ref> است از ریشه «بند»، به معنای کاری را بدون دخالت کسی انجام دادن و بدون توجه به دیدگاه دیگران به تصمیم و نظر خود عمل کردن<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۱، ص۲۲۲.</ref>. در [[کلامی]] از [[علی]] {{ع}}، [[استبداد رأی]] و مشورت، در مقابل هم قرار می‌گیرد: {{متن حدیث\|مَنِ‏ اسْتَبَدَّ بِرَأْيِهِ‏ هَلَكَ‏ وَ مَنْ‏ شَاوَرَ الرِّجَالَ‏ شَارَكَهَا فِي عُقُولِهَا}}<ref>شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۰ ۴؛ ر.ک: نهج البلاغه، ص۵۰۰، ح۱۶۱؛ شبیه این مضمون آمده است که امام {{ع}} از استبداد رأی، نهی می‌کند: {{متن حدیث\|لَا تَسْتَبِدَّ بِرَأْيِكَ‏ فَمَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْيِهِ هَلَكَ}} (ر.ک: محمد التمیمی الآمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ش۴۴۳، ص۴۴۳).</ref>.<ref>[[سید کاظم سیدباقری\|سیدباقری، سید کاظم]]، [[عدالت سیاسی در قرآن کریم (کتاب)\|عدالت سیاسی در قرآن کریم]]، ص ۳۲۱-۳۲۸.</ref>		واژه مقابل شورا، [[استبداد]]<ref>Absolutism..</ref> است از ریشه «بند»، به معنای کاری را بدون دخالت کسی انجام دادن و بدون توجه به دیدگاه دیگران به تصمیم و نظر خود عمل کردن<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۱، ص۲۲۲.</ref>. در [[کلامی]] از [[علی]] {{ع}}، [[استبداد رأی]] و مشورت، در مقابل هم قرار می‌گیرد: {{متن حدیث\|مَنِ‏ اسْتَبَدَّ بِرَأْيِهِ‏ هَلَكَ‏ وَ مَنْ‏ شَاوَرَ الرِّجَالَ‏ شَارَكَهَا فِي عُقُولِهَا}}<ref>شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۰ ۴؛ ر.ک: نهج البلاغه، ص۵۰۰، ح۱۶۱؛ شبیه این مضمون آمده است که امام {{ع}} از استبداد رأی، نهی می‌کند: {{متن حدیث\|لَا تَسْتَبِدَّ بِرَأْيِكَ‏ فَمَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْيِهِ هَلَكَ}} (ر.ک: محمد التمیمی الآمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ش۴۴۳، ص۴۴۳).</ref>.<ref>[[سید کاظم سیدباقری\|سیدباقری، سید کاظم]]، [[عدالت سیاسی در قرآن کریم (کتاب)\|عدالت سیاسی در قرآن کریم]]، ص ۳۲۱-۳۲۸.</ref>

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۳
خط ۶۵:		خط ۶۵:
	[[هدف]] اصلی از مشورت، استفاده از نظر دیگران و شفاف‌تر شدن مسائل و آشکار شدن زوایای پنهان آن برای تصمیم‌گیری و اجرای هرچه بهتر امور است. بدیهی است که مشورت، در صورتی مُجاز است که حکم مسئله، از سوی [[خداوند]]، به‌عنوان قانونگذار مشخص نشده و تصمیم‌گیری درباره آن، به [[زمامدار]] [[جامعه]] واگذار شده باشد. به عبارت دیگر، نقش مشورت تنها در قلمرو مقرراتی است که [[حکومت]] برای اداره جامعه وضع کرده و به اجرا می‌گذارد. دانشمندان [[مسلمان]] در اینکه نمی‌توان در محدوده مسائلی که از [[طریق وحی]] روشن شده، مشورت کرد، تردیدی نداشته‌اند. از این‌رو، در ذیل [[آیه]] {{متن قرآن\|وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ}}به این نکته اشاره کرده‌اند<ref>زمخشری، کشاف، ج۱، ص، ۴۳۱؛ فیض کاشانی، تفسیر صافی، ج۱، ص۳۹۵؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح‌الجنان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۱۲۵.</ref>. برای [[یاران]] [[پیغمبر]] نیز این مسئله، از واضحات بوده، به‌طوری که گاه که حضرت از آنان نظرخواهی می‌کرد، سؤال می‌کردند: “آیا در این زمینه، [[وحی]] نشده است و ما [[حق]] اظهار نظر داریم؟”<ref>واقدی، مغازی، ج۲، ص۴۷۷.</ref>.		[[هدف]] اصلی از مشورت، استفاده از نظر دیگران و شفاف‌تر شدن مسائل و آشکار شدن زوایای پنهان آن برای تصمیم‌گیری و اجرای هرچه بهتر امور است. بدیهی است که مشورت، در صورتی مُجاز است که حکم مسئله، از سوی [[خداوند]]، به‌عنوان قانونگذار مشخص نشده و تصمیم‌گیری درباره آن، به [[زمامدار]] [[جامعه]] واگذار شده باشد. به عبارت دیگر، نقش مشورت تنها در قلمرو مقرراتی است که [[حکومت]] برای اداره جامعه وضع کرده و به اجرا می‌گذارد. دانشمندان [[مسلمان]] در اینکه نمی‌توان در محدوده مسائلی که از [[طریق وحی]] روشن شده، مشورت کرد، تردیدی نداشته‌اند. از این‌رو، در ذیل [[آیه]] {{متن قرآن\|وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ}}به این نکته اشاره کرده‌اند<ref>زمخشری، کشاف، ج۱، ص، ۴۳۱؛ فیض کاشانی، تفسیر صافی، ج۱، ص۳۹۵؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح‌الجنان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۱۲۵.</ref>. برای [[یاران]] [[پیغمبر]] نیز این مسئله، از واضحات بوده، به‌طوری که گاه که حضرت از آنان نظرخواهی می‌کرد، سؤال می‌کردند: “آیا در این زمینه، [[وحی]] نشده است و ما [[حق]] اظهار نظر داریم؟”<ref>واقدی، مغازی، ج۲، ص۴۷۷.</ref>.

