Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = صبح | عنوان مدخل = صبح | مداخل مرتبط = صبح در قرآن | پرسش مرتبط = }} == مقدمه == هنگام پیدا شدن سرخی آفتاب در مشرق واژه «صبح» در اصل به معنای رنگ سرخ و نامگذاری بخشی از روز بدین نام، به سبب سرخی آن استمعجم مقاييس...» ایجاد کرد

2025-07-12T06:08:48Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = صبح | عنوان مدخل = صبح | مداخل مرتبط = صبح در قرآن | پرسش مرتبط = }} == مقدمه == هنگام پیدا شدن سرخی آفتاب در مشرق واژه «صبح» در اصل به معنای رنگ سرخ و نامگذاری بخشی از روز بدین نام، به سبب سرخی آن است<ref>معجم مقاييس...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = صبح
| عنوان مدخل = صبح
| مداخل مرتبط = [[صبح در قرآن]]
| پرسش مرتبط =
}}

== مقدمه ==
هنگام پیدا شدن سرخی [[آفتاب]] در [[مشرق]]

واژه «صبح» در اصل به معنای رنگ سرخ و نامگذاری بخشی از [[روز]] بدین نام، به سبب سرخی آن است<ref>معجم مقاييس اللغه، ج ۳، ص۳۲۸، «صبح».</ref>. برخی نیز آن را در اصل به معنای بروز و ظهور در [[تاریکی]] دانسته‌اند که از مصادیق آن ظهور [[فجر]] با رفتن شب است<ref>التحقیق، ج ۶، ص۱۷۹، «صبح».</ref>. در تعریف صبح گفته‌اند سپیده‌دم و ابتدای روز است<ref>مفردات، ص۴۷۳؛ لسان العرب، ج ۲، ص۵۰۲؛ مجمع البحرین، ج ۲، ص۳۸۱، «صبح».</ref>؛ ولی هیچ‌یک از منابع لغوی یا اصطلاحی از پایان صبح سخن نگفته‌اند.

واژه «صباح» (نقیض «مساء») را نیز مترادف صبح دانسته<ref>المصباح، ص۳۳۱، «صبح».</ref> و گفته‌اند «صباح» نزد [[عرب]]، فاصله نصف آخر شب تا زوال و مساء، تا پایان نیمۀ اول شب است<ref>المصباح، ص۳۳۱؛ لسان العرب، ج ۱۵، ص۲۸۱،‌ «مسا».</ref>. برخی مشتقات صبح به صورت فعل نیز به کار رفته‌اند؛ مانند: {{متن قرآن|فَسُبْحَـٰنَ ٱللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ}}<ref>«آنگاه که به شامگاهان و آنگاه که به بامدادان، درآیید خداوند را به پاکی بستأیید» سوره روم، آیه ۱۷.</ref> که {{متن قرآن|تُصْبِحُونَ}} در آن به معنای ورود به صبح است<ref>زاد المسیر، ج ۳، ص۴۱۹؛ کشف الاسرار، ج ۷، ص۴۳۴.</ref>. صبح در اصطلاح [[فقه]] از فجر صادق آغاز می‌شود که [[وقت]] [[نماز صبح]] است<ref>جواهر الکلام، ج ۷،‌ ص۹۶.</ref>. کلمه «صبح» ۵ بار و در [[آیات]] ۸۱ سوره‌هود، ۳۴ [[سوره]] مدّثر، ۱۸ [[سوره تکویر]] و ۳ [[سوره عادیات]] ذکر شده است. از مشتقات واژه «صبح»، یک بار کلمه «صباح» (مقابل مساء)<ref>لسان العرب، ج ۲، ص۵۰۲.</ref> در [[آیه]] ۱۷۷ سوره صافّات و «اِصباح» به معنای صبح<ref>قاموس قرآن، ج ۴، ص۱۰۴؛ المیزان، ج ۷، ص۲۸۷.</ref> در آیه ۹۶ [[سوره انعام]] و یک بار واژه «مُصْبِحِین» در آیه ۶۶ [[سوره حجر]] آمده است. واژه‌هایی دیگر نیز به معنای صبح یا بخشی از صبح‌اند؛ مانند «بُکْرَة» (اول روز)<ref>التحقیق، ج ۱، ص۳۲۱، «بکر».</ref> <ref>{{متن قرآن|فَخَرَجَ عَلَىٰ قَوْمِهِۦ مِنَ ٱلْمِحْرَابِ فَأَوْحَىٰٓ إِلَيْهِمْ أَن سَبِّحُوا۟ بُكْرَةًۭ وَعَشِيًّۭا}}«آنگاه از محراب به سوی قوم خود بیرون شد و به آنان اشاره کرد که: پگاهان و در پایان روز (خداوند را) به پاکی بستأیید» سوره مریم، آیه ۱۱.</ref>، «غَدَاة» ([[زمان]] گردش شب به صبح)<ref>التحقیق، ج ۷، ص۱۹۹؛ لسان العرب، ج ۱۵، ص۱۱۶، «غدا».