صراط مستقیم در کلام اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۲۵ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۰۷

2025-08-25T05:07:39Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۵ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۳۷
خط ۹:		خط ۹:
	صراط، در لغت از ریشه «صرط» به معنای طریق و راه است<ref>ابن‌فارس، مقاییس اللغة، ج۳، ص۳۴۹.</ref> و صاحب [[مجمع‌البحرین]] نیز صراط را به معنی راه دانسته، او در این‌باره می‌گوید: [[صراط مستقیم]] همان [[دین حق]] است و [[دین]]، صراط و راه نامیده شده است؛ چون هرکس آن را بپیماید به [[بهشت]] رهنمون می‌‌شود، همانگونه که هرکس راه و صراط را بپیماید به مقصد می‌‌رسد<ref>طریحی؛ فخرالدین، مجمع البحرین، ج۴، ص۲۵۹.</ref>.		صراط، در لغت از ریشه «صرط» به معنای طریق و راه است<ref>ابن‌فارس، مقاییس اللغة، ج۳، ص۳۴۹.</ref> و صاحب [[مجمع‌البحرین]] نیز صراط را به معنی راه دانسته، او در این‌باره می‌گوید: [[صراط مستقیم]] همان [[دین حق]] است و [[دین]]، صراط و راه نامیده شده است؛ چون هرکس آن را بپیماید به [[بهشت]] رهنمون می‌‌شود، همانگونه که هرکس راه و صراط را بپیماید به مقصد می‌‌رسد<ref>طریحی؛ فخرالدین، مجمع البحرین، ج۴، ص۲۵۹.</ref>.

	یکی از بحث‌های دیرینه در بین [[مفسران]] و [[متکلمان اسلامی]] بحث صراط است و در [[روایات]] فراوانی آمده است که [[قیامت]] صراط، گذرگاه و پلی هست که همه [[اهل محشر]]، چه [[مؤمن]] و چه [[کافر]] باید از آن عبور کنند. همچنین مفسران برخی [[آیات]] [[سوره مریم]] را اشاره به صراط در [[روز قیامت]] می‌دانند؛ [[خداوند]] در این [[سوره]] می‌‌فرماید:		یکی از بحث‌های دیرینه در بین [[مفسران]] و [[متکلمان اسلامی]] بحث صراط است و در [[روایات]] فراوانی آمده است که [[قیامت]] صراط، گذرگاه و پلی هست که همه [[اهل محشر]]، چه [[مؤمن]] و چه [[کافر]] باید از آن عبور کنند. همچنین مفسران برخی [[آیات]] [[سوره مریم]] را اشاره به صراط در [[روز قیامت]] می‌دانند؛ [[خداوند]] در این [[سوره]] می‌‌فرماید: {{متن قرآن\|فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا ... * وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا}}<ref>«سوگند به پروردگارت آنان را با شیطان‌ها گرد می‌آوریم سپس آنها را دورادور دوزخ در افتاده به زانو حاضر می‌گردانیم ... و هر یک از شما در آن درخواهد آمد این، بر پروردگارت حکمی است ناگزیر انجام‌پذیر» سوره مریم، آیه ۶۸ و ۷۱.</ref>.
	{{متن قرآن\|فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا ... * وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا}}<ref>«سوگند به پروردگارت آنان را با شیطان‌ها گرد می‌آوریم سپس آنها را دورادور دوزخ در افتاده به زانو حاضر می‌گردانیم ... و هر یک از شما در آن درخواهد آمد این، بر پروردگارت حکمی است ناگزیر انجام‌پذیر» سوره مریم، آیه ۶۸ و ۷۱.</ref>.

	البته مفسران درباره مقصود از کلمه ورود در [[آیه]] یاد شده دو نظر را بیان کرده‌اند:		البته مفسران درباره مقصود از کلمه ورود در [[آیه]] یاد شده دو نظر را بیان کرده‌اند:
خط ۱۶:		خط ۱۵:
	# ورود در این آیه به معنای دخول است. یعنی همه اهل محشر به دوزخ داخل می‌‌شوند و جمعی نجات یافته، عده‌ای در آن رها می‌شوند. اما به هر حال فرد [[مسلمان]] باید به وجود صراط در قیامت [[معتقد]] باشد و اینکه صراط راهی است که مؤمن را به سوی بهشت و کافر را به سوی [[جهنم]] می‌کشاند<ref>سبحانی، جعفر، الالهیات، ج۴، ص۲۶۹؛ همو، منشور جاوید، ج۵، ص۵۰۲-۵۰۴؛ همو، مفاهیم القرآن، ج۸، ص۲۷۵، ۲۷۶.</ref>.		# ورود در این آیه به معنای دخول است. یعنی همه اهل محشر به دوزخ داخل می‌‌شوند و جمعی نجات یافته، عده‌ای در آن رها می‌شوند. اما به هر حال فرد [[مسلمان]] باید به وجود صراط در قیامت [[معتقد]] باشد و اینکه صراط راهی است که مؤمن را به سوی بهشت و کافر را به سوی [[جهنم]] می‌کشاند<ref>سبحانی، جعفر، الالهیات، ج۴، ص۲۶۹؛ همو، منشور جاوید، ج۵، ص۵۰۲-۵۰۴؛ همو، مفاهیم القرآن، ج۸، ص۲۷۵، ۲۷۶.</ref>.

