ضلالت در قرآن - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۱۶ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۱۷

2025-11-16T07:17:08Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۴۷
خط ۲:		خط ۲:
	\| موضوع مرتبط = ضلالت		\| موضوع مرتبط = ضلالت
	\| عنوان مدخل = ضلالت		\| عنوان مدخل = ضلالت
	\| مداخل مرتبط = [[ضلالت در لغت]] - [[ضلالت در قرآن~~]] - [[ضلالت در کلام اسلامی~~]] - [[ضلالت در فقه سیاسی]] - [[ضلالت در معارف دعا و زیارات]] - [[ضلالت در معارف و سیره علوی]] - [[ضلالت در معارف و سیره سجادی]]		\| مداخل مرتبط = [[ضلالت در لغت]] - [[ضلالت در قرآن]] - [[ضلالت در فقه سیاسی]] - [[ضلالت در معارف دعا و زیارات]] - [[ضلالت در معارف و سیره علوی]] - [[ضلالت در معارف و سیره سجادی]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Bahmani در ‏۱۶ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۱۰

2025-11-16T07:10:39Z

نمایش تغییرات

Jaafari: /* منابع */

2025-06-15T05:16:28Z

منابع

نمایش تغییرات

Jaafari: /* منابع */

2025-06-15T05:15:38Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۴۵
خط ۱۲۵:		خط ۱۲۵:

	[[قرآن کریم]] به برخی دیگر از این شیوه‌ها اشاره کرده است؛ مانند ایجاد [[دشمنی]] از راه شراب و قمار:{{متن قرآن\|إِنَّمَا يُرِيدُ ٱلشَّيْطَـٰنُ أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ ٱلْعَدَٰوَةَ وَٱلْبَغْضَآءَ فِى ٱلْخَمْرِ وَٱلْمَيْسِرِ}}<ref>سوره مائده، آیه ۹۱.</ref> و باز داشتن از [[یاد خدا]]، به ویژه [[نماز]]:{{متن قرآن\|ٱسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ ٱلشَّيْطَـٰنُ فَأَنسَىٰهُمْ ذِكْرَ ٱللَّهِ}}<ref>سوره مجادله، آیه ۱۹.</ref>؛ {{متن قرآن\|وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ ٱللَّهِ وَعَنِ ٱلصَّلَوٰةِ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ}}<ref>سوره مائده، آیه ۹۱.</ref>.<ref>[[محمد ابوطالبی\|ابوطالبی، محمد]]، [[ضلالت (مقاله)\|مقاله «ضلالت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۴۲۳.</ref>		[[قرآن کریم]] به برخی دیگر از این شیوه‌ها اشاره کرده است؛ مانند ایجاد [[دشمنی]] از راه شراب و قمار:{{متن قرآن\|إِنَّمَا يُرِيدُ ٱلشَّيْطَـٰنُ أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ ٱلْعَدَٰوَةَ وَٱلْبَغْضَآءَ فِى ٱلْخَمْرِ وَٱلْمَيْسِرِ}}<ref>سوره مائده، آیه ۹۱.</ref> و باز داشتن از [[یاد خدا]]، به ویژه [[نماز]]:{{متن قرآن\|ٱسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ ٱلشَّيْطَـٰنُ فَأَنسَىٰهُمْ ذِكْرَ ٱللَّهِ}}<ref>سوره مجادله، آیه ۱۹.</ref>؛ {{متن قرآن\|وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ ٱللَّهِ وَعَنِ ٱلصَّلَوٰةِ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ}}<ref>سوره مائده، آیه ۹۱.</ref>.<ref>[[محمد ابوطالبی\|ابوطالبی، محمد]]، [[ضلالت (مقاله)\|مقاله «ضلالت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۴۲۳.</ref>

			===[[دوست]] [[ناشایست]]===
			از دیگر عوامل [[گمراهی]] انسان دوست ناشایست است. قرآن کریم با وصف حال انسان دوزخی در [[روز قیامت]] که دست خویش را به دندان گزیده و می‌گوید: «وای برمن! ای‌کاش با فلانی [[دوستی]] نمی‌کردم؛ به [[درستی]] که او مرا از راه [[حق]] [[منحرف]] کرد»، از [[حسرت]] و [[ندامت]] [[دوزخیان]] بر این کار پرده برمی‌دارد:{{متن قرآن\|يَـٰوَيْلَتَىٰ لَيْتَنِى لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًۭا * لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي}}<ref>سوره فرقان، آیه ۲۸-۲۹.</ref>. به گفته برخی، واژه «[[خلیل]]» به معنای خالصانه‌ترین دوستی است<ref>الافصاح، ج ۱، ص۱۲۹، «خُلّه».</ref> و در جایی به کار می‌رود که [[انسان]]، کسی را [[دوست]] خاص و صمیمی و [[مشاور]] خود قرار دهد<ref>نمونه، ج ۱۵، ص۷۱.</ref>. براساس این [[آیه]]، دوستی صمیمانه با دوست [[ناشایست]]، می‌تواند سبب [[گمراهی]] انسان و حسرت و [[پشیمانی]] در روز قیامت گردد، چنان‌که بر اساس آیه پیش از آن‌که بیان کننده حسرت شدید دوزخیان از نپیمودن راه [[پیامبر]] است:{{متن قرآن\|وَيَوْمَ يَعَضُّ ٱلظَّالِمُ عَلَىٰ يَدَيْهِ يَقُولُ يَـٰلَيْتَنِى ٱتَّخَذْتُ مَعَ ٱلرَّسُولِ سَبِيلًۭا}}<ref>«و روزی که ستم پیشه، دست خویش (به دندان) می‌گزد؛ می‌گوید: ای کاش راهی با پیامبر در پیش می‌گرفتم!» سوره فرقان، آیه ۲۷.</ref> می‌توان دریافت که تنها دوستی [[نجات‌بخش]] آن است که در راه [[پیامبران الهی]] باشد.<ref>[[محمد ابوطالبی\|ابوطالبی، محمد]]، [[ضلالت (مقاله)\|مقاله «ضلالت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۴۲۵.</ref>