</ref> که هنگام [[فجر]] تا [[طلوع خورشید]] است<ref>{{متن قرآن|وَٱصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ ٱلَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم بِٱلْغَدَوٰةِ وَٱلْعَشِىِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُۥ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُۥ عَن ذِكْرِنَا وَٱتَّبَعَ هَوَىٰهُ وَكَانَ أَمْرُهُۥ فُرُطًۭا}}«و با آنان که پروردگار خویش را سپیده‌دمان و در پایان روز به شوق لقای وی می‌خوانند خویشتنداری کن و دیدگانت از آنان به دیگران دوخته نشود که زیور زندگی این جهان را بجویی و از آن کس که دلش را از یاد خویش غافل کرده‌ایم و از هوای (نفس) خود پیروی کرده و کارش تباه است پیروی مکن» سوره کهف، آیه ۲۸.</ref>، «اِشراق» (هنگام طلوع خورشید)<ref>مفردات، ص۴۵۱؛ لسان العرب، ج ۱۰، ص۱۷۴؛ التحقیق، ج ۶، ص۴۴، «شرق».</ref> <ref>{{متن قرآن|إِنَّا سَخَّرْنَا ٱلْجِبَالَ مَعَهُۥ يُسَبِّحْنَ بِٱلْعَشِىِّ وَٱلْإِشْرَاقِ}}«ما کوه‌ها را رام گرداندیم که با وی در پایان روز و بامدادان نیایش می‌کردند» سوره ص، آیه ۱۸.</ref> «فَلَق» (شکاف میان [[نور]] و [[تاریکی]])<ref>التحقیق، ج ۹، ص۱۳۶، «فلق».</ref> <ref>{{متن قرآن|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ ٱلْفَلَقِ}}«بگو: به پروردگار سپیده‌دم پناه می‌برم» سوره فلق، آیه ۱.</ref>، «طُلُوع» <ref>{{متن قرآن|فَٱصْبِرْ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ ٱلشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ ءَانَآئِ ٱلَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ ٱلنَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَىٰ}}«باری، بر آنچه می‌گویند شکیب کن و پیش از برآمدن آفتاب و پیش از فرو رفتن آن پروردگارت را با سپاس به پاکی بستای! و پاس‌هایی از شب و پیرامون‌های روز را نیز به ستایش پرداز باشد که خشنود گردی» سوره طه، آیه ۱۳۰.</ref>، «وَجْهَ‌النَهَار» (اول [[روز]])<ref>مجمع البیان،‌ ج ۲، ‌ص ۷۷۳.</ref> <ref>{{متن قرآن|وَقَالَت طَّآئِفَةٌۭ مِّنْ أَهْلِ ٱلْكِتَـٰبِ ءَامِنُوا۟ بِٱلَّذِىٓ أُنزِلَ عَلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَجْهَ ٱلنَّهَارِ وَٱكْفُرُوٓا۟ ءَاخِرَهُۥ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}}«و دسته‌ای از [[اهل کتاب]] گفتند: در آغاز روز به آنچه بر [[مؤمنان]] فرو فرستاده شده است،[[ ایمان]] آورید و در پایان آن بدان [[کفر]] ورزید باشد که آنان (از [[ایمان]] خود) بازگردند» [[سوره آل‌عمران]]، [[آیه]] ۷۲.</ref>، [[ضحی]] (هنگام انتشار [[نور]] [[خورشید]])<ref>مفردات، ص۵۰۲؛ التحقیق، ج ۷، ص۱۹، «ضحی».</ref> <ref>{{متن قرآن|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ وَٱلضُّحَىٰ}}«سوگند به روشنایی روز،» سوره ضحی، آیه ۱.