	[[علامه حلی]] در این باره می‌گوید: صراط و [[میزان]] از اموری است که واقع شدن آنها ممکن است و [[آیات]] و روایاتی هم بر این مطلب دلالت می‌کند؛ بنابراین تصدیق و پذیرفتن آنها [[واجب]] است<ref>علامه حلی، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، ص۵۷۵.</ref>.<ref>[[محسن فتاحی اردکانی\|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط (مقاله)\|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۷۳.</ref>		[[علامه حلی]] در این باره می‌گوید: صراط و [[میزان]] از اموری است که واقع شدن آنها ممکن است و [[آیات]] و روایاتی هم بر این مطلب دلالت می‌کند؛ بنابراین تصدیق و پذیرفتن آنها [[واجب]] است<ref>علامه حلی، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، ص۵۷۵.</ref>.<ref>[[محسن فتاحی اردکانی\|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط - فتاحی اردکانی (مقاله)\|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۷۳.</ref>

	== مراد از صراط ==		== مراد از صراط ==
خط ۲۴:		خط ۲۳:
	گروهی که بیشتر به ظواهر اعتماد می‌کنند، نظریه نخست و گروه دوم که با استفاده از شواهد نقلی و [[عقلی]] از مرز ظواهر گذشته، به [[باطن]] این‌گونه تعابیر نیز نظر دارند، نظریه دوم را برگزیده‌اند.		گروهی که بیشتر به ظواهر اعتماد می‌کنند، نظریه نخست و گروه دوم که با استفاده از شواهد نقلی و [[عقلی]] از مرز ظواهر گذشته، به [[باطن]] این‌گونه تعابیر نیز نظر دارند، نظریه دوم را برگزیده‌اند.

	اگرچه [[داوری]] درباره این‌گونه مطالب کار [[دشواری]] است، ولی با توجه به مجموع [[روایات]] و تعبیرات [[معصومان]] درباره صراط و راه وصول به دوزخ و بهشت نظریه دوم درست است. [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} نیز درباره [[تقوا]] و فرجام [[پرهیزگاری]] و نیز [[برگزیدن]] راه [[خطا]] و [[منحرف]] از مسیر تقوا چنین می‌‌فرماید: {{متن حدیث\|أَلَا وَ إِنَّ الْخَطَايَا خَيْلٌ شُمُسٌ حُمِلَ عَلَيْهَا أَهْلُهَا وَ خُلِعَتْ لُجُمُهَا فَتَقَحَّمَتْ بِهِمْ فِي النَّارِ أَلَا وَ إِنَّ التَّقْوَى مَطَايَا ذُلُلٌ حُمِلَ عَلَيْهَا أَهْلُهَا وَ أُعْطُوا أَزِمَّتَهَا فَأَوْرَدَتْهُمُ الْجَنَّةَ}}؛ [[آگاه]] باشید همانا [[گناهان]] چون مرکب‌های بدرفتار و عنان رها شده هستند که سواران خود را در [[آتش دوزخ]] می‌‌اندازند، اما تقوا چونان مرکب‌های [[فرمان‌برداری]] هستند که سواران خود را درحالی‌که عنان بر دست آنهاست، به بهشت جاویدان وارد می‌کنند<ref>نهج‌البلاغه، ترجمه محمد دشتی، خطبه ۱۶، ص۵۸.</ref>.<ref>[[محسن فتاحی اردکانی\|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط (مقاله)\|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۷۴.</ref>		اگرچه [[داوری]] درباره این‌گونه مطالب کار [[دشواری]] است، ولی با توجه به مجموع [[روایات]] و تعبیرات [[معصومان]] درباره صراط و راه وصول به دوزخ و بهشت نظریه دوم درست است. [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} نیز درباره [[تقوا]] و فرجام [[پرهیزگاری]] و نیز [[برگزیدن]] راه [[خطا]] و [[منحرف]] از مسیر تقوا چنین می‌‌فرماید: {{متن حدیث\|أَلَا وَ إِنَّ الْخَطَايَا خَيْلٌ شُمُسٌ حُمِلَ عَلَيْهَا أَهْلُهَا وَ خُلِعَتْ لُجُمُهَا فَتَقَحَّمَتْ بِهِمْ فِي النَّارِ أَلَا وَ إِنَّ التَّقْوَى مَطَايَا ذُلُلٌ حُمِلَ عَلَيْهَا أَهْلُهَا وَ أُعْطُوا أَزِمَّتَهَا فَأَوْرَدَتْهُمُ الْجَنَّةَ}}؛ [[آگاه]] باشید همانا [[گناهان]] چون مرکب‌های بدرفتار و عنان رها شده هستند که سواران خود را در [[آتش دوزخ]] می‌‌اندازند، اما تقوا چونان مرکب‌های [[فرمان‌برداری]] هستند که سواران خود را درحالی‌که عنان بر دست آنهاست، به بهشت جاویدان وارد می‌کنند<ref>نهج‌البلاغه، ترجمه محمد دشتی، خطبه ۱۶، ص۵۸.</ref>.<ref>[[محسن فتاحی اردکانی\|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط - فتاحی اردکانی (مقاله)\|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۷۴.</ref>