			===[[غوطه]] ور شدن در [[تمتعات]] [[دنیایی]] و [[فراموشی]] [[یاد خدا]]===
			بر اساس [[آیات قرآن کریم]] از عوامل و زمینه‌های [[ضلالت]] انسان، رفاه‌زدگی است؛ به‌گونه‌ای که انسان با غوطه‌ور شدن در تمتعات دنیایی از یاد خدا [[غافل]] شود و به [[فساد]] و [[تباهی]] درافتد؛ زیرا [[غرق]] شدن در تمتعات دنیایی، به‌گونه طبیعی برای یاد خدا مجالی نمی‌گذارد،‌چنان‌که در [[قیامت]]، برخی معبودان در تبیین علل گمراهی [[مشرکان]]، با [[نفی]] هرگونه نقش خود در [[گمراه]] ساختن آنان، برخورداری آنان و [[خانواده]] ایشان از [[رفاه]] فراوان و فراموشی یاد خدا را سبب گمراهی و در نتیجه هلاک آنان بیان می‌کنند:{{متن قرآن\|وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ فَيَقُولُ ءَأَنتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِى هَـٰٓؤُلَآءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا۟ ٱلسَّبِيلَ * قَالُوا۟ سُبْحَـٰنَكَ مَا كَانَ يَنۢبَغِى لَنَآ أَن نَّتَّخِذَ مِن دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَآءَ وَلَـٰكِن مَّتَّعْتَهُمْ وَءَابَآءَهُمْ حَتَّىٰ نَسُوا۟ ٱلذِّكْرَ وَكَانُوا۟ قَوْمًۢا بُورًۭا}}<ref> «و از روزی (یاد کن) که آنان را و آنچه را به جای خداوند می‌پرستند، گرد می‌آورد آنگاه می‌فرماید: آیا شما این بندگان مرا گمراه کردید یا آنان خود، راه را گم کردند؟ * می‌گویند: پاکا که تویی، سزاوار ما نیست که به جای تو دوستی برگزینیم امّا تو چندان آنان و پدرانشان را بهره‌مند کردی که یاد (تو) را فراموش کردند و گروهی شدند به نابودی افتاده» سوره فرقان، آیه ۱۷-۱۸.</ref>. به گفته برخی، [[کوشش]] و [[جدیت]] [[آدمی]] در برخورداری از [[لذات مادی]] و [[دنیایی]] به‌گونه‌ای که تمام [[همت]] وی [[لذات]] [[حسی]] باشد - حتی لذات [[حلال]] و [[طیب]] - سبب [[غفلت]] آدمی و [[فراموشی]] [[یاد خدا]] و سرانجام هلاک [[انسان]] می‌شود<ref>تفسیر ابن عربی، ج ۲، ص۸۳.</ref>.<ref>[[محمد ابوطالبی\|ابوطالبی، محمد]]، [[ضلالت (مقاله)\|مقاله «ضلالت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۴۲۵.</ref>