	برخی از [[مفسران]] به قرینه {{متن قرآن\|فَاعْفُ عَنْهُمْ}} و {{متن قرآن\|وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ}} که برای جلب نظر [[مردم]] است، {{متن قرآن\|شَاوِرْهُمْ}} را نیز به همین منظور دانسته، [[مستحب]] شمرده و توصیه‌ای [[اخلاقی]] قلمداد کرده‌اند<ref>محرابی، درس‌های حقوق و سیاست در قرآن، از آیت‌الله مصباح یزدی، ص۲۹۶؛ برای آگاهی از قائلان به استحباب از اهل سنّت ر.ک: ابوالشباب، مقومات النصر فی ضوء القرآن والسنّة، ج۱، ص۴۰۵.</ref>. چنان‌که بعضی دیگر امر به [[مشورت]] را در این [[آیه]]، در [[مقام]] توهّم حذر دانسته، جواز و [[مشروعیّت]] را استفاده کرده‌اند<ref>فضل الله، الإسلام و أسس التشریع، ص۱۱۳.</ref>. اما به نظر می‌رسد حق با مفسرانی است که با توجه به دلالت صیغه امر (شاوِرهُم) بر [[وجوب]]، مشورت [[پیامبر]] با یارانش را [[واجب]] شمرده‌اند<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۵۶. برای آگاهی از قائلان به وجوب از اهل‌سنّت، ر.ک: ابوالشباب، پیشین، ص۴۰۳.</ref>. وقتی پیامبر با [[مقام علم]] و عصمتش، ملزم به مشورت باشد، [[زمامداران]] غیر [[معصوم]]، به طریق اَولی موظف به مشورت با کارشناسان خواهند بود. نتیجه آنکه می‌توان “مشورت بر [[زمامدار]] جامعه” را به‌عنوان یک قاعده و [[قانون]] پذیرفت و آن را بر مدیران و صاحب منصبان الزامی دانست<ref>[[سید جواد ورعی\|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)\|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۵۴.</ref>		برخی از [[مفسران]] به قرینه {{متن قرآن\|فَاعْفُ عَنْهُمْ}} و {{متن قرآن\|وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ}} که برای جلب نظر [[مردم]] است، {{متن قرآن\|شَاوِرْهُمْ}} را نیز به همین منظور دانسته، [[مستحب]] شمرده و توصیه‌ای [[اخلاقی]] قلمداد کرده‌اند<ref>محرابی، درس‌های حقوق و سیاست در قرآن، از آیت‌الله مصباح یزدی، ص۲۹۶؛ برای آگاهی از قائلان به استحباب از اهل سنّت ر.ک: ابوالشباب، مقومات النصر فی ضوء القرآن والسنّة، ج۱، ص۴۰۵.</ref>. چنان‌که بعضی دیگر امر به [[مشورت]] را در این [[آیه]]، در [[مقام]] توهّم حذر دانسته، جواز و [[مشروعیّت]] را استفاده کرده‌اند<ref>فضل الله، الإسلام و أسس التشریع، ص۱۱۳.</ref>. اما به نظر می‌رسد حق با مفسرانی است که با توجه به دلالت صیغه امر (شاوِرهُم) بر [[وجوب]]، مشورت [[پیامبر]] با یارانش را [[واجب]] شمرده‌اند<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۵۶. برای آگاهی از قائلان به وجوب از اهل‌سنّت، ر.ک: ابوالشباب، پیشین، ص۴۰۳.</ref>. وقتی پیامبر با مقام علم و عصمتش، ملزم به مشورت باشد، [[زمامداران]] غیر [[معصوم]]، به طریق اَولی موظف به مشورت با کارشناسان خواهند بود. نتیجه آنکه می‌توان “مشورت بر [[زمامدار]] جامعه” را به‌عنوان یک قاعده و [[قانون]] پذیرفت و آن را بر مدیران و صاحب منصبان الزامی دانست<ref>[[سید جواد ورعی\|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)\|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۵۴.</ref>