	== گذر از صراط ==		== گذر از صراط ==
خط ۳۱:		خط ۳۰:
	[[محقق حلی]] نیز بعد از ممکن دانستن احتمال اینکه صراط پلی است که به سوی بهشت کشیده شده است، می‌گوید: صراط همان طریق [[حق]] است که [[آیه]] زیر نیز بر آن دلالت می‌‌کند: {{متن قرآن\|إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ * عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«که تو از فرستادگانی * بر راهی راست» سوره یس، آیه ۳-۴.</ref>.<ref>محقق حلی، الملک فی اصول الدین، ج۱، ص۱۴۰.</ref>		[[محقق حلی]] نیز بعد از ممکن دانستن احتمال اینکه صراط پلی است که به سوی بهشت کشیده شده است، می‌گوید: صراط همان طریق [[حق]] است که [[آیه]] زیر نیز بر آن دلالت می‌‌کند: {{متن قرآن\|إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ * عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«که تو از فرستادگانی * بر راهی راست» سوره یس، آیه ۳-۴.</ref>.<ref>محقق حلی، الملک فی اصول الدین، ج۱، ص۱۴۰.</ref>

	[[فیض کاشانی]] نیز در این باره چنین می‌گوید: صراط، همان راه به سوی [[شناخت خداوند]] است و [[معرفت]] و شناخت خداوند کم‌کم و به کمک [[علم]] و [[عمل صالح]] و با [[پیروی]] از [[سنت نبوی]] و [[اقتدا]] به [[اهل‌بیت]] ایشان حاصل می‌شود. پس صراط همان [[دین]] و [[پیروی]] از [[دستورهای الهی]] است، اما اینکه در [[روایات]] آمده که [[صراط]] پلی است که بر روی [[جهنم]] کشیده شده و همه [[اهل محشر]] باید از آن عبور کنند، با سخنان ما منافاتی ندارد؛ زیرا صورت [[حقایق]] اشیا به حسب [[اختلاف]] نشأت و مواطن متفاوت است. پس، [[صراط]] در این [[دنیا]] همان صورت [[هدایتی]] است که [[انسان]] برای نفس خود ایجاد کرده، اگرچه این صورت در این دنیا از [[حواس]] انسان غایب است و برای آن صورت محسوسی وجود ندارد ولی وقتی با [[مرگ]] پرده‌ها از جلوی چشم انسان کنار برود، آن را در [[روز قیامت]] به صورت پلی که بر روی [[جهنم]] کشیده شده است. می‌بیند که در نهایت به [[بهشت]] می‌‌رسد، به‌طوری‌که هرکس آن را ببیند، متوجه می‌شود که این نتیجه همان [[اعمال انسان]] در دنیاست و این راه و صراط چیزی جز ساخته و پرداخته خود [[آدمی]] نیست<ref>فیض کاشانی، ملامحسن، علم الیقین فی اصول الدین، ج۲، ص۱۱۷۸، ۱۱۸۰.</ref>.<ref>[[محسن فتاحی اردکانی\|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط (مقاله)\|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۷۵.</ref>		[[فیض کاشانی]] نیز در این باره چنین می‌گوید: صراط، همان راه به سوی [[شناخت خداوند]] است و [[معرفت]] و شناخت خداوند کم‌کم و به کمک [[علم]] و [[عمل صالح]] و با [[پیروی]] از [[سنت نبوی]] و [[اقتدا]] به [[اهل‌بیت]] ایشان حاصل می‌شود. پس صراط همان [[دین]] و [[پیروی]] از [[دستورهای الهی]] است، اما اینکه در [[روایات]] آمده که [[صراط]] پلی است که بر روی [[جهنم]] کشیده شده و همه [[اهل محشر]] باید از آن عبور کنند، با سخنان ما منافاتی ندارد؛ زیرا صورت [[حقایق]] اشیا به حسب [[اختلاف]] نشأت و مواطن متفاوت است. پس، [[صراط]] در این [[دنیا]] همان صورت [[هدایتی]] است که [[انسان]] برای نفس خود ایجاد کرده، اگرچه این صورت در این دنیا از [[حواس]] انسان غایب است و برای آن صورت محسوسی وجود ندارد ولی وقتی با [[مرگ]] پرده‌ها از جلوی چشم انسان کنار برود، آن را در [[روز قیامت]] به صورت پلی که بر روی [[جهنم]] کشیده شده است. می‌بیند که در نهایت به [[بهشت]] می‌‌رسد، به‌طوری‌که هرکس آن را ببیند، متوجه می‌شود که این نتیجه همان [[اعمال انسان]] در دنیاست و این راه و صراط چیزی جز ساخته و پرداخته خود [[آدمی]] نیست<ref>فیض کاشانی، ملامحسن، علم الیقین فی اصول الدین، ج۲، ص۱۱۷۸، ۱۱۸۰.</ref>.<ref>[[محسن فتاحی اردکانی\|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط - فتاحی اردکانی (مقاله)\|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۷۵.</ref>

	== اوصاف صراط ==		== اوصاف صراط ==
	# باریک‌تر از مو: {{متن حدیث\|أَدَقُّ مِنَ الشَّعْرِ}}؛		# باریک‌تر از مو: {{متن حدیث\|أَدَقُّ مِنَ الشَّعْرِ}}؛
	# برنده‌تر از [[شمشیر]]: {{متن حدیث\|أَحَدُّ مِنْ السَّيْفِ}}؛		# برنده‌تر از [[شمشیر]]: {{متن حدیث\|أَحَدُّ مِنْ السَّيْفِ}}؛
	# [[خداوند]] صراط را برای مؤمنین، پهن و برای [[گنهکاران]] باریک قرار می‌دهد<ref>[[محسن فتاحی اردکانی\|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط (مقاله)\|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۷۶.</ref>.		# [[خداوند]] صراط را برای مؤمنین، پهن و برای [[گنهکاران]] باریک قرار می‌دهد<ref>[[محسن فتاحی اردکانی\|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط - فتاحی اردکانی (مقاله)\|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۷۶.</ref>.