			===[[پیروی کورکورانه]] از بزرگان و نیاکان===
			[[پیروی]] نسنجیده از سردمداران و بزرگان از عوامل [[گمراهی]] انسان است، چنان‌که [[کافران]]، آن‌گاه که در [[آتش جهنم]] دست و پا می‌زنند، با [[حسرت]] می‌گویند: ای کاش از [[خدا]] و رسولش پیروی کرده بودیم! آنان سبب گمراهی خود را پیروی از [[رهبران]] و بزرگانشان می‌دانند:{{متن قرآن\|يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِى ٱلنَّارِ يَقُولُونَ يَـٰلَيْتَنَآ أَطَعْنَا ٱللَّهَ وَأَطَعْنَا ٱلرَّسُولَا۠ * وَقَالُوا۟ رَبَّنَآ إِنَّآ أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَآءَنَا فَأَضَلُّونَا ٱلسَّبِيلَا۠}}<ref>«روزی که چهره‌های آنان در آتش گردانده شود می‌گویند: ای کاش از خداوند و پیامبر فرمان برده بودیم * و می‌گویند: پروردگارا! ما از سرکردگان و بزرگانمان فرمان بردیم و آنان ما را از راه به در بردند» سوره احزاب، آیه ۶۶-۶۷.</ref>. «سادة» جمع «[[سید]]» به معنای رؤسا و سران است و «کُبَراء» جمع «کبیر» به بزرگانِ سِنّی و ریش‌سفیدان گفته می‌شود. این دو گروه نقش مهمی در [[آداب و رسوم]] و [[رفتار]] [[مردم]] دارند<ref>تفسیر نور، ج ۹، ص۴۰۷.</ref>. گفتنی است که رهبران و بزرگانی که [[آیه]] از پیروی آنان [[نهی]] کرده، سران [[کفر]] و [[شرک]] هستند که به سبب [[گمراهی]]، هرگز [[شایستگی]] [[پیروی]] ندارند،‌از این رو [[قرآن کریم]] [[مشرکان]] را به سبب [[پیروی]] از [[گمراهان]]، به شدت [[نکوهش]] کرده و تنها [[خدای سبحان]] و کسانی را شایسته پیروی می‌داند که بی‌واسطه از [[هدایت الهی]] برخوردارند و آنان [[پیامبران]] و [[امامان]] معصوماند<ref>المیزان، ج ۱، ص۲۷۴؛ ج ۱۰، ص۵۸.</ref>:{{متن قرآن\|...أَفَمَن يَهْدِىٓ إِلَى ٱلْحَقِّ أَحَقُّ أَن يُتَّبَعَ أَمَّن لَّا يَهِدِّىٓ إِلَّآ أَن يُهْدَىٰ فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ}}<ref>«بگو آیا از شریکانتان کسی هست که به سوی «حق» رهنمون باشد؟ بگو خداوند به «حق» رهنماست؛ آیا آنکه به حقّ رهنمون می‌گردد سزاوارتر است که پیروی شود یا آنکه راه نمی‌یابد مگر آنکه راه برده شود؟ پس چه بر سرتان آمده است؟ چگونه داوری می‌کنید؟» سوره یونس، آیه ۳۵.</ref>. از سوی دیگر [[قرآن کریم]]، پیروی [[حساب]] نشده از نیاکان و [[پدران]] را سبب [[گمراهی]] و عدم [[پذیرش حق]] می‌داند، چنان‌که برخی از [[بنی‌اسرائیل]]، هنگامی که [[حضرت موسی]]{{ع}} با آوردن [[نشانه‌ها]] و [[معجزات الهی]]، آنان را به راه [[حق]] فراخواند، با [[سحر]] نامیدن [[معجزه]] [[موسی]]{{ع}} و با این [[استدلال]] که این مطالب را از پدران و نیاکان خود نشنیده‌ایم، از پذیرش [[دعوت]] او خودداری کردند:{{متن قرآن\|فَلَمَّا جَآءَهُم مُّوسَىٰ بِـَٔايَـٰتِنَا بَيِّنَـٰتٍۢ قَالُوا۟ مَا هَـٰذَآ إِلَّا سِحْرٌۭ مُّفْتَرًۭى وَمَا سَمِعْنَا بِهَـٰذَا فِىٓ ءَابَآئِنَا ٱلْأَوَّلِينَ}}<ref>«آنگاه چون موسی نشانه‌های روشن ما را برای آنان آورد، گفتند: این جز جادویی برساخته نیست و ما در میان نیاکان خویش چنین چیزی را نشنیده‌ایم» سوره قصص، آیه ۳۶.</ref>، ‌از این‌رو به ‌رغم جایگاه والایی که [[پدر و مادر]] دارند، تا جایی که پس از [[فرمان]] به [[عبادت خدا]]، نخستین چیزی که از [[بشر]] خواسته شده [[احسان به پدر و مادر]] است <ref>{{متن قرآن\|وَٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا۟ بِهِۦ شَيْـًۭٔا وَبِٱلْوَٰلِدَيْنِ إِحْسَـٰنًۭا وَبِذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَـٰمَىٰ وَٱلْمَسَـٰكِينِ وَٱلْجَارِ ذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْجَارِ ٱلْجُنُبِ وَٱلصَّاحِبِ بِٱلْجَنۢبِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَـٰنُكُمْ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ مَن كَانَ مُخْتَالًۭا فَخُورًا}}«خداوند را بپرستید و چیزی را شریک او نکنید و به پدر و مادر و به خویشاوند و یتیمان و تهیدستان و همسایه خویشاوند و همسایه دور و همراه همنشین و در راه مانده و بردگانتان نکویی ورزید؛ بی‌گمان خداوند کسی را که خودپسندی خویشتن‌ستای باشد دوست نمی‌دارد» سوره نسا، آیه ۳۶.