	البته باید به این نکته نیز توجه داشت که لزوم مشورت ریشه در منابع [[مشروعیت حکومت]] دارد. وجود [[مشروعیت الهی]] در [[منابع مشروعیت]] از یک‌سو؛ و همچنین، [[هدف]] [[حکومت اسلامی]] یعنی اجرای حدود الهی از سوی دیگر، [[لزوم مشورت]] در همه امور را سلب می‌کند و در برخی موارد، منهی نیز هست. [[روایت]] ذیل مبنای بحث قرار می‌گیرد: [[طلحه]] و [[زبیر]] از [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} درخواست‌هایی داشتند؛ از جمله مشورت در امر [[حکومت]] با ایشان. [[امام علی]] {{ع}} در پاسخ به این دو فرمودند: اما اینکه گفتید که با شما مشورت کنم، به [[خدا]] [[سوگند]] در حکومت رغبتی نداشتم؛ ولی مردم مرا [[دعوت]] به حکومت کردند و مرا بر آن قرار دادند. پس ترسیدم که اگر این پیشنهاد را رد کنم میان [[امت پیامبر]] {{صل}} [[اختلاف]] پیش آید. حال حکومت به من رسید. نگاه می‌کنم در [[کتاب خدا]] و [[سنت]] رسولش. پس از آنچه من را بر آن [[راهنمایی]] می‌کنند [از آنچه [[کتاب و سنت]] فرمود]، [[تبعیت]] می‌کنم و دیگر احتیاجی به آرای شما و دیگران در آن ندارم و اگر مسئله‌ای پیش آمد که در کتاب خدا بیانش نبود و در سنت برهانش نبود و در آن [[نیازمند]] مشاوره شدم، قطعاً با شما مشورت می‌کنم<ref>{{متن حدیث\|فَأَمَّا مَا ذَكَرْتُمَا مِنَ الِاسْتِشَارَةِ بِكُمَا فَوَ اللَّهِ مَا كَانَتْ لِي فِي الْوَلَايَةِ رَغْبَةٌ وَ لَكِنَّكُمْ دَعَوْتُمُونِي إِلَيْهَا وَ جَعَلْتُمُونِي عَلَيْهَا فَخِفْتُ أَنْ أَرُدَّكُمْ فَتَخْتَلِفَ الْأُمَّةُ فَلَمَّا أَفْضَتْ إِلَيَّ نَظَرْتُ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ رَسُولِهِ فَأَمْضَيْتُ مَا دَلَّانِي عَلَيْهِ وَ اتَّبَعْتُهُ وَ لَمْ أَحْتَجْ إِلَى رَأْيِكُمَا فِيهِ وَ لَا رَأْيِ غَيْرِكُمَا وَ لَوْ وَقَعَ حُكْمٌ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ بَيَانُهُ وَ لَا فِي السُّنَّةِ بُرْهَانُهُ وَ احْتِيجَ إِلَى الْمُشَاوَرَةِ فِيهِ لَشَاوَرْتُكُمَا فِيهِ}}؛ (ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۷، ص۳۵).</ref>.		البته باید به این نکته نیز توجه داشت که لزوم مشورت ریشه در منابع [[مشروعیت حکومت]] دارد. وجود [[مشروعیت الهی]] در منابع مشروعیت از یک‌سو؛ و همچنین، [[هدف]] [[حکومت اسلامی]] یعنی اجرای حدود الهی از سوی دیگر، [[لزوم مشورت]] در همه امور را سلب می‌کند و در برخی موارد، منهی نیز هست. [[روایت]] ذیل مبنای بحث قرار می‌گیرد: [[طلحه]] و [[زبیر]] از [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} درخواست‌هایی داشتند؛ از جمله مشورت در امر [[حکومت]] با ایشان. [[امام علی]] {{ع}} در پاسخ به این دو فرمودند: اما اینکه گفتید که با شما مشورت کنم، به [[خدا]] [[سوگند]] در حکومت رغبتی نداشتم؛ ولی مردم مرا [[دعوت]] به حکومت کردند و مرا بر آن قرار دادند. پس ترسیدم که اگر این پیشنهاد را رد کنم میان [[امت پیامبر]] {{صل}} [[اختلاف]] پیش