	== تفاوت افراد در عبور از صراط ==		== تفاوت افراد در عبور از صراط ==
خط ۴۷:		خط ۴۶:
	# برخی مانند کسی که بسیار آهسته و به [[سختی]] با زانوها حرکت می‌کنند، از صراط می‌گذرند.		# برخی مانند کسی که بسیار آهسته و به [[سختی]] با زانوها حرکت می‌کنند، از صراط می‌گذرند.

	با توجه مطالب بیان شده درباره مسایل [[اخروی]] [[حقایق]] و رخدادهای [[عالم قیامت]] تبلور و بازتاب رخدادهای این [[جهان]] است و این دو در امتداد یکدیگر و هر یک جلوه و تجسم خاصی از واقعیت هستی انسان و [[افکار]] و [[اعمال]] اوست و غرایز و [[شهوات]] انسان واقعیتی است که در دنیا به گونه‌ای خودنمایی می‌کند و در سرای دیگر به صورت [[دوزخ]] و عقوبت‌ها و کیفرهای آن نمودار می‌‌شود و بر این اساس همه [[انسان‌ها]] باید از این [[جهنم]] بگذرند و پل [[نصب]] شده بر آنکه از آن می‌‌گذرند، همان [[فطرت الهی]] و بعد [[ملکوتی]] [[انسان]] است و به همین دلیل این [[صراط]] که بر [[جهنم]] [[شهوات]] [[استوار]] است، بسیار دقیق، باریک و تیز است و [[رعایت قوانین]] و [[دستورهای الهی]] که بر اساس ندای [[فطرت انسانی]] مقرر شده از یک نظر بسیار مشکل و توان‌فرساست و [[انسان‌ها]] در رعایت کردن آنها متفاوت‌اند؛ در ذهن برخی حتی [[اندیشه]] کار ناروا نیز راه نمی‌یابد و آنها در برابر [[زشتی‌ها]] و [[پلیدی‌ها]] چون برق جهنده می‌گذرند. این گروه در سرای دیگر نیز به همین سرعت راه [[بهشت]] را پیموده، از جهنم می‌گذرند و به همین ترتیب افراد دیگر به [[میزان]] گذشتن از تمایلالت حیوانی و مناظر [[گناه]] با جدیت و سرعت تصمیم گرفته از آن می‌گذرند به ندای [[شریعت]] و فطرت الهی خویش پاسخ می‌دهند؛ اینها در سرای دیگر نیز به همان سرعت از جهنم می‌گذرند و به بهشت قدم می‌‌نهند<ref>سبحانی، جعفر، منشور جاوید، ج۵، ص۵۰۹، ۵۱۱؛ همو، مفاهیم القرآن، ج۸، ص۲۷۸، ۲۷۹.</ref>.<ref>[[محسن فتاحی اردکانی\|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط (مقاله)\|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۷۶.</ref>		با توجه مطالب بیان شده درباره مسایل [[اخروی]] [[حقایق]] و رخدادهای [[عالم قیامت]] تبلور و بازتاب رخدادهای این [[جهان]] است و این دو در امتداد یکدیگر و هر یک جلوه و تجسم خاصی از واقعیت هستی انسان و [[افکار]] و [[اعمال]] اوست و غرایز و [[شهوات]] انسان واقعیتی است که در دنیا به گونه‌ای خودنمایی می‌کند و در سرای دیگر به صورت [[دوزخ]] و عقوبت‌ها و کیفرهای آن نمودار می‌‌شود و بر این اساس همه [[انسان‌ها]] باید از این [[جهنم]] بگذرند و پل [[نصب]] شده بر آنکه از آن می‌‌گذرند، همان [[فطرت الهی]] و بعد [[ملکوتی]] [[انسان]] است و به همین دلیل این [[صراط]] که بر [[جهنم]] [[شهوات]] [[استوار]] است، بسیار دقیق، باریک و تیز است و [[رعایت قوانین]] و [[دستورهای الهی]] که بر اساس ندای [[فطرت انسانی]] مقرر شده از یک نظر بسیار مشکل و توان‌فرساست و [[انسان‌ها]] در رعایت کردن آنها متفاوت‌اند؛ در ذهن برخی حتی [[اندیشه]] کار ناروا نیز راه نمی‌یابد و آنها در برابر [[زشتی‌ها]] و [[پلیدی‌ها]] چون برق جهنده می‌گذرند. این گروه در سرای دیگر نیز به همین سرعت راه [[بهشت]] را پیموده، از جهنم می‌گذرند و به همین ترتیب افراد دیگر به [[میزان]] گذشتن از تمایلالت حیوانی و مناظر [[گناه]] با جدیت و سرعت تصمیم گرفته از آن می‌گذرند به ندای [[شریعت]] و فطرت الهی خویش پاسخ می‌دهند؛ اینها در سرای دیگر نیز به همان سرعت از جهنم می‌گذرند و به بهشت قدم می‌‌نهند<ref>سبحانی، جعفر، منشور جاوید، ج۵، ص۵۰۹، ۵۱۱؛ همو، مفاهیم القرآن، ج۸، ص۲۷۸، ۲۷۹.</ref>.<ref>[[محسن فتاحی اردکانی\|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط - فتاحی اردکانی (مقاله)\|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۷۶.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani: /* منابع */