</ref>، [[پیروی]] از آنان را تا جایی لازم می‌داند که به [[گمراهی]] [[انسان]] نینجامد که در این صورت، نه تنها [[اطاعت]] از آنان لازم نیست بلکه به صراحت از آن [[نهی]] شده است:{{متن قرآن\|وَإِن جَـٰهَدَاكَ عَلَىٰٓ أَن تُشْرِكَ بِى مَا لَيْسَ لَكَ بِهِۦ عِلْمٌۭ فَلَا تُطِعْهُمَا}}<ref>«و اگر تو را وا دارند تا آنچه را که نمی‌دانی برای من شریک آوری، از آنان فرمان نبر و در این جهان با آنان به شایستگی همراهی کن و راه کسی را که به درگاه من باز می‌گردد پیش گیر، سپس بازگشتتان به سوی من است آنگاه شما را از آنچه می‌کرده‌اید می‌آگاهانم» سوره لقمان، آیه ۱۵.</ref>.<ref>[[محمد ابوطالبی\|ابوطالبی، محمد]]، [[ضلالت (مقاله)\|مقاله «ضلالت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۴۲۵.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2025-06-15T05:13:30Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۴۳
خط ۱۱۴:		خط ۱۱۴:

	به گفته برخی [[مفسران]]، گمراه‌تر بودن برخی [[انسان‌ها]] از چارپایان، از این روست که [[گمراهی]] در چارپایان، نسبی و غیرحقیقی است؛ زیرا چارپایان به حسب قوای غریزیشان همه [[همت]] خود را در خوردن و دیگر [[تمتعات]] حیوانی صرف می‌کنند، از این‌رو در تحصیل سعادت زندگی‌ای که برایشان فراهم شده، [[گمراه]] به شمار نمی‌آیند و در اینکه قدمی فراتر نمی‌نهند هیچ [[نکوهیده]] نیستند. بنابراین گمراه خواندن چارپایان در سنجش با سعادت [[زندگی]] [[انسانی]] است که آنها به ابزار تحصیل آن مجهز نیستند؛ بر خلاف آدمیانی که با وجود برخورداری از ابزار تحصیل [[سعادت]] [[انسانی]] و با داشتن چشم و گوش و دلی که راهنمای آن سعادت‌اند، از این ابزار استفاده نکرده و همانند [[حیوانات]] تنها در راه [[تمتع]] از [[لذایذ]] شکم و [[شهوت]] از آنها استفاده کرده‌اند، از همین رو این‌گونه [[مردم]] از [[چارپایان]] گمراه‌ترند و بر خلاف چارپایان [[استحقاق]] [[نکوهش]] دارند<ref>المیزان، ج ۸، ص۳۳۶.</ref>.<ref>[[محمد ابوطالبی\|ابوطالبی، محمد]]، [[ضلالت (مقاله)\|مقاله «ضلالت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۴۲۱.</ref>		به گفته برخی [[مفسران]]، گمراه‌تر بودن برخی [[انسان‌ها]] از چارپایان، از این روست که [[گمراهی]] در چارپایان، نسبی و غیرحقیقی است؛ زیرا چارپایان به حسب قوای غریزیشان همه [[همت]] خود را در خوردن و دیگر [[تمتعات]] حیوانی صرف می‌کنند، از این‌رو در تحصیل سعادت زندگی‌ای که برایشان فراهم شده، [[گمراه]] به شمار نمی‌آیند و در اینکه قدمی فراتر نمی‌نهند هیچ [[نکوهیده]] نیستند. بنابراین گمراه خواندن چارپایان در سنجش با سعادت [[زندگی]] [[انسانی]] است که آنها به ابزار تحصیل آن مجهز نیستند؛ بر خلاف آدمیانی که با وجود برخورداری از ابزار تحصیل [[سعادت]] [[انسانی]] و با داشتن چشم و گوش و دلی که راهنمای آن سعادت‌اند، از این ابزار استفاده نکرده و همانند [[حیوانات]] تنها در راه [[تمتع]] از [[لذایذ]] شکم و [[شهوت]] از آنها استفاده کرده‌اند، از همین رو این‌گونه [[مردم]] از [[چارپایان]] گمراه‌ترند و بر خلاف چارپایان [[استحقاق]] [[نکوهش]] دارند<ref>المیزان، ج ۸، ص۳۳۶.</ref>.<ref>[[محمد ابوطالبی\|ابوطالبی، محمد]]، [[ضلالت (مقاله)\|مقاله «ضلالت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۴۲۱.</ref>