آید. حال حکومت به من رسید. نگاه می‌کنم در [[کتاب خدا]] و [[سنت]] رسولش. پس از آنچه من را بر آن [[راهنمایی]] می‌کنند [از آنچه [[کتاب و سنت]] فرمود]، [[تبعیت]] می‌کنم و دیگر احتیاجی به آرای شما و دیگران در آن ندارم و اگر مسئله‌ای پیش آمد که در کتاب خدا بیانش نبود و در سنت برهانش نبود و در آن [[نیازمند]] مشاوره شدم، قطعاً با شما مشورت می‌کنم<ref>{{متن حدیث\|فَأَمَّا مَا ذَكَرْتُمَا مِنَ الِاسْتِشَارَةِ بِكُمَا فَوَ اللَّهِ مَا كَانَتْ لِي فِي الْوَلَايَةِ رَغْبَةٌ وَ لَكِنَّكُمْ دَعَوْتُمُونِي إِلَيْهَا وَ جَعَلْتُمُونِي عَلَيْهَا فَخِفْتُ أَنْ أَرُدَّكُمْ فَتَخْتَلِفَ الْأُمَّةُ فَلَمَّا أَفْضَتْ إِلَيَّ نَظَرْتُ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ رَسُولِهِ فَأَمْضَيْتُ مَا دَلَّانِي عَلَيْهِ وَ اتَّبَعْتُهُ وَ لَمْ أَحْتَجْ إِلَى رَأْيِكُمَا فِيهِ وَ لَا رَأْيِ غَيْرِكُمَا وَ لَوْ وَقَعَ حُكْمٌ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ بَيَانُهُ وَ لَا فِي السُّنَّةِ بُرْهَانُهُ وَ احْتِيجَ إِلَى الْمُشَاوَرَةِ فِيهِ لَشَاوَرْتُكُمَا فِيهِ}}؛ (ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۷، ص۳۵).</ref>.

	آنچه در [[روایت]] فوق جواز مطلق دارد، [[مشورت]] کردن در اموری است که حکمی برای آن وجود ندارد یا اینکه [[خدای متعال]] تصمیم را در آن امور به [[مکلف]] واگذار کرده است. با این تقریر، بسیاری از مسائل [[حکومتی]] که مربوط به نحوه [[اجرای احکام]] [[شرعی]] یا [[قانون‌گذاری]] و [[مدیریت]] در منطقة‌الفراغ یا حوزه مسکوتٌ‌عنه است، می‌تواند مورد مشورت واقع شود<ref>[[اصغرآقا مهدوی\|مهدوی، اصغرآقا]] و [[سید محمد صادق کاظمی\|کاظمی، سید محمد صادق]]، [[کلیات فقه سیاسی (کتاب)\|کلیات فقه سیاسی]]، ص ۲۱۲.</ref>.		آنچه در [[روایت]] فوق جواز مطلق دارد، [[مشورت]] کردن در اموری است که حکمی برای آن وجود ندارد یا اینکه [[خدای متعال]] تصمیم را در آن امور به [[مکلف]] واگذار کرده است. با این تقریر، بسیاری از مسائل [[حکومتی]] که مربوط به نحوه [[اجرای احکام]] [[شرعی]] یا [[قانون‌گذاری]] و [[مدیریت]] در منطقة‌الفراغ یا حوزه مسکوتٌ‌عنه است، می‌تواند مورد مشورت واقع شود<ref>[[اصغرآقا مهدوی\|مهدوی، اصغرآقا]] و [[سید محمد صادق کاظمی\|کاظمی، سید محمد صادق]]، [[کلیات فقه سیاسی (کتاب)\|کلیات فقه سیاسی]]، ص ۲۱۲.</ref>.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۲
خط ۳۸:		خط ۳۸:
	اصل شورا در زندگی سیاسی پیامبر{{صل}} بارها مطرح و از طرف آن حضرت به مورد اجرا گذاشته شده است<ref>صحیح مسلم، کتاب جهاد، ص۸۳؛ مسند احمد بن حنبل، ج۳، ص۲۱۹، ۲۵۷، ۲۴۳؛ صحیح بخاری، باب اعتصام، ص۱۳؛ سنن ابن‌ماجه، باب اذان.</ref>.		اصل شورا در زندگی سیاسی پیامبر{{صل}} بارها مطرح و از طرف آن حضرت به مورد اجرا گذاشته شده است<ref>صحیح مسلم، کتاب جهاد، ص۸۳؛ مسند احمد بن حنبل، ج۳، ص۲۱۹، ۲۵۷، ۲۴۳؛ صحیح بخاری، باب اعتصام، ص۱۳؛ سنن ابن‌ماجه، باب اذان.</ref>.