2025-08-25T05:06:47Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۵ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۳۶
خط ۵۱:		خط ۵۱:
	== منابع ==		== منابع ==
	{{منابع}}		{{منابع}}
	# [[پرونده:IM010873.jpg\|22px]] [[محسن فتاحی اردکانی\|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط (مقاله)\|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]		# [[پرونده:IM010873.jpg\|22px]] [[محسن فتاحی اردکانی\|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط - فتاحی اردکانی (مقاله)\|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Bahmani در ‏۲۳ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۲۸

2025-08-23T09:28:44Z

نمایش تغییرات

Jaafari: /* صراط */

2025-08-12T06:37:54Z

صراط

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۰۷
خط ۷:		خط ۷:

	==صراط==		==صراط==
	صراط، در لغت از ریشه ~~«صراط»~~ به معنای طریق و راه است<ref>ابن‌فارس، مقاییس اللغة، ج۳، ص۳۴۹.</ref> و صاحب [[مجمع‌البحرین]] نیز صراط را به معنی راه دانسته، او در این‌باره می‌گوید: [[صراط مستقیم]] همان [[دین حق]] است و [[دین]]، صراط و راه نامیده شده است؛ چون هرکس آن را بپیماید به [[بهشت]] رهنمون می‌‌شود، همانگونه که هرکس راه و صراط را بپیماید به مقصد می‌‌رسد<ref>طریحی؛ فخرالدین، مجمع البحرین، ج۴، ص۲۵۹.</ref>.		صراط، در لغت از ریشه «صرط» به معنای طریق و راه است<ref>ابن‌فارس، مقاییس اللغة، ج۳، ص۳۴۹.</ref> و صاحب [[مجمع‌البحرین]] نیز صراط را به معنی راه دانسته، او در این‌باره می‌گوید: [[صراط مستقیم]] همان [[دین حق]] است و [[دین]]، صراط و راه نامیده شده است؛ چون هرکس آن را بپیماید به [[بهشت]] رهنمون می‌‌شود، همانگونه که هرکس راه و صراط را بپیماید به مقصد می‌‌رسد<ref>طریحی؛ فخرالدین، مجمع البحرین، ج۴، ص۲۵۹.</ref>.
	یکی از بحث‌های دیرینه در بین [[مفسران]] و [[متکلمان اسلامی]] بحث صراط است و در [[روایات]] فراوانی آمده است که [[قیامت]] صراط، گذرگاه و پلی هست که همه [[اهل محشر]]، چه [[مؤمن]] و چه [[کافر]] باید از آن عبور کنند. همچنین مفسران برخی [[آیات]] [[سوره مریم]] را اشاره به صراط در [[روز قیامت]] می‌دانند؛ [[خداوند]] در این [[سوره]] می‌‌فرماید:		یکی از بحث‌های دیرینه در بین [[مفسران]] و [[متکلمان اسلامی]] بحث صراط است و در [[روایات]] فراوانی آمده است که [[قیامت]] صراط، گذرگاه و پلی هست که همه [[اهل محشر]]، چه [[مؤمن]] و چه [[کافر]] باید از آن عبور کنند. همچنین مفسران برخی [[آیات]] [[سوره مریم]] را اشاره به صراط در [[روز قیامت]] می‌دانند؛ [[خداوند]] در این [[سوره]] می‌‌فرماید:
	{{متن قرآن\|فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا ... * وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا}}<ref>«سوگند به پروردگارت آنان را با شیطان‌ها گرد می‌آوریم سپس آنها را دورادور دوزخ در افتاده به زانو حاضر می‌گردانیم ... و هر یک از شما در آن درخواهد آمد این، بر پروردگارت حکمی است ناگزیر انجام‌پذیر» سوره مریم، آیه ۶۸ و ۷۱.</ref>.		{{متن قرآن\|فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا ... * وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا}}<ref>«سوگند به پروردگارت آنان را با شیطان‌ها گرد می‌آوریم سپس آنها را دورادور دوزخ در افتاده به زانو حاضر می‌گردانیم ... و هر یک از شما در آن درخواهد آمد این، بر پروردگارت حکمی است ناگزیر انجام‌پذیر» سوره مریم، آیه ۶۸ و ۷۱.</ref>.