			===[[پیروی از هوا و هوس]]===
			در [[آیات]] فراوانی از [[قرآن]] پیروی از هوا و هوس خود و دیگران، از عوامل مهم [[ضلالت]] [[انسان‌ها]] دانسته شده است:
			#[[پیامبر اکرم]]{{صل}} در پاسخ [[مشرکان]] که ایشان را به [[بت‌پرستی]] [[دعوت]] می‌کردند، می‌فرماید من از [[پرستش]] بت‌های شما منع شده‌ام؛ زیرا پرستش [[بت‌ها]] برپایه پیروی از هوا و هوس است، نه بر اساس رهنمون [[عقل]] و نتیجه پیروی از هوا و هوس، [[گمراهی]] و دوری از [[هدایت الهی]] است<ref>المیزان، ج ۷، ص۱۱۴.</ref>:{{متن قرآن\|قُلْ إِنِّى نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ ٱلَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ قُل لَّآ أَتَّبِعُ أَهْوَآءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًۭا وَمَآ أَنَا۠ مِنَ ٱلْمُهْتَدِينَ}}<ref>«بگو: من از پرستیدن کسانی که شما به جای خداوند (به پرستش) می‌خوانید باز داشته شده‌ام؛ بگو: از خواسته‌های (نفسانی) شما پیروی نمی‌کنم که در آن صورت به راستی گمراه گردیده‌ام و از رهیافتگان نخواهم بود» سوره انعام، آیه ۵۶.</ref>. به گفته برخی [[مفسران]]، پیامبر اکرم به جای اینکه بگوید: «من پیشنهاد شما را نمی‌پذیرم»، فرمودند: من از [[هواهای نفسانی]] شما [[پیروی]] نمی‌کنم:{{متن قرآن\|لَّآ أَتَّبِعُ أَهْوَآءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًۭا}} و این، استدلالی است بر اینکه چون پرستش بت‌ها سبب گمراهی می‌شود از آن منع شده‌ام؛ زیرا تعلیق [[حکم]] بر وصف، مُشعر به [[علیت]] وصف یادشده است و این بیان اِشعار دارد که آنان در بت‌پرستی‌ دلیل ندارند، بلکه پیرو [[هوا و هوس]] و در نتیجه گمراه‌اند<ref>تسنیم، ج ۲۵، ص۳۳۳.</ref>.
			#در آیه‌ای دیگر با اظهار [[شگفتی]] از کار کسی که [[عبادت خدا]] و پیروی از او را وا می‌نهد و [[هوای نفس]] خود را [[معبود]] خویش قرار می‌دهد و در پی خواست [[دل]] و [[هوای نفس]] خویش است و [[پیروی]] از نفس خود را بر [[اطاعت از خدا]] مقدم می‌شمرد، نتیجه این [[هواپرستی]] [[گمراهی]] دانسته شده است. [[خداوند]] بر گوش و [[قلب]] چنین کسی مهر زده و بر چشمش پرده‌ای افکنده است تا در [[وادی]] [[ضلالت]] همواره [[سرگردان]] بماند:{{متن قرآن\|أَفَرَءَيْتَ مَنِ ٱتَّخَذَ إِلَـٰهَهُۥ هَوَىٰهُ وَأَضَلَّهُ ٱللَّهُ عَلَىٰ عِلْمٍۢ وَخَتَمَ عَلَىٰ سَمْعِهِۦ وَقَلْبِهِۦ وَجَعَلَ عَلَىٰ بَصَرِهِۦ غِشَـٰوَةًۭ فَمَن يَهْدِيهِ مِنۢ بَعْدِ ٱللَّهِ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ}}<ref>«آیا آن کس را دیدی که هوای (نفس) خود را، خدای خویش گرفته است و خداوند او را از روی آگاهی به حال وی در گمراهی واگذاشته و بر گوش و دل او مهر نهاده و بر چشم او پرده‌ای کشیده است؟ پس چه کسی پس از خداوند او را رهنمون خواهد شد؟ آیا پند نمی‌گیرید؟» سوره جاثیه، آیه ۲۳.</ref>. به گفته برخی، تعبیر{{متن قرآن\|ٱتَّخَذَ إِلَـٰهَ}} درباره [[پیروی از هوای نفس]]، به معنای [[عبادت]] و [[پرستش]] هواست و عبارت{{متن قرآن\|وَأَضَلَّهُ ٱللَّهُ عَلَىٰ عِلْمٍۢ}} بیان می‌کند که چنین کسی به ‌رغم [[آگاهی]] از [[لزوم]] پرستش خدای واحد، به هواپرستی روی آورده و می‌داند که [[بیراهه]] می‌رود و هیچ بُعدی ندارد که [[انسان]] در عین راه بلد بودن بیراهه برود، چنان‌که شدنی است که انسان با داشتن [[یقین]] به چیزی، آن را [[انکار]] کند:{{متن قرآن\| وَجَحَدُوا۟ بِهَا وَٱسْتَيْقَنَتْهَآ أَنفُسُهُمْ}}<ref>سوره نمل، آیه ۱۴.</ref>؛ زیرا [[علم]]، همواره با [[هدایت]] همراه نیست، چنان که [[جهل]]، همواره با ضلالت ملازم نیست، بلکه آن [[علمی]] همراه هدایت است که با [[التزام]] عالم به مقتضای علمش همراه باشد. بنابراین اگر انسان، عالم باشد، ولی از این رو که نمی‌تواند از [[هوای نفس]] خود چشم بپوشد، به مقتضا و لوازم علم خود ملتزم نباشد، چنین علمی عامل [[هدایت‌پذیری]] او نمی‌شود، بلکه در عین علم بودن، ضلالت است<ref>المیزان، ج ۱۸، ص۱۷۲-۱۷۳.</ref>. عمل [[آدمی]] برخلاف مقتضای علم و [[ایمان]] و یقین، به سبب [[پیروی]] از [[امیال نفسانی]] خود و تسویلات [[شیطان]] است
			#[[خدای سبحان]] به صراحت، پیروی از هوای نفس را عامل گمراهی دانسته<ref>نمونه، ج ۱۶، ص۱۰۵.</ref> و با استفهامی انکاری می‌فرماید کیست گمراه‌تر از آنکه از [[هوای نفس]] خود [[پیروی]] کرده و از پذیرش [[هدایت الهی]] سرباززده است؟ چنین کسی قطعاً بر خود [[ستم]] کرده و [[ستمکاران]] از [[هدایت الهی]] محروم‌اند:{{متن قرآن\|...وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ ٱتَّبَعَ هَوَىٰهُ بِغَيْرِ هُدًۭى مِّنَ ٱللَّهِ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهْدِى ٱلْقَوْمَ ٱلظَّـٰلِمِينَ}}<ref>«پس اگر پاسخت را ندهند بدان که از خواهش‌ها (ی نفس) شان پیروی می‌کنند و گمراه‌تر از آنکه بی‌رهنمودی از خداوند، از خواهش (نفس) خویش پیروی کند کیست؟» سوره قصص، آیه ۵۰.</ref>. به گفته برخی، جمله{{متن قرآن\|إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهْدِى ٱلْقَوْمَ ٱلظَّـٰلِمِينَ}} تعلیلی است بر [[گمراهی]] ایشان با [[پیروی از هوای نفس]]؛ به این بیان که [[پیروی از هوا]]، [[اعراض]] از [[حق]] و [[انحراف]] از طریق [[رشد]]، و این خود [[ظلم]] است و [[خدا]] [[ستمگران]] را [[هدایت]] نمی‌کند و آنکه هدایت نشد، [[گمراه]] است<ref>المیزان، ج ۱۶، ص۵۳.</ref>.<ref>[[محمد ابوطالبی\|ابوطالبی، محمد]]، [[ضلالت (مقاله)\|مقاله «ضلالت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۴۲۲.</ref>