</ref> و [[فجر]] (شکافتن شب)<ref>{{متن قرآن|أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ ٱلصِّيَامِ ٱلرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَآئِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌۭ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌۭ لَّهُنَّ عَلِمَ ٱللَّهُ أَنَّكُمْ كُنتُمْ تَخْتَانُونَ أَنفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنكُمْ فَٱلْـَٔـٰنَ بَـٰشِرُوهُنَّ وَٱبْتَغُوا۟ مَا كَتَبَ ٱللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا۟ وَٱشْرَبُوا۟ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلْخَيْطُ ٱلْأَبْيَضُ مِنَ ٱلْخَيْطِ ٱلْأَسْوَدِ مِنَ ٱلْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا۟ ٱلصِّيَامَ إِلَى ٱلَّيْلِ وَلَا تُبَـٰشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَـٰكِفُونَ فِى ٱلْمَسَـٰجِدِ تِلْكَ حُدُودُ ٱللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ ءَايَـٰتِهِۦ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ}}«آمیزش با زنانتان در شب روزه‌داری برای شما حلال شده است. آنها جامه شما و شما جامه آنهایید. خداوند معلوم داشت که شما با خود نادرستی می‌ورزیدید، بنابراین، از شما در گذشت و شما را بخشود؛ اکنون (می‌توانید) با آنان آمیزش کنید و آنچه خداوند برای شما مقرّر داشته است باز جویید، و تا سپیدی سپیده‌دم از سیاهی (شب) برای شما آشکار شود (می‌توانید) بخورید و بیاشامید؛ سپس روزه را تا شب به پایان رسانید و در حالی که در مسجدها اعتکاف کرده‌اید از آنان کام مجویید، اینها حدود خداوند است، به آنها نزدیک نشوید. خداوند این چنین آیاتش را برای مردم روشن می‌گرداند باشد که آنان پرهیزگاری ورزند» سوره بقره، آیه ۱۸۷.</ref>.<ref>[[سید کمال الدین میرمحمدی|میرمحمدی]] و [[مرتضی اورعی|اورعی]]، [[صبح (مقاله)|مقاله «صبح»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۷۴.</ref>

==جایگاه صبح==
صبح در [[قرآن]] جایگاهی ویژه دارد. [[صبح ]][[زمان]] مناسبی برای [[تسبیح]]،[[ دعا]] و ذکر است: {{متن قرآن|وَسَبِّحْ بِٱلْعَشِىِّ وَٱلْإِبْكَـٰرِ}}<ref>سوره آل‌عمران، آیه ۴۱.</ref>؛ {{متن قرآن|سَبِّحُوا۟ بُكْرَةًۭ وَعَشِيًّۭا}}<ref>سوره مریم، آیه ۱۱.</ref>؛ {{متن قرآن|وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةًۭ وَأَصِيلًا}}<ref>سوره احزاب، آیه ۴۲.</ref>. [[خدا]] به [[پیامبر]] نیز [[فرمان]] داده تا او را در صبح و شب یاد کند: {{متن قرآن|وَٱذْكُرِ ٱسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةًۭ وَأَصِيلًۭا}}<ref>سوره انسان، آیه ۲۵.</ref>؛ {{متن قرآن|يُسَبِّحُ لَهُۥ فِيهَا بِٱلْغُدُوِّ وَٱلْـَٔاصَالِ}}<ref>[[سوره نور]]، [[آیه]] ۳۶.</ref>. مقصود از [[تسبیح خدا]][[ تنزیه]] و یاد کردن از اوست<ref>جامع البیان، ج ۳، ص۱۷۹؛ مجمع البیان، ج ۲، ص۷۴۵؛ من هدی القرآن، ج ۱، ص۵۵۵.</ref>. برخی گفته‌اند مقصود فقط [[یاد خدا]] در صبح و شب نیست، بلکه به معنای [[تسبیح]] در همۀ حالات و [[زمان]][[ شب]] و [[روز]] است<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص۶۲۶؛ الفواتح الالهیه، ج ۲، ص۴۷۱.</ref>. به گفته برخی دیگر، مقصود از تسبیح، [[نماز]] است که صبح و عصر و شب برپا می‌شود<ref>التبیان، ج ۷، ص۴۴۰.</ref>. [[قرآن کریم]] از تسبیح [[کوه‌ها]] در بامداد و شامگاه همراه با داوود نیز یاد کرده است: {{متن قرآن|إِنَّا سَخَّرْنَا ٱلْجِبَالَ مَعَهُۥ يُسَبِّحْنَ بِٱلْعَشِىِّ وَٱلْإِشْرَاقِ}}<ref>«ما کوه‌ها را رام گرداندیم که با وی در پایان روز و بامدادان نیایش می‌کردند» سوره ص، آیه ۱۸.</ref>. [[خدا]] کوه‌ها را چنان به [[تسخیر]] داوود درآورده بود که صبح و شب همراه او تسبیح می‌کردند.