	در [[روایات اسلامی]] موارد زیادی دیده می‌شود که به صورت‌ها و تعبیرهای مختلف بر [[اصل شورا]] تأکید و از [[خودمحوری]] و [[خودرأیی]] [[نهی]] شده است<ref>بحارالانوار، ج۷۲، ص۹۷؛ غررالحکم و دررالکم آمدی، ج۷، ص۱۸۳؛ مسند احمد بن حنبل، ج۵، ص۲۷۴-۱۳؛ صحیح بخاری، باب اعتصام، ص۳۵ – ۲۸؛ سنن ابی‌داود، باب آداب، ص۱۱۴؛ سنن ابن‌ماجه، باب آداب، ص۳۷، و نسائی، باب جهاد.</ref>. چند مورد از این [[روایات]] عبارت است از:		در [[روایات اسلامی]] موارد زیادی دیده می‌شود که به صورت‌ها و تعبیرهای مختلف بر اصل شورا تأکید و از [[خودمحوری]] و [[خودرأیی]] [[نهی]] شده است<ref>بحارالانوار، ج۷۲، ص۹۷؛ غررالحکم و دررالکم آمدی، ج۷، ص۱۸۳؛ مسند احمد بن حنبل، ج۵، ص۲۷۴-۱۳؛ صحیح بخاری، باب اعتصام، ص۳۵ – ۲۸؛ سنن ابی‌داود، باب آداب، ص۱۱۴؛ سنن ابن‌ماجه، باب آداب، ص۳۷، و نسائی، باب جهاد.</ref>. چند مورد از این [[روایات]] عبارت است از:
	# {{متن حدیث\|الْمُسْتَشَارُ مُؤْتَمَنٌ}}<ref>سنن ابن داود، باب آداب، ص۱۱۴.</ref> کسی که مورد [[مشاوره]] قرار می‌گیرد، چون [[امانتدار]] است.		# {{متن حدیث\|الْمُسْتَشَارُ مُؤْتَمَنٌ}}<ref>سنن ابن داود، باب آداب، ص۱۱۴.</ref> کسی که مورد [[مشاوره]] قرار می‌گیرد، چون [[امانتدار]] است.
	# {{متن حدیث\|إِذَا اسْتَشَارَ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ فَلْيُشِرْ عَلَيْهِ}}<ref>سنن ابن‌ماجه، باب آداب، ص۳۷.</ref> هنگامی که با شما [[مشورت]] کردند نظر و رأی خود را ابراز دارید.		# {{متن حدیث\|إِذَا اسْتَشَارَ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ فَلْيُشِرْ عَلَيْهِ}}<ref>سنن ابن‌ماجه، باب آداب، ص۳۷.</ref> هنگامی که با شما [[مشورت]] کردند نظر و رأی خود را ابراز دارید.
	# {{متن حدیث\|يَا عَلِيُّ مَا حَارَ مَنِ اسْتَخَارَ وَ لَا نَدِمَ مَنِ اسْتَشَارَ}}<ref>بحار الانوار، ج۷۲، ص۹۸.</ref> یا علی متحیر نشد کسی که از [[خدا]] طلب خیر نمود و پشیمان نگشت، کسی که مشورت نمود.		# {{متن حدیث\|يَا عَلِيُّ مَا حَارَ مَنِ اسْتَخَارَ وَ لَا نَدِمَ مَنِ اسْتَشَارَ}}<ref>بحار الانوار، ج۷۲، ص۹۸.</ref> یا علی متحیر نشد کسی که از [[خدا]] طلب خیر نمود و پشیمان نگشت، کسی که مشورت نمود.
	# {{متن حدیث\|إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} كَانَ يَسْتَشِيرُ أَصْحَابَهُ ثُمَّ يَعْزِمُ عَلَى مَا يُرِيدُ}}<ref>محاسن برقی، ص۶۰۱.</ref>. [[رسول خدا]]{{صل}} نخست با [[یاران]] خود مشورت می‌کرد سپس بر آنچه که خدا [[اراده]] فرموده اقدام می‌نمود.		# {{متن حدیث\|إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} كَانَ يَسْتَشِيرُ أَصْحَابَهُ ثُمَّ يَعْزِمُ عَلَى مَا يُرِيدُ}}<ref>محاسن برقی، ص۶۰۱.</ref>. [[رسول خدا]]{{صل}} نخست با [[یاران]] خود مشورت می‌کرد سپس بر آنچه که خدا [[اراده]] فرموده اقدام می‌نمود.