			===[[پیروی از شیطان]]===
			براساس [[آیات قرآن کریم]]، [[شیاطین]] از عوامل گمراهی انسان‌اند، از این رو [[کافران]] در [[روز قیامت]] از خدا می‌خواهند شیاطینی از [[جنّ]] و انس را که سبب گمراهی آنان شده‌اند به آنان نشان دهد تا آنان را زیر گام‌هایشان نهند تا از پست‌ترین‌ها باشند: {{متن قرآن\|وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ رَبَّنَآ أَرِنَا ٱلَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ ٱلْجِنِّ وَٱلْإِنسِ نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا لِيَكُونَا مِنَ ٱلْأَسْفَلِينَ}}<ref>«و کافران می‌گویند: پروردگارا! آن دو تن از پریان و آدمیان که ما را گمراه کردند نشانمان ده که آنان را زیر پا بیفکنیم تا از فرومایه‌ترین‌ها گردند» سوره فصلت، آیه ۲۹.</ref>. به گفته [[مفسران]]، در این [[آیه]] مراد از جنّی که سبب گمراهی برخی از انسان‌هاست، [[ابلیس]]، سرکرده شیاطین است و مراد از اِنْس در این آیه [[قابیل]] است که با کشتن برادرش [[هابیل]] نخستین [[گناه]] را در میان [[بشر]] مرتکب شد. این [[تفسیر]] بر اساس روایتی از [[امیرمؤمنان]]{{ع}} است<ref>مجمع البیان، ج ۹، ص۱۷؛ تفسیر ابن کثیر، ج ۷، ص۱۶۰.</ref>. برخی با این [[استدلال]] که{{متن قرآن\|ٱلَّذِينَ}} در آیه بر جنس دلالت دارد، مراد از این [[گمراه‌کنندگان]] را هر کسی از جنّ و انس دانسته‌اند که راه و روش [[کفر]] و گمراهی را پدید آورده‌است<ref>مجمع البیان، ج ۹، ص۱۷.</ref>. همچنین برخی در [[آیه]] ۲۸ [[سوره فرقان]]، مراد از کسی را که [[دوس]]تی با او [[گمراه‌کننده]] [[انسان]] است [[شیطان]] دانسته‌اند<ref>تفسیر سمرقندی، ج ۲، ص۵۳۶؛ مجمع البیان، ج ۷، ص۲۶۳.</ref>:{{متن قرآن\|يَـٰوَيْلَتَىٰ لَيْتَنِى لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًۭا * لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا}}<ref>«ای وای! کاش فلانی را به دوستی نمی‌گرفتم! * به راستی او مرا از قرآن پس از آنکه به من رسیده بود گمراه کرد و شیطان آدمی را وا می‌نهد» سوره فرقان، آیه ۲۸-۲۹. </ref>. شیطان پس از رانده شدن از درگاه [[خدا]] [[سوگند]] یاد کرد همه [[انسان‌ها]] جز مخلَصان را [[گمراه]] کند:{{متن قرآن\|قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ ٱلْمُخْلَصِينَ}}<ref>«گفت: به ارجمندی تو سوگند که همگی آنان را گمراه خواهم کرد * مگر از میان آنان بندگان نابت را» سوره ص، آیه ۸۲-۸۳.</ref>؛ و نیز درباره [[گمراه کردن]] گروه‌هایی از [[مردم]] چنین سوگند یاد کرده است:{{متن قرآن\|قَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًۭا...وَلَأُضِلَّنَّهُمْ...}}<ref>سوره نسا، آیه۱۱۸-۱۱۹.</ref>، چنان‌که [[شیاطین]]، بدون هیچ کوتاهی، [[مشرکان]] را به [[گمراهی]] کشانده‌اند:{{متن قرآن\|وَإِخْوَٰنُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِى ٱلْغَىِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ}}<ref>«و برادران آنها آنان را به گمراهی می‌کشانند سپس هیچ کوتاهی نمی‌کنند» سوره اعراف، آیه ۲۰۲.</ref>. بنابراین شیطان جز [[منحرف]] ساختن انسان‌ها هدفی ندارد:{{متن قرآن\|وَيُرِيدُ ٱلشَّيْطَـٰنُ أَن يُضِلَّهُمْ ضَلَـٰلًۢا بَعِيدًۭا}}<ref>سوره نسا، آیه ۶۰.</ref>، از این رو خدا او را «[[دشمن]] آشکار انسان» نامیده:{{متن قرآن\|إِنَّ ٱلشَّيْطَـٰنَ لِلْإِنسَـٰنِ عَدُوٌّۭ مُّبِينٌۭ}}<ref>سوره یوسف، آیه ۵.</ref> و انسان را از [[پیروی]] این دشمن دیرینه و مخفی برحذر داشته است:{{متن قرآن\|وَلَا تَتَّبِعُوا۟ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيْطَـٰنِ إِنَّهُۥ لَكُمْ عَدُوٌّۭ مُّبِينٌ}}<ref>سوره بقره، آیه ۱۶۸.</ref>؛ {{متن قرآن\|يَـٰبَنِىٓ ءَادَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ ٱلشَّيْطَـٰنُ...إِنَّهُۥ يَرَىٰكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُۥ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ}}<ref>سوره اعراف، آیه ۲۷.</ref>. شیطان با شیوه‌هایی گوناگون به [[گمراه]] ساختن [[انسان‌ها]] می‌پردازد. او با تسویل، [[گناه]] را برای انسان‌ها [[زیبا]] و [[لذت]] آن را بزرگ جلوه داده و آنان را به [[آرزوهای دور و دراز]] می‌آلاید:{{متن قرآن\|إِنَّ ٱلَّذِينَ ٱرْتَدُّوا۟ عَلَىٰٓ أَدْبَـٰرِهِم مِّنۢ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ ٱلْهُدَى ٱلشَّيْطَـٰنُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَىٰ لَهُمْ}}<ref>«بی‌گمان، شیطان (کفر را) در چشم آنان که به گذشته خود- پس از آنکه رهنمود برایشان روشن شد- بازگشتند، آراست و به آنان میدان داد» سوره محمد، آیه ۲۵.</ref> و [[آدمی]] را فریفته و دلبسته آن می‌کند و او را از پذیرش [[ایمان]] و لوازم آن می‌ترساند:{{متن قرآن\|إِنَّمَا ذَٰلِكُمُ ٱلشَّيْطَـٰنُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَآءَهُۥ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ}}<ref>«جز این نیست که آن شیطان است که دوستانش را می‌ترساند؛ از آنان نترسید و اگر مؤمنید از من بترسید» سوره عمران، آیه ۱۷۵.</ref>. او به [[انسان]] [[تلقین]] می‌کند که پذیرش [[ایمان به خدا]] و لوازم آن این [[دلبستگی]] را [[تهدید]] می‌کند. در چنین شرایطی کسی که ایمانش [[ضعیف]] باشد، [[فریب]] [[شیطان]] را خورده و از میان آن دلبستگی‌ها و تن دادن به [[حقیقت ایمان]] و لوازمش، از سر [[سرکشی]] و [[طغیانگری]]، [[حقیقت]] را فدای [[هواهای نفسانی]] خود کرده و [[امیال نفسانی]] را برمی‌گزیند:{{متن قرآن\|وَجَحَدُوا۟ بِهَا وَٱسْتَيْقَنَتْهَآ أَنفُسُهُمْ ظُلْمًۭا وَعُلُوًّۭا}}<ref>سوره نمل، آیه ۱۴.</ref>؛ زیرا دست برداشتن از این دلبستگی‌ها برای وی بسیار دشوار است.