بر پایه برخی [[آیات]]، [[خداوند]] [[عبادت کنندگان]] در صبح و شب را در جایگاهی بلند نشانده و [[پیامبر اکرم]] را به [[شکیبایی]] و [[معاشرت]] با آنان [[فرمان]] می‌دهد: {{متن قرآن|وَٱصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ ٱلَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم بِٱلْغَدَوٰةِ وَٱلْعَشِىِّ}}<ref>سوره کهف، آیه ۲۸.</ref> و او را از راندن آنان از خود [[نهی]] کرده است: {{متن قرآن|وَلَا تَطْرُدِ ٱلَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم بِٱلْغَدَوٰةِ وَٱلْعَشِىِّ}}<ref>سوره انعام، آیه ۵۲.</ref>. صبح، [[وقت]] نخستین [[نماز واجب]] از نمازهای یومیه است که از [[فجر]] صادق شروع می‌شود: {{متن قرآن|أَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِدُلُوكِ ٱلشَّمْسِ إِلَىٰ غَسَقِ ٱلَّيْلِ وَقُرْءَانَ ٱلْفَجْرِ إِنَّ قُرْءَانَ ٱلْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًۭا}}<ref>«نماز را از هنگام بازگشت خورشید (در نیمه روز) تا تاریکی شب بپا دار! و (نیز) نماز صبح را که نماز صبح با گواهی (فرشتگان) است» سوره اسراء، آیه ۷۸.</ref>. براساس برخی [[روایات]] و سخن برخی [[مفسران]]، مراد از {{متن قرآن|قُرْءَانَ ٱلْفَجْرِ}} [[نماز صبح]] است<ref>مجمع البيان، ج ۶، ص۶۷۰؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۰، ص۳۰۷؛ البرهان، ج ۳، ص۵۶۸.</ref>. صبح همچنین آغاز امساک [[روزه‌داران]] است: {{متن قرآن|كُلُوا۟ وَٱشْرَبُوا۟ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلْخَيْطُ ٱلْأَبْيَضُ مِنَ ٱلْخَيْطِ ٱلْأَسْوَدِ مِنَ ٱلْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا۟ ٱلصِّيَامَ إِلَى ٱلَّيْلِ}}<ref>سوره بقره، آیه ۱۸۷.</ref>. مقصود از آشکار شدن رشته سفید از رشته سیاهِ [[فجر]]، همان [[طلوع فجر]] صادق است<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص۵۰۴؛ المیزان، ج ۲، ص۴۸.</ref>. از دیگر نشانه‌های اهمیت صبح، [[سوگند]] [[خداوند]] به آن است؛ هنگامی که [[نقاب]] از چهره برمی‌گیرد و نورافشانی می‌کند<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص۵۹۰؛ من هدی القرآن، ج ۱۷، ص۱۰۲.</ref>: {{متن قرآن|وَٱلصُّبْحِ إِذَآ أَسْفَرَ}}<ref>«و به بامداد چون بردمد» سوره مدّثر، آیه ۳۴.</ref> و آن‌گاه که شروع به دمیدن می‌کند و گسترش می‌یابد:{{متن قرآن|وَٱلصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ}}<ref>«و به بامداد چون بردمد،» سوره تکویر، آیه ۱۸.</ref>. به گفته برخی [[مفسران]]، در این [[آیه]] صبح به موجود زنده‌ای [[تشبیه]] شده که نخستین نفس کشیدن آن با طلوع سپیده آغاز می‌شود و در همه موجودات [[روح]] [[حیات]] می‌دمد<ref>نمونه، ج ۲۶، ص۱۹۲.</ref> یا در قالب استعاره‌، صبح پس از آنکه [[ظلمت]][[ شب]] را شکافته، به کسی تشبیه شده که پس از کارهای دشوار، فراغتی یافته تا [[استراحت]] کند و نفسی عمیق می‌کشد و روشنی افق همان تنفّس صبح است<ref>المیزان، ج ۲۰، ص۲۱۷.