	# {{متن حدیث\|مُشَاوَرَةُ الْعَاقِلِ النَّاصِحِ رُشْدٌ وَ يُمْنٌ وَ تَوْفِيقٌ مِنَ اللَّهِ فَإِذَا أَشَارَ عَلَيْكَ النَّاصِحُ الْعَاقِلُ فَإِيَّاكَ وَ الْخِلَافَ فَإِنَّ فِي ذَلِكَ الْعَطَبَ}}<ref>محاسن برقی، ص۶۰۲.</ref> مشورت با دانایان [[دلسوز]] [[هدایت]] و [[رشد]] و [[برکت]] است و خود [[توفیق الهی]] برای راهیابی بر واقعیت‌هاست، هرگاه دانای [[دلسوزی]] تو را [[خیرخواهی]] کرد مبادا او را [[مخالفت]] کنی؛ زیرا [[دشواری]] و [[سختی]] در چنین مخالفتی است.		# {{متن حدیث\|مُشَاوَرَةُ الْعَاقِلِ النَّاصِحِ رُشْدٌ وَ يُمْنٌ وَ تَوْفِيقٌ مِنَ اللَّهِ فَإِذَا أَشَارَ عَلَيْكَ النَّاصِحُ الْعَاقِلُ فَإِيَّاكَ وَ الْخِلَافَ فَإِنَّ فِي ذَلِكَ الْعَطَبَ}}<ref>محاسن برقی، ص۶۰۲.</ref> مشورت با دانایان دلسوز [[هدایت]] و [[رشد]] و [[برکت]] است و خود [[توفیق الهی]] برای راهیابی بر واقعیت‌هاست، هرگاه دانای دلسوزی تو را [[خیرخواهی]] کرد مبادا او را [[مخالفت]] کنی؛ زیرا [[دشواری]] و [[سختی]] در چنین مخالفتی است.
	# {{متن حدیث\|تَصَدَّقُوا عَلَى أَخِيكُمْ بِعِلْمٍ يُرْشِدُهُ وَ رَأْيٍ يُسَدِّدُهُ}}<ref>بحارالانوار، ج۷۲، ص۱۰۵.</ref> به [[برادر]] ایمانیتان [[صدقه]] دهید با تعلیم [[علمی]] که او را [[ارشاد]] می‌کند و رأی و نظری که عمل او را [[استوار]] می‌کند.		# {{متن حدیث\|تَصَدَّقُوا عَلَى أَخِيكُمْ بِعِلْمٍ يُرْشِدُهُ وَ رَأْيٍ يُسَدِّدُهُ}}<ref>بحارالانوار، ج۷۲، ص۱۰۵.</ref> به [[برادر]] ایمانیتان [[صدقه]] دهید با تعلیم [[علمی]] که او را [[ارشاد]] می‌کند و رأی و نظری که عمل او را [[استوار]] می‌کند.
	# {{متن حدیث\|الْحَزْمُ أَنْ تَسْتَشِيرَ ذَا الرَّأْيِ}}<ref>بحارالانوار، ج۷۲، ص۱۰۵.</ref> [[دوراندیشی]] آنست که با صاحبان رأی به شور بنشینید.		# {{متن حدیث\|الْحَزْمُ أَنْ تَسْتَشِيرَ ذَا الرَّأْيِ}}<ref>بحارالانوار، ج۷۲، ص۱۰۵.</ref> [[دوراندیشی]] آنست که با صاحبان رأی به شور بنشینید.
	# {{متن حدیث\|أُمُورُكُمْ شُورى بَيْنَكُمْ}}<ref>صحیح ترمذی، باب فتن، ص۷۸.</ref> امورتان باید همراه با شور جمعتان باشد. تا آنجا که [[پیامبر]] از [[بیعت]] بدون [[مشورت]] [[نهی]] نمود<ref>صحیح بخاری، باب حدود، ص۳۱؛ مسند احمد بن حنبل، ج۱، ص۵۶.</ref> و علی{{ع}} بهترین [[مشاوران]] را [[خردمندان]] دانشمند و صاحب‌نظران پرتجربه و دوراندیشان [[خداترس]] معرفی کرد<ref>غررالحکم، ج۳، ص۴۲۸.</ref> و [[استبداد به رأی]] و [[خودمحوری]] را عین [[گمراهی]] دانست<ref>غررالحکم، ج۵، ص۱۶۹.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۱۶۷.</ref>		# {{متن حدیث\|أُمُورُكُمْ شُورى بَيْنَكُمْ}}<ref>صحیح ترمذی، باب فتن، ص۷۸.</ref> امورتان باید همراه با شور جمعتان باشد. تا آنجا که [[پیامبر]] از [[بیعت]] بدون [[مشورت]] [[نهی]] نمود<ref>صحیح بخاری، باب حدود، ص۳۱؛ مسند احمد بن حنبل، ج۱، ص۵۶.</ref> و علی{{ع}} بهترین [[مشاوران]] را [[خردمندان]] دانشمند و صاحب‌نظران پرتجربه و دوراندیشان [[خداترس]] معرفی کرد<ref>غررالحکم، ج۳، ص۴۲۸.</ref> و استبداد به رأی و [[خودمحوری]] را عین [[گمراهی]] دانست<ref>غررالحکم، ج۵، ص۱۶۹.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۱۶۷.</ref>
	# [[پیامبر اکرم]] {{صل}} می‌فرماید: «هنگامی که [[امیران]] شما بهترین‌های شما و ثروتمندانتان باگذشت‌ترین شما بودند و امورتان میانتان با مشورت انجام می‌شود، آن‌گاه زندگی بر روی [[زمین]] از درون آن برای شما بهتر است [[زندگی]] بهتر از [[مرگ]] است»<ref>{{متن حدیث\|وَ قَالَ {{صل}}:‏ إِذَا كَانَ أُمَرَاؤُكُمْ خِيَارَكُمْ وَ أَغْنِيَاؤُكُمْ سُمَحَاءَكُمْ وَ أَمْرُكُمْ شُورَى بَيْنَكُمْ فَظَهْرُ الْأَرْضِ‏ خَيْرٌ لَكُمْ‏ مِنْ‏ بَطْنِهَا}}؛ (حرانی، تحف العقول، ص۳۵).</ref>.		# [[پیامبر اکرم]] {{صل}} می‌فرماید: «هنگامی که [[امیران]] شما بهترین‌های شما و ثروتمندانتان باگذشت‌ترین شما بودند و امورتان میانتان با مشورت انجام می‌شود، آن‌گاه زندگی بر روی [[زمین]] از درون آن برای شما بهتر است [[زندگی]] بهتر از [[مرگ]] است»<ref>{{متن حدیث\|وَ قَالَ {{صل}}:‏ إِذَا كَانَ أُمَرَاؤُكُمْ خِيَارَكُمْ وَ أَغْنِيَاؤُكُمْ سُمَحَاءَكُمْ وَ أَمْرُكُمْ شُورَى بَيْنَكُمْ فَظَهْرُ الْأَرْضِ‏ خَيْرٌ لَكُمْ‏ مِنْ‏ بَطْنِهَا}}؛ (حرانی، تحف العقول، ص۳۵).</ref>.
	# زمانی که از [[رسول خدا]] {{صل}} معنای "حزم" را می‌پرسند، پاسخ می‌دهد: "حزم عبارت است از: [[مشورت]] صاحب‌نظران و [[پیروی]] از نظراتشان"<ref>الحیاة، ج۱، ص۱۶۵.</ref>.		# زمانی که از [[رسول خدا]] {{صل}} معنای "حزم" را می‌پرسند، پاسخ می‌دهد: "حزم عبارت است از: [[مشورت]] صاحب‌نظران و [[پیروی]] از نظراتشان"<ref>الحیاة، ج۱، ص۱۶۵.</ref>.
	# [[علی]] {{ع}} فرمود: "هر کس استبداد به رأی کند، هلاک و نابود می‌گردد و هرکس مشاوره نماید، در عقل‌های [[مردم]] [[شریک]] شده است"<ref>{{متن حدیث\|مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْيِهِ هَلَكَ وَ مَنْ شَاوَرَ الرِّجَالَ شَارَكَهَا فِي‏ عُقُولِهَا}}؛ الحیاة، ج۱، ص۱۶۳ (به نقل از نهج البلاغه).</ref>.		# [[علی]] {{ع}} فرمود: "هر کس استبداد به رأی کند، هلاک و نابود می‌گردد و هرکس مشاوره نماید، در عقل‌های [[مردم]] [[شریک]] شده است"<ref>{{متن حدیث\|مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْيِهِ هَلَكَ وَ مَنْ شَاوَرَ الرِّجَالَ شَارَكَهَا فِي‏ عُقُولِهَا}}؛ الحیاة، ج۱، ص۱۶۳ (به نقل از نهج البلاغه).</ref>.
	# همچنین فرمودند: "رأی افراد تک‌رو ارزشی ندارد"<ref>{{متن حدیث\|‏لَا رَأْيَ‏ لِمَنِ‏ انْفَرَدَ بِرَأْيِهِ‏}}؛ الحیاة، ج۱، ص۱۶۳، به نقل از بحار، ج۷۵، ص۱۰۵.</ref>.		# همچنین فرمودند: "رأی افراد تک‌رو ارزشی ندارد"<ref>{{متن حدیث\|‏لَا رَأْيَ‏ لِمَنِ‏ انْفَرَدَ بِرَأْيِهِ‏}}؛ الحیاة، ج۱، ص۱۶۳، به نقل از بحار، ج۷۵، ص۱۰۵.</ref>.