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = صراط مستقیم | عنوان مدخل = صراط مستقیم | مداخل مرتبط = صراط مستقیم در لغت - صراط مستقیم در قرآن - صراط مستقیم در حدیث - صراط مستقیم در عرفان اسلامی - صراط مستقیم در کلام اسلامی - مقام صراط مستقیم - صراط مستقی...» ایجاد کرد

2025-08-10T04:49:27Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = صراط مستقیم | عنوان مدخل = صراط مستقیم | مداخل مرتبط = صراط مستقیم در لغت - صراط مستقیم در قرآن - صراط مستقیم در حدیث - صراط مستقیم در عرفان اسلامی - صراط مستقیم در کلام اسلامی - مقام صراط مستقیم - صراط مستقی...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = صراط مستقیم
| عنوان مدخل = صراط مستقیم
| مداخل مرتبط = [[صراط مستقیم در لغت]] - [[صراط مستقیم در قرآن]] - [[صراط مستقیم در حدیث]] - [[صراط مستقیم در عرفان اسلامی]] - [[صراط مستقیم در کلام اسلامی]] - [[مقام صراط مستقیم]] - [[صراط مستقیم در فقه سیاسی]] - [[صراط مستقیم در جامعه‌شناسی اسلامی]]
| پرسش مرتبط =
}}

==صراط==
صراط، در لغت از ریشه «صراط» به معنای طریق و راه است<ref>ابن‌فارس، مقاییس اللغة، ج۳، ص۳۴۹.</ref> و صاحب [[مجمع‌البحرین]] نیز صراط را به معنی راه دانسته، او در این‌باره می‌گوید: [[صراط مستقیم]] همان [[دین حق]] است و [[دین]]، صراط و راه نامیده شده است؛ چون هرکس آن را بپیماید به [[بهشت]] رهنمون می‌‌شود، همانگونه که هرکس راه و صراط را بپیماید به مقصد می‌‌رسد<ref>طریحی؛ فخرالدین، مجمع البحرین، ج۴، ص۲۵۹.</ref>.
یکی از بحث‌های دیرینه در بین [[مفسران]] و [[متکلمان اسلامی]] بحث صراط است و در [[روایات]] فراوانی آمده است که [[قیامت]] صراط، گذرگاه و پلی هست که همه [[اهل محشر]]، چه [[مؤمن]] و چه [[کافر]] باید از آن عبور کنند. همچنین مفسران برخی [[آیات]] [[سوره مریم]] را اشاره به صراط در [[روز قیامت]] می‌دانند؛ [[خداوند]] در این [[سوره]] می‌‌فرماید:
{{متن قرآن|فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا ... * وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا}}<ref>«سوگند به پروردگارت آنان را با شیطان‌ها گرد می‌آوریم سپس آنها را دورادور دوزخ در افتاده به زانو حاضر می‌گردانیم *... * و هر یک از شما در آن درخواهد آمد این، بر پروردگارت حکمی است ناگزیر انجام‌پذیر» سوره مریم، آیه ۶۸ و ۷۱.</ref>.

البته مفسران درباره مقصود از کلمه ورود در [[آیه]] یاد شده دو نظر را بیان کرده‌اند:
#مقصود از ورود به [[دوزخ]]، اشراف و نزدیک شدن به آن است، نه داخل شدن به آن؛
#ورود در این آیه به معنای دخول است. یعنی همه اهل محشر به دوزخ داخل می‌‌شوند و جمعی [[نجات یافته]]، عده‌ای در آن رها می‌شوند. اما به هر حال فرد [[مسلمان]] باید به وجود صراط در قیامت [[معتقد]] باشد و اینکه صراط راهی است که مؤمن را به سوی بهشت و کافر را به سوی [[جهنم]] می‌کشاند<ref>سبحانی، جعفر، الالهیات، ج۴، ص۲۶۹؛ همو، منشور جاوید، ج۵، ص۵۰۲-۵۰۴؛ همو، مفاهیم القرآن، ج۸، ص۲۷۵، ۲۷۶.</ref>.
[[علامه حلی]] در این باره می‌گوید: صراط و [[میزان]] از اموری است که واقع شدن آنها ممکن است و [[آیات]] و روایاتی هم بر این مطلب [[دلالت]] می‌کند؛ بنابراین [[تصدیق]] و [[پذیرفتن]] آنها [[واجب]] است<ref>علامه حلی، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، ص۵۷۵.</ref>.<ref>[[محسن فتاحی اردکانی|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط (مقاله)|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۷۳.</ref>