</ref>. در هر حال، تعبیر به «تنفّس صبح» به سبب روح و [[نسیم]] لطیفی است که در صبح است<ref>الکشاف، ج ۴، ص۷۱۱؛ فتح القدیر، ج ۵، ص۴۷۳؛ مخزن العرفان، ج ۱۵، ص۲۶.</ref>. [[قرآن]] صبح را از [[آیات الهی]] و نشانه [[قدرت]] او دانسته است: {{متن قرآن|فَالِقُ ٱلْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ ٱلَّيْلَ سَكَنًۭا وَٱلشَّمْسَ وَٱلْقَمَرَ حُسْبَانًۭا ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ ٱلْعَزِيزِ ٱلْعَلِيمِ}}<ref>«شکافنده بامداد پگاه است و شب را (برای) آرامش و خورشید و ماه را (برای) شمارش برگمارده است؛ این سنجش (خداوند) پیروز داناست» سوره انعام، آیه ۹۶.</ref>. در شکافتن صبح و سکونت شب و [[حرکت]] موزون [[خورشید و ماه]] [[نظم]] عجیبی است برای سامان دادن به [[زندگی]][[ بشر]]، از همین‌رو در پایان [[آیه]] وصف {{متن قرآن|ٱلْعَزِيزِ ٱلْعَلِيمِ}} برای [[خدا]] به کار رفته است<ref>المیزان، ج ۷، ص۲۸۷.</ref>. از آنجا که شب به سبب [[تاریکی]] فراگیر برای برخی کارها مناسب نیست و از سویی، پس از [[استراحت]] شبانه و با تحصیل [[آرامش روحی]] و جسمی، [[قوای انسان]] آماده می‌شوند، صبح زمانی مناسب برای [[کار و تلاش]] است. برخی فعالیت‌های صبحگاهی [[انسان‌ها]] در [[قرآن]] گزارش شده‌اند؛ مانند:
#خروج [[پیامبر اکرم]] از [[مدینه]] هنگام صبح، جهت آماده کردن اردوگاه برای [[مسلمانان]] در [[غزوه احد]]<ref>مجمع البيان، ج ۲، ص۸۲۳؛ الکشاف، ج ۱، ص۴۰۹.</ref>: {{متن قرآن|وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ ٱلْمُؤْمِنِينَ مَقَـٰعِدَ لِلْقِتَالِ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}}<ref>«و به یادآور که پگاهان از خانواده‌ات جدا شدی در حالی که مؤمنان را در سنگرها برای پیکار (احد) جای می‌دادی و خداوند شنوای داناست» سوره آل‌عمران، آیه ۱۲۱.</ref>. بر پایه برخی [[روایات]]، [[رسول اکرم]] در بامداد [[روز]] [[جنگ اُحُد]] پس از [[اقامه نماز]] صبح، [[مجاهدان]] را در [[جبهه]] در جایگاه لازم گماشت<ref>الکشاف، ج ۱، ص۴۰۸-۴۰۹؛ الدرالمنثور، ج ۲، ص۶۸؛ منهج الصادقین، ج ۲، ص۳۱۲.</ref>.
#دامداران، دام‌های خود را پس از استراحت شبانه، صبحگاهان به چراگاه می‌برند که در این هنگام منظره [[زیبایی]] پدید می‌آید: {{متن قرآن|وَٱلْأَنْعَـٰمَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌۭ وَمَنَـٰفِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ * وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ}}<ref>«و چارپایان را آفرید که در (پوست) آنان برای شما گرما و سودهایی (دیگر) است و از آنها می‌خورید * و شامگاهان که (آنها را) به آغل باز می‌گردانید و پگاهان که به چراگاه می‌برید برای شما در آنها زیبایی (نهفته) است» سوره نحل، آیه ۵-۶.</ref>. {{متن قرآن|تَسْرَحُونَ}} به معنای بردن گوسفندان در اول روز به صحراست و {{متن قرآن|تُرِيحُونَ}} برگرداندن آنها از صحرا به آغل<ref>التبیان، ج ۶، ص۳۶۲؛ التحریر و التنویر، ج ۱۳، ص۸۴.</ref>.