			[[قرآن کریم]] به برخی دیگر از این شیوه‌ها اشاره کرده است؛ مانند ایجاد [[دشمنی]] از راه شراب و قمار:{{متن قرآن\|إِنَّمَا يُرِيدُ ٱلشَّيْطَـٰنُ أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ ٱلْعَدَٰوَةَ وَٱلْبَغْضَآءَ فِى ٱلْخَمْرِ وَٱلْمَيْسِرِ}}<ref>سوره مائده، آیه ۹۱.</ref> و باز داشتن از [[یاد خدا]]، به ویژه [[نماز]]:{{متن قرآن\|ٱسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ ٱلشَّيْطَـٰنُ فَأَنسَىٰهُمْ ذِكْرَ ٱللَّهِ}}<ref>سوره مجادله، آیه ۱۹.</ref>؛ {{متن قرآن\|وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ ٱللَّهِ وَعَنِ ٱلصَّلَوٰةِ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ}}<ref>سوره مائده، آیه ۹۱.</ref>.<ref>[[محمد ابوطالبی\|ابوطالبی، محمد]]، [[ضلالت (مقاله)\|مقاله «ضلالت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۴۲۳.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2025-06-15T05:12:25Z

منابع

@@ خط ۱۰۰: / خط ۱۰۰: @@
 ===ضلالت در صفات و [[ملکات]] [[باطنی]]===
 [[قساوت قلب]]، مصداقی از ضلالت در صفات و ملکات باطنی انسان است. قرآن کریم با استفهامی انکاری کسی را که [[خدا]] سینه‌اش را برای [[تسلیم در برابر حق]] گشوده است و در نتیجه با نوری که خدا در اختیارش نهاده [[حقایق]] را می‌بیند، هرگز با کسی که دلی سخت و نفوذناپذیر دارد و برای [[شناخت]] نوری ندارد، یکسان نمی‌داند و چنین کسی را که دلش از اینکه [[یاد خدا]] کند سخت شده، در [[گمراهی]] آشکار می‌داند:{{متن قرآن|أَفَمَن شَرَحَ ٱللَّهُ صَدْرَهُۥ لِلْإِسْلَـٰمِ فَهُوَ عَلَىٰ نُورٍۢ مِّن رَّبِّهِۦ فَوَيْلٌۭ لِّلْقَـٰسِيَةِ قُلُوبُهُم مِّن ذِكْرِ ٱللَّهِ أُو۟لَـٰٓئِكَ فِى ضَلَـٰلٍۢ مُّبِينٍ}}<ref>«آیا کسی که خداوند دلش را برای اسلام گشاده داشته است و او از پروردگار خویش با خود فروغی دارد (چون سنگدلان بی‌فروغ است)؟ بنابراین وای بر سخت‌دلان در یاد خداوند! آنان در گمراهی آشکارند» سوره زمر، آیه ۲۲.</ref>. به گفته برخی، [[آیه]] بیانگر آن است که هر گاه [[ذکر خدا]] [[[قرآن]]] بر آنان خوانده شود، دل‌هایشان سخت می‌گردد<ref>التبیان، ج ۹، ص۲۰. </ref>. تعبیر{{متن قرآن|أُو۟لَـٰٓئِكَ فِى ضَلَـٰلٍۢ مُّبِينٍ}} در باره اینان به کار رفته تا پاسخی باشد برای این [[پرسش]] که «ذکر خدا که همواره مایه [[آرامش]] دل‌های [[اهل]] [[ایمان]] است چگونه سبب [[کراهت]] و سخت‌دلی برخی می‌گردد». پاسخ آن است که اینان بر اثر [[تکبر]]، [[لجاجت]] و [[عناد]] چنان در گمراهی عمیقی غوطه‌ورند که حتی ذکر خدا هم در آنان اثر عکس دارد؛ [[گمراه]]ی‌ای که به شدت عیان است و بر کسی پوشیده نیست<ref>التحریر والتنویر، ج ۲۴، ص۶۴. </ref>، چنان‌که [[نزول]] [[آیات قرآن]]، به رغم آنکه سبب [[افزایش ایمان]] [[مؤمنان]] است، برای [[منافقان]] جز [[پلیدی]] نمی‌افزاید:{{متن قرآن|وَإِذَا مَآ أُنزِلَتْ سُورَةٌۭ...فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ فَزَادَتْهُمْ إِيمَـٰنًۭا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَىٰ رِجْسِهِمْ}}<ref>سوره توبه، آیه۱۲۴-۱۲۵.</ref>. [[دورویی]] و [[نفاق]] نیز از [[ملکات]] و [[صفات باطنی]] و از مصادیق [[ضلالت]] و گمراهی است. [[قرآن کریم]] منافقان را گمراهانی می‌داند که [[هدایت فطری]] را با ضلالت انتخابی مبادله کرده‌ و از این رو تجارتی خسران‌بار دارند<ref>تسنیم، ج ۲، ص۳۰۹.</ref>:{{متن قرآن|أُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ٱشْتَرَوُا۟ ٱلضَّلَـٰلَةَ بِٱلْهُدَىٰ فَمَا رَبِحَت تِّجَـٰرَتُهُمْ وَمَا كَانُوا۟ مُهْتَدِينَ}}<ref>«آنان همان کسانند که گمراهی را به (بهای) رهنمود خریدند و سوداشان سودی نکرد و رهیافته نبودند» سوره بقره، آیه ۱۶.</ref>.<ref>[[محمد ابوطالبی|ابوطالبی، محمد]]، [[ضلالت (مقاله)|مقاله «ضلالت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۴۲۰.</ref>
 == منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2025-06-15T05:09:47Z