==مراد از صراط==
درباره مقصود از صراط و اینکه همه [[اهل محشر]] باید از آن عبور کنند دو احتمال وجود دارد:
#مقصود، معنی ظاهری آن است، یعنی پل یا راهی نظیر [[دنیا]] در سرای دیگر بر [[جهنم]] [[نصب]] می‌‌شود؛
#مقصود، آن است که صراط [[اخروی]] تجسم و تبلور همان صراط [[دنیوی]] است و تجسم و تجلی اخروی [[صراط مستقیم]] در دنیا که [[پرهیزگاران]] برگزیده‌اند آن است که آنان را به [[بهشت]] می‌‌رساند و راه‌های [[باطل]] که [[ستمکاران]] در این دنیا پیموده‌اند نیز در سرای دیگر تجسم و تبلور اخروی یافته، آنان را به [[دوزخ]] خواهد کشاند.
گروهی که بیشتر به [[ظواهر]] [[اعتماد]] می‌کنند، نظریه نخست و گروه دوم که با استفاده از شواهد نقلی و [[عقلی]] از [[مرز]] ظواهر گذشته، به [[باطن]] این‌گونه تعابیر نیز نظر دارند، نظریه دوم را برگزیده‌اند.
اگرچه [[داوری]] درباره این‌گونه مطالب کار [[دشواری]] است، ولی با توجه به مجموع [[روایات]] و تعبیرات [[معصومان]] درباره صراط و راه وصول به دوزخ و بهشت نظریه دوم درست است. [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} نیز درباره [[تقوا]] و فرجام [[پرهیزگاری]] و نیز [[برگزیدن]] راه [[خطا]] و [[منحرف]] از مسیر تقوا چنین می‌‌فرماید:
{{متن حدیث|أَلَا وَ إِنَّ الْخَطَايَا خَيْلٌ شُمُسٌ حُمِلَ عَلَيْهَا أَهْلُهَا وَ خُلِعَتْ لُجُمُهَا فَتَقَحَّمَتْ بِهِمْ فِي النَّارِ أَلَا وَ إِنَّ التَّقْوَى مَطَايَا ذُلُلٌ حُمِلَ عَلَيْهَا أَهْلُهَا وَ أُعْطُوا أَزِمَّتَهَا فَأَوْرَدَتْهُمُ الْجَنَّةَ}}؛
[[آگاه]] باشید همانا [[گناهان]] چون مرکب‌های [[بدرفتار]] و عنان رها شده هستند که سواران خود را در [[آتش دوزخ]] می‌‌اندازند، اما تقوا چونان مرکب‌های [[فرمان‌برداری]] هستند که سواران خود را درحالی‌که عنان بر دست آنهاست، به بهشت جاویدان وارد می‌کنند<ref>نهج‌البلاغه، ترجمه محمد دشتی، خطبه ۱۶، ص۵۸.</ref>.<ref>[[محسن فتاحی اردکانی|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط (مقاله)|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۷۴.</ref>

==گذر از صراط==
از این [[روایت]] به خوبی استفاده می‌شود که راه [[بهشت و دوزخ]] در [[حقیقت]] از هم‌اکنون در این دنیا شروع می‌‌شود و در نهایت به بهشت و دوزخ می‌‌انجامد و چنین نیست که در [[قیامت]] راه دیگری ورای آن بر جهنم [[نصب]] می‌شود تا [[اهل محشر]] از آن عبور کنند، بلکه آن کس که در همین [[دنیا]] [[صراط مستقیم]] [[تقوا]] را برگزیده است، در سرای دیگر و با تجسم [[اخروی]] به [[بهشت]] وارد می‌‌شود و آن کس که راه [[نافرمانی]] را برگزیده، و از طریق وسطی که [[کتاب و سنت]] ترسیم‌گر آن است به راست و چپ [[منحرف]] می‌‌شود، تجسم اخروی او در [[جهان]] دیگر همان [[سقوط]] در درکات [[دوزخ]] خواهد بود گرچه نمی‌توان این [[خطبه]] و امثال آن را [[گواه]] [[قاطع]] برای [[نفی]] نظریه نخست دانست؛ زیرا [[کلام امیرالمؤمنین]] پر است از مجاز و استعاره و کنایه و ممکن است بخشی از این تعبیرها استعاره باشد که با هر دو نظریه سازگار است<ref>سبحانی، جعفر، منشور جاوید، ج۵، ص۵۰۹؛ همو، مفاهیم القرآن، ج۸، ص۲۷۸.</ref>. همین معنی را [[محقق لاهیجی]] درباره [[صراط]] به‌کار برده است، او می‌گوید: صراط، همان طریق و [[حد وسط]] بین [[افراط]] و [[تفریط]] است که هیچگونه میلی و [[انحرافی]] به یکی از دو طرف ندارد و صراط مستقیم حد وسط بین [[اخلاق]] متضاد است؛ چنان‌که حد وسط بین [[بخل]] و [[تبذیر]]، از [[صفات انسانی]] است، [[سخاوت]] است؛ چراکه شخص [[سخی]]، نه نجیل است و نه مبذر و [[خداوند]] همواره [[آدمی]] را به [[رعایت]] حد وسط در امور [[تکلیف]] کرده است<ref>لاهیجی، عبد الرزاق، گوهر مراد، ج۱، ص۶۶۰.</ref>.

[[محقق حلی]] نیز بعد از ممکن دانستن احتمال اینکه صراط پلی است که به سوی بهشت کشیده شده است، می‌گوید: صراط همان طریق [[حق]] است که [[آیه]] زیر نیز بر آن دلالت می‌‌کند:
{{متن قرآن|إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ * عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«که تو از فرستادگانی * بر راهی راست» سوره یس، آیه ۳-۴.</ref>.<ref>محقق حلی، الملک فی اصول الدین، ج۱، ص۱۴۰.</ref>
[[فیض کاشانی]] نیز در این باره چنین می‌گوید: صراط، همان راه به سوی [[شناخت خداوند]] است و [[معرفت]] و شناخت خداوند کم‌کم و به کمک [[علم]] و [[عمل صالح]] و با [[پیروی]] از [[سنت نبوی]] و [[اقتدا]] به [[اهل‌بیت]] ایشان حاصل می‌شود. پس صراط همان [[دین]] و [[پیروی]] از [[دستورهای الهی]] است، اما اینکه در [[روایات]] آمده که [[صراط]] پلی است که بر روی [[جهنم]] کشیده شده و همه [[اهل محشر]] باید از آن عبور کنند، با سخنان ما منافاتی ندارد؛ زیرا صورت [[حقایق]] اشیا به حسب [[اختلاف]] نشأت و مواطن متفاوت است. پس، [[صراط]] در این [[دنیا]] همان صورت [[هدایتی]] است که [[انسان]] برای نفس خود ایجاد کرده، اگرچه این صورت در این دنیا از [[حواس]] انسان غایب است و برای آن صورت محسوسی وجود ندارد ولی وقتی با [[مرگ]] پرده‌ها از جلوی چشم انسان کنار برود، آن را در [[روز قیامت]] به صورت پلی که بر روی [[جهنم]] کشیده شده است. می‌بیند که در نهایت به [[بهشت]] می‌‌رسد، به‌طوری‌که هرکس آن را ببیند، متوجه می‌شود که این نتیجه همان [[اعمال انسان]] در دنیاست و این راه و صراط چیزی جز ساخته و پرداخته خود [[آدمی]] نیست<ref>فیض کاشانی، ملامحسن، علم الیقین فی اصول الدین، ج۲، ص۱۱۷۸، ۱۱۸۰.</ref>.<ref>[[محسن فتاحی اردکانی|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط (مقاله)|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۷۵.</ref>