#صاحبان باغ سوختۀ یادشده در قرآن، برای چیدن میوه‌های خود، [[وعده]] کردند تا صبحگاهان وارد باغ خود شوند تا دور از چشم [[مستمندان]] میوه‌ها را بچینند<ref>نمونه، ج ۲۴، ص۳۹۴.</ref>: {{متن قرآن|إِنَّا بَلَوْنَـٰهُمْ كَمَا بَلَوْنَآ أَصْحَـٰبَ ٱلْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا۟ لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ * أَن لَّا يَدْخُلَنَّهَا ٱلْيَوْمَ عَلَيْكُم مِّسْكِينٌۭ}}<ref>«ما آنان را آزمودیم چنان که آن باغداران را آزمودیم هنگامی که سوگند خوردند پگاهان (میوه‌های) آن را خواهند چید * که: نباید امروز بینوایی در آن، بر شما وارد گردد» سوره قلم، آیه -۱۷و۲۴.</ref>. آنان یکدیگر را صدا زدند که صبحگاهان برویم و میوه‌ها را بچینیم: {{متن قرآن|فَتَنَادَوْا۟ مُصْبِحِينَ * أَنِ ٱغْدُوا۟ عَلَىٰ حَرْثِكُمْ إِن كُنتُمْ صَـٰرِمِينَ}}<ref>«و بامدادان یکدیگر را فرا خواندند، * که اگر میوه‌چین هستید، سپیده‌دمان به کشتزارتان درآیید!» سوره قلم، آیه ۲۱-۲۲.</ref>؛ اما صبح که برای چیدن میوه‌ها آمدند، با [[باغی]] سوخته بر اثر [[عذاب الهی]] روبه‌رو شدند:{{متن قرآن|فَطَافَ عَلَيْهَا طَآئِفٌۭ مِّن رَّبِّكَ وَهُمْ نَآئِمُونَ * فَأَصْبَحَتْ كَٱلصَّرِيمِ}}<ref>«آنگاه، بلایی از سوی پروردگارت بدان رسید و آنان در خواب بودند * و چون (باغی) سوخته، سیاه گردید» سوره قلم، آیه ۱۹-۲۰.</ref>
#برخی [[مفسران]] در [[تفسیر آیه]] ۳۰ [[سوره مائده]] درباره [[قتل]] [[هابیل]] به دست [[قابیل]] برآن‌اند که واژه {{متن قرآن|فَأَصْبَحَ}} نشان می‌دهد قابیل برادرش را شب کشت و صبح پشیمان شد؛ ولی بیشتر مفسران {{متن قرآن|فَأَصْبَحَ}} را به معنای گردیدن دانسته‌اند؛ بدین معنا که قابیل پس از قتل هابیل، زیانکار و پشیمان شد<ref>مجمع البیان،‌ ج ۳، ص۲۸۵؛ تفسیر سمر قندی، ج ۱، ص۳۸۴.</ref>.