	# در جای دیگر می‌فرماید: "آنکه با صاحبان [[خرد]] [[مشورت]] کند به [[راه]] صواب [[هدایت]] می‌شود"<ref>{{متن حدیث\|مَنْ‏ شَاوَرَ ذَوِي‏ الْأَلْبَابِ‏ دُلَّ عَلَى الصَّوَابِ}}.</ref>.		# در جای دیگر می‌فرماید: "آنکه با صاحبان [[خرد]] [[مشورت]] کند به راه صواب [[هدایت]] می‌شود"<ref>{{متن حدیث\|مَنْ‏ شَاوَرَ ذَوِي‏ الْأَلْبَابِ‏ دُلَّ عَلَى الصَّوَابِ}}.</ref>.
	# و نیز می‌فرماید: "هیچ پشتوانه‌ای مانند مشورت نیست"<ref>{{متن حدیث\|... وَ لَا ظَهِيرَ كَالْمُشَاوَرَةِ}}؛ الحیاة، ج۱، ص۱۶۵ به نقل از الارشاد، ص۱۴۲ و نهج البلاغه، حکمت ۵۴.</ref>.		# و نیز می‌فرماید: "هیچ پشتوانه‌ای مانند مشورت نیست"<ref>{{متن حدیث\|... وَ لَا ظَهِيرَ كَالْمُشَاوَرَةِ}}؛ الحیاة، ج۱، ص۱۶۵ به نقل از الارشاد، ص۱۴۲ و نهج البلاغه، حکمت ۵۴.</ref>.
	# [[امام صادق]] {{ع}} می‌فرماید: "کسی که بر اساس مشاوره و شورا عمل کند، هرگز به [[هلاکت]] نمی‌رسد"<ref>{{متن حدیث\|لَنْ يَهْلِكَ اِمْرُؤٌ عَنْ مَشُورَةٍ}}؛ الحیاة، ج۱، ص۱۶۶.</ref>.		# [[امام صادق]] {{ع}} می‌فرماید: "کسی که بر اساس مشاوره و شورا عمل کند، هرگز به هلاکت نمی‌رسد"<ref>{{متن حدیث\|لَنْ يَهْلِكَ اِمْرُؤٌ عَنْ مَشُورَةٍ}}؛ الحیاة، ج۱، ص۱۶۶.</ref>.

	اینها تعداد معدودی از [[احادیث]] و رهنمودهای [[رسول خدا]] {{صل}} و [[ائمه اطهار]] {{عم}} در زمینه [[ارزش]] فوق‌العاده و [[شرافت]] و اصالت [[شورا]] و مشاوره و بیانگر بینش واقع‌بینانه [[اسلام]] در مسائل [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] [[زندگی]] هستند<ref>[[ابوالفضل شکوری\|شکوری، ابوالفضل]]، [[فقه سیاسی اسلام (کتاب)\|فقه سیاسی اسلام]]، ص ۲۴۰.</ref>.		اینها تعداد معدودی از [[احادیث]] و رهنمودهای [[رسول خدا]] {{صل}} و [[ائمه اطهار]] {{عم}} در زمینه [[ارزش]] فوق‌العاده و [[شرافت]] و اصالت [[شورا]] و مشاوره و بیانگر بینش واقع‌بینانه [[اسلام]] در مسائل [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] [[زندگی]] هستند<ref>[[ابوالفضل شکوری\|شکوری، ابوالفضل]]، [[فقه سیاسی اسلام (کتاب)\|فقه سیاسی اسلام]]، ص ۲۴۰.</ref>.

	[[مشروعیت]] [[اصل شورا]] را می‌توان به گونه‌ای از [[اجماع]] و سیرۀ [[مسلمانان]] که از ادلۀ معتبر و منابع [[فقه]] به شمار می‌رود نیز، به‌دست آورد. همچنین [[دلیل عقلی]] نیز به دلیل نزدیکتر به واقع بودن نتیجه شور و تبادل نظر بر [[لزوم]] رعایت شور در امور مربوط به [[مصالح عمومی]] [[حکم]] می‌کند و اصل شورا از [[مستقلات عقلیه]] به شمار می‌رود<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۱۶۷.</ref>.		[[مشروعیت]] اصل شورا را می‌توان به گونه‌ای از [[اجماع]] و سیرۀ [[مسلمانان]] که از ادلۀ معتبر و منابع [[فقه]] به شمار می‌رود نیز، به‌دست آورد. همچنین [[دلیل عقلی]] نیز به دلیل نزدیکتر به واقع بودن نتیجه شور و تبادل نظر بر [[لزوم]] رعایت شور در امور مربوط به [[مصالح عمومی]] [[حکم]] می‌کند و اصل شورا از مستقلات عقلیه به شمار می‌رود<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۱۶۷.</ref>.

	== لزوم مشورت با کارشناسان ==		== لزوم مشورت با کارشناسان ==