==اوصاف صراط==
#باریک‌تر از مو: {{متن حدیث|أَدَقُّ مِنَ الشَّعْرِ}}؛
#برنده‌تر از [[شمشیر]]: {{متن حدیث|أَحَدُّ مِنْ السَّيْفِ}}؛
# [[خداوند]] صراط را برای مؤمنین، پهن و برای [[گنهکاران]] باریک قرار می‌دهد.<ref>[[محسن فتاحی اردکانی|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط (مقاله)|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۷۶.</ref>

==تفاوت افراد در [[عبور از صراط]]==
عبور [[انسان‌ها]] از صراط با یکدیگر تفاوت دارد و به صورت کلی اوصاف افراد در این باره به چند صورت بیان شده است:
#کسانی که به [[سرعت]] و مانند برق از آن می‌گذرند و آنان [[خاندان پیامبر]] هستند؛
#افرادی که به سرعت باد از روی آن عبور می‌کنند: {{متن حدیث|يَمْضِي قَوْمٌ مِثْلَ الرِّيحِ}}؛
#گروهی که به سرعت اسب دونده از روی آن می‌گذرند: {{متن حدیث|مِنْهُمْ مَنْ يَمُرُّ مِثْلَ عَدْوِ الْفَرَسِ}}؛
#دسته‌ای به سرعت [[انسانی]] که پیاده راه می‌رود از روی آن می‌گذرند: {{متن حدیث|ثُمَّ يَمْضِي قَوْمٌ مِثْلَ الْمَشْيِ}}؛
#عده‌ای مثل کسی که با دست و سینه [[حرکت]] می‌کند، از آن می‌گذرند؛
#برخی مانند کسی که بسیار آهسته و به [[سختی]] با زانوها حرکت می‌کنند، از صراط می‌گذرند.
با توجه مطالب بیان شده درباره مسایل [[اخروی]] [[حقایق]] و رخدادهای [[عالم قیامت]] تبلور و بازتاب رخدادهای این [[جهان]] است و این دو در امتداد یکدیگر و هر یک جلوه و تجسم خاصی از [[واقعیت]] هستی انسان و [[افکار]] و [[اعمال]] اوست و [[غرایز]] و [[شهوات]] انسان واقعیتی است که در دنیا به گونه‌ای خودنمایی می‌کند و در سرای دیگر به صورت [[دوزخ]] و عقوبت‌ها و کیفرهای آن نمودار می‌‌شود و بر این اساس همه [[انسان‌ها]] باید از این [[جهنم]] بگذرند و پل [[نصب]] شده بر آنکه از آن می‌‌گذرند، همان [[فطرت الهی]] و بعد [[ملکوتی]] [[انسان]] است و به همین دلیل این [[صراط]] که بر [[جهنم]] [[شهوات]] [[استوار]] است، بسیار دقیق، باریک و تیز است و [[رعایت قوانین]] و [[دستورهای الهی]] که بر اساس ندای [[فطرت انسانی]] مقرر شده از یک نظر بسیار مشکل و توان‌فرساست و [[انسان‌ها]] در [[رعایت]] کردن آنها متفاوت‌اند؛ در [[ذهن]] برخی حتی [[اندیشه]] کار ناروا نیز راه نمی‌یابد و آنها در برابر [[زشتی‌ها]] و [[پلیدی‌ها]] چون برق جهنده می‌گذرند. این گروه در سرای دیگر نیز به همین [[سرعت]] راه [[بهشت]] را پیموده، از جهنم می‌گذرند و به همین ترتیب افراد دیگر به [[میزان]] گذشتن از تمایلالت حیوانی و مناظر [[گناه]] با [[جدیت]] و سرعت تصمیم گرفته از آن می‌گذرند به ندای [[شریعت]] و فطرت الهی خویش پاسخ می‌دهند؛ اینها در سرای دیگر نیز به همان سرعت از جهنم می‌گذرند و به بهشت قدم می‌‌نهند<ref>سبحانی، جعفر، منشور جاوید، ج۵، ص۵۰۹، ۵۱۱؛ همو، مفاهیم القرآن، ج۸، ص۲۷۸، ۲۷۹.</ref>.<ref>[[محسن فتاحی اردکانی|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط (مقاله)|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۷۶.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:IM010873.jpg|22px]] [[محسن فتاحی اردکانی|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[صراط (مقاله)|مقاله «صراط»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:صراط مستقیم]]