#[[مسلمانان]] [[صدر اسلام]]، به [[فرماندهی]] [[امیرمؤمنان]] [[امام علی]]<ref>مجمع البیان، ج۱۰، ص۸۰۲-۸۰۳.</ref> در [[غزوه ذات السلاسل]] هنگام بامداد با اسبان خود بر [[دشمن]] حمله‌ور شدند. گفته شده [[عرب‌ها]] هنگام [[جنگ با دشمن]] شبانگاه نزدیک پایگاه دشمن کمین می‌کردند و صبحگاهان پیش از آنکه دشمن بتواند کاری انجام دهد، بر آنان [[هجوم]] می‌بردند<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص۸۰۳؛ نمونه، ج ۲۷، ص۲۴۴.</ref>: {{متن قرآن|وَٱلْعَـٰدِيَـٰتِ ضَبْحًۭا * فَٱلْمُورِيَـٰتِ قَدْحًۭا * فَٱلْمُغِيرَٰتِ صُبْحًۭا}}<ref>«سوگند به آن اسبان دونده (که) نفس زنان (تاختند)، * و به (اسبان) اخگرافروز (با سم از سنگ راه)، * و به آن اسبان تازنده در پگاهان،» سوره عادیات، آیه ۱-۳.</ref>.<ref>[[سید کمال الدین میرمحمدی|میرمحمدی]] و [[مرتضی اورعی|اورعی]]، [[صبح (مقاله)|مقاله «صبح»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۷۵.</ref>

==صبح در [[برزخ]] و [[آخرت]]==
از ظاهر برخی [[آیات]] برمی‌آید که در [[عالم برزخ]] نیز، صبح و شب وجود دارد: [[خداوند]] هنگام بازگویی موقعیت [[آل‌فرعون]] در [[آخرت]] به [[عذاب]] آنان در صبح و شب در [[عالم برزخ]] اشاره می‌کند: {{متن قرآن|ٱلنَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّۭا وَعَشِيًّۭا وَيَوْمَ تَقُومُ ٱلسَّاعَةُ أَدْخِلُوٓا۟ ءَالَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ ٱلْعَذَابِ}}<ref>«آتش (دوزخ) که سپیده‌دمان و پایان روز بر آن عرضه می‌شوند و روزی که رستخیز برپا شود (گفته خواهد شد) فرعونیان را به (درون) سخت‌ترین عذاب درآورید!» سوره غافر، آیه ۴۶.</ref>. مراد از شب و صبح در این [[آیه]] را مقدار آن در [[دنیا]] دانسته‌اند و از آنجا که [[اهل برزخ]] به کلی از دنیا منقطع نشده‌اند، مانند [[اهل دنیا]] صبح و [[شام]] دارند<ref>مجمع البیان،‌ ج ۸، ص۸۱۸؛ الميزان، ج ۱۷، ص۳۳۵.</ref>. دسته‌ای نیز برآن‌اند که دو واژه {{متن قرآن|غُدُوًّۭا}} و {{متن قرآن|عَشِيًّۭا}} کنایه از عرضه پیاپی [[کافران]] بر آتش‌اند و به معنای صبح و شب [[دنیایی]] نیستند<ref>المیزان، ج ۱۷، ص۳۳۵؛ التبیان، ج ۹، ص۸۳.</ref>؛ همچنین در [[آیات]] ۶۱ - ۶۲ [[سوره مریم]] به متنعم بودن [[بهشتیان]] در صبح و شب اشاره شده است: {{متن قرآن|لَّا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَـٰمًۭا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةًۭ وَعَشِيًّۭا}}<ref>«در آنجا هیچ سخن یاوه‌ای نمی‌شنوند؛ تنها درود می‌شنوند و در آن، پگاهان و در پایان روز روزی خود را دارند» سوره مریم، آیه ۶۲.</ref>. در [[تفسیر]] این آیه نیز [[مفسران]] برآن‌اند که در [[بهشت]] ماه و [[خورشید]] نیست تا شب و [[روز]] باشد، از این رو تعبیر به صبح و شب در آیه کنایه از این است که بهشتیان غذاهایی مانند صبحانه و شام می‌خورند<ref>مجمع البیان، ج ۶، ص۸۰۵؛ التفسیر الکبیر، ج ۱۴، ص۲۵۸.</ref> یا کنایه از تنعّم همیشگی آنان است<ref>المیزان، ج ۱۴، ص۷۹.</ref>.<ref>[[سید کمال الدین میرمحمدی|میرمحمدی]] و [[مرتضی اورعی|اورعی]]، [[صبح (مقاله)|مقاله «صبح»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۷۷.</ref>

==[[نزول عذاب]] در صبح==
برخی عذاب‌های نازل‌شده بر [[امت‌های پیشین]]، هنگام بامداد رخ داده است؛ مانند عذاب [[قوم لوط]] که با [[صیحۀ آسمانی]] آغاز شد: {{متن قرآن|فَأَخَذَتْهُمُ ٱلصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ}}<ref>«پس هنگام برآمدن خورشید بانگ (آسمانی) آنان را فرو گرفت» سوره حجر، آیه ۷۳.</ref>. این عذاب که هنگام [[طلوع آفتاب]] نازل شد،[[ شهر]] آنان را زیر و رو کرد و بارانی از سنگ بر آنان فروبارید: {{متن قرآن|فَجَعَلْنَا عَـٰلِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةًۭ مِّن سِجِّيلٍ}}<ref>«آنگاه آن شهر را زیر و زبر ساختیم و آنان را با گلسنگ سنگباران کردیم» سوره حجر، آیه ۷۴.</ref>. پیش از وقوع [[عذاب]] یادشده، [[فرشتگان الهی]] به [[لوط]] خبر داده بودند که [[قوم]] او هنگام بامداد با [[عذاب الهی]] نابود خواهند شد: {{متن قرآن|قَالُوا۟ يَـٰلُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَن يَصِلُوٓا۟ إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍۢ مِّنَ ٱلَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنكُمْ أَحَدٌ إِلَّا ٱمْرَأَتَكَ إِنَّهُۥ مُصِيبُهَا مَآ أَصَابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ ٱلصُّبْحُ أَلَيْسَ ٱلصُّبْحُ بِقَرِيبٍۢ}}<ref>«([[فرشتگان]]) گفتند: ای لوط! ما فرستادگان [[پروردگار]] توییم، آنان هیچ‌گاه به تو نمی‌رسند پس، در پاره‌ای از شب خانواده‌ات را بکوچان مگر زنت را که آنچه به آنان خواهد رسید به او نیز می‌رسد و هیچ‌یک از شما نباید روی بگرداند؛ بی‌گمان آنان را پیمانگاه، پگاه است؛ آیا پگاه نزدیک نیست؟» [[سوره هود]]، [[آیه]] ۸۱.</ref>. به گفته برخی، سبب [[انتخاب]] صبح برای نابودی [[قوم لوط]] این است که صبح آن شب اجلشان فرا می‌رسید: {{متن قرآن|إِنَّ مَوْعِدَهُمُ ٱلصُّبْحُ}}<ref>مجمع البیان، ج ۵، ص۲۸۱؛ الوجیز، ج ۱، ص۳۰۱.</ref>. برخی برآن‌اند که انتخاب صبح از این رو بوده که هنگام صبح همۀ [[مردم]] جمع و در [[استراحت]] کامل‌اند و عذاب فراگیرتر می‌شود<ref>مجمع البیان، ج ۵، ص۲۸۱؛ روح البیان، ج ۴، ص۱۷۰؛ تفسیر مراغی، ج ۱۲، ص۶۶.</ref>. [[خداوند]] به [[اهل مکه]] نیز یادآور می‌شود که شما ویرانه‌های [[شهر]] قوم لوط را صبح و شب نظاره می‌کنید؛ زیرا آنان هر صبح و شب به [[شام]] برای [[تجارت]][[ سفر]] می‌کردند و از کنار منازل ویران‌شدۀ قوم لوط می‌گذشتند<ref>مجمع البیان، ج ۸، ص۷۱۵.</ref>. در آیه ۱۷۶ - ۱۷۷ [[سوره]] صافّات نیز [[خدا]]، [[مشرکان]] را [[تهدید]] می‌کند که در صورت [[نزول عذاب]] بر آنان، صبحگاهی بد و ناخوشایند خواهند داشت: {{متن قرآن|أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ * فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ فَسَآءَ صَبَاحُ ٱلْمُنذَرِينَ}}<ref>«آیا عذاب ما را با شتاب می‌خواهند؟ * و آنگاه که (عذاب) به درگاه آنان فرود آید، بامداد بیم‌یافتن بد بامدادی خواهد بود» سوره صافّات، آیه ۱۷۶-۱۷۷.</ref>.<ref>[[سید کمال الدین میرمحمدی|میرمحمدی]] و [[مرتضی اورعی|اورعی]]، [[صبح (مقاله)|مقاله «صبح»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۷۷.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:13681050.jpg|22px]] [[سید کمال الدین میرمحمدی|میرمحمدی]] و [[مرتضی اورعی|اورعی]]، [[صبح (مقاله)|مقاله «صبح»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:امام رضا]]

صبح در قرآن - تاریخچهٔ نسخه‌ها