منابع

نمایش تغییرات

Jaafari: /* منابع */

2025-06-15T05:08:22Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۳۸
خط ۸۴:		خط ۸۴:
	# عدم تأثیر [[هدایت‌گری]] [[پیامبر]] نسبت به برخی افراد حق‌گریز و [[گمراه]] شده: [۳] {{متن قرآن\|فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ * وَمَا أَنْتَ بِهَادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ * أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ وَمَنْ كَانَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}}<ref>«و بی‌گمان تو، به مردگان نمی‌شنوانی و به ناشنوایان (نیز) هنگامی که پشت‌کنان رو بگردانند فراخوان (خود) را نمی‌شنوانی * و تو رهنمون کوردلان از گمراهیشان نیستی؛ تو (پیام خود را) جز به کسانی که به آیات ما ایمان آورده‌اند و (به فرمان ما) گردن نهاده‌اند، نمی‌شنوانی * آیا تو ناشنوایان را می‌شنوانی یا نابینایان را و آن را که در گمراهی آشکاری است راهنمایی می‌کنی؟» سوره روم، آیه ۵۲-۵۳ و سوره زخرف، آیه ۴۰.</ref>.		# عدم تأثیر [[هدایت‌گری]] [[پیامبر]] نسبت به برخی افراد حق‌گریز و [[گمراه]] شده: [۳] {{متن قرآن\|فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ * وَمَا أَنْتَ بِهَادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ * أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ وَمَنْ كَانَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}}<ref>«و بی‌گمان تو، به مردگان نمی‌شنوانی و به ناشنوایان (نیز) هنگامی که پشت‌کنان رو بگردانند فراخوان (خود) را نمی‌شنوانی * و تو رهنمون کوردلان از گمراهیشان نیستی؛ تو (پیام خود را) جز به کسانی که به آیات ما ایمان آورده‌اند و (به فرمان ما) گردن نهاده‌اند، نمی‌شنوانی * آیا تو ناشنوایان را می‌شنوانی یا نابینایان را و آن را که در گمراهی آشکاری است راهنمایی می‌کنی؟» سوره روم، آیه ۵۲-۵۳ و سوره زخرف، آیه ۴۰.</ref>.
	# [[خداوند]] خطاب به [[مشرکان]] این بحث را به میان می‌آورد که وسوسه‌های شما [[بت‌پرستان]] در دل‌های [[پاکان]] و [[نیکان]] اثری ندارد، و تنها [[قلوب]] [[آلوده]] و [[ارواح]] دوزخی و متمایل به [[فساد]] شما است که خود را [[تسلیم]] این وسوسه‌ها می‌سازد، می‌فرماید: {{متن قرآن\|فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ}}<ref>«پس بی‌گمان شما و آنچه می‌پرستید،» سوره صافات، آیه ۱۶۱.</ref> {{متن قرآن\|مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ}}<ref>«شما بر ضد او (کسی را) به گمراهی نمی‌توانید کشانید» سوره صافات، آیه ۱۶۲.</ref> {{متن قرآن\|إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ}}<ref>«مگر آن را که به دوزخ درمی‌آید» سوره صافات، آیه ۱۶۳.</ref>. این [[آیات]] - بر خلاف آنچه طرفداران مسلک [[جبر]] پنداشته‌اند - دلیلی است بر ضد این [[مکتب]]، و اشاره‌ای است به این [[حقیقت]] که هیچ‌کس نمی‌تواند خود را در برابر [[انحرافات]] معذور بداند، و ادعا کند مرا [[فریب]] داده و به [[بت‌پرستی]] کشانده‌اند، می‌گوید: شما [[بت‌پرستان]] [[توانایی]] بر - [[فتنه]] - و [[فریب]] اشخاص ندارید، مگر آنها که با [[اراده]] خود راه [[دوزخ]] را پیش گیرند. [[شاهد]] این سخن تعبیر {{متن قرآن\|صَالِ الْجَحِيمِ}}است، زیرا در اصل - صالی - به صورت اسم فاعل بوده، و معمولاً هنگامی که صیغه اسم فاعل را در مورد موجود عاقلی به کار می‌برند مفهومش انجام کاری از روی [[اراده]] و [[اختیار]] است، همانند جالس و ضارب، بنابراین {{متن قرآن\|صَالِ الْجَحِيمِ}} یعنی کسی که مایل است خود را به [[آتش دوزخ]] بسوزاند، و به این ترتیب راه عذر را بر همه [[منحرفان]] می‌بندد<ref>تفسیر نمونه، ج۱۹، ص۱۸۱.</ref><ref>[[محمد جعفر سعیدیان‌فر\|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی\|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)\|فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم]]، ج۲، ص ۷۷.</ref>.		# [[خداوند]] خطاب به [[مشرکان]] این بحث را به میان می‌آورد که وسوسه‌های شما [[بت‌پرستان]] در دل‌های [[پاکان]] و [[نیکان]] اثری ندارد، و تنها [[قلوب]] [[آلوده]] و [[ارواح]] دوزخی و متمایل به [[فساد]] شما است که خود را [[تسلیم]] این وسوسه‌ها می‌سازد، می‌فرماید: {{متن قرآن\|فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ}}<ref>«پس بی‌گمان شما و آنچه می‌پرستید،» سوره صافات، آیه ۱۶۱.</ref> {{متن قرآن\|مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ}}<ref>«شما بر ضد او (کسی را) به گمراهی نمی‌توانید کشانید» سوره صافات، آیه ۱۶۲.</ref> {{متن قرآن\|إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ}}<ref>«مگر آن را که به دوزخ درمی‌آید» سوره صافات، آیه ۱۶۳.</ref>. این [[آیات]] - بر خلاف آنچه طرفداران مسلک [[جبر]] پنداشته‌اند - دلیلی است بر ضد این [[مکتب]]، و اشاره‌ای است به این [[حقیقت]] که هیچ‌کس نمی‌تواند خود را در برابر [[انحرافات]] معذور بداند، و ادعا کند مرا [[فریب]] داده و به [[بت‌پرستی]] کشانده‌اند، می‌گوید: شما [[بت‌پرستان]] [[توانایی]] بر - [[فتنه]] - و [[فریب]] اشخاص ندارید، مگر آنها که با [[اراده]] خود راه [[دوزخ]] را پیش گیرند. [[شاهد]] این سخن تعبیر {{متن قرآن\|صَالِ الْجَحِيمِ}}است، زیرا در اصل - صالی - به صورت اسم فاعل بوده، و معمولاً هنگامی که صیغه اسم فاعل را در مورد موجود عاقلی به کار می‌برند مفهومش انجام کاری از روی [[اراده]] و [[اختیار]] است، همانند جالس و ضارب، بنابراین {{متن قرآن\|صَالِ الْجَحِيمِ}} یعنی کسی که مایل است خود را به [[آتش دوزخ]] بسوزاند، و به این ترتیب راه عذر را بر همه [[منحرفان]] می‌بندد<ref>تفسیر نمونه، ج۱۹، ص۱۸۱.</ref><ref>[[محمد جعفر سعیدیان‌فر\|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی\|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)\|فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم]]، ج۲، ص ۷۷.</ref>.

			==[[گمراهی]]، [[انحراف از حق]] و [[راه مستقیم]]==
			[[ضلالت]] مصدر ثلاثی مجرد از ریشه «ض – ل – ل» ضد [[هدایت]]<ref>لسان العرب، ج ۱۱، ص۳۹۰، «ضلل».</ref> و به معنای گمراهی و انحراف از حق<ref>معجم مقاییس اللغه، ج ۳، ص۳۵۶، «ضل».</ref> است که هر‌گونه ‌انحرافی از راه مستقیم را دربرمی‌گیرد؛ عمدی باشد یا [[سهوی]] و کم باشد یا زیاد<ref>مفردات، ص۵۰۹، «ضل».</ref>. واژ‌گان غَیّ و [[زَیغ]] نیز با واژه ضلالت تقارب معنایی فراوانی دارند: «غَیّ» در لغت به معانی [[جهل]] برخاسته از [[اعتقاد]] [[فاسد]]<ref>مفردات، ص۶۲۰، «غوی».</ref>، ضلالت، نرسیدن به [[هدف]] و مقصود<ref>لسان العرب، ج ۱۱، ص۳۹۰-۳۹۱.</ref> و [[کوشش]] در راه [[باطل]] است<ref>معجم مقاییس اللغه، ج ۴، ص۳۷۸، «غی».</ref>. به گفته برخی غَیّ، متضاد رُشْد (به معنای هدایت به خیر و صلاح) است. پس به قرینه مقابله، غَیّ در اصل به معنای [[راهنمایی]] به [[شر]] و [[فساد]] خواهد بود و دیگر معانی پیش‌گفته از لوازم این معنایند. بنابراین، ضلالت از لوازم غَیّ است<ref>التحقیق، ج ۷، ص۲۸۶، «غی».</ref>. به گفته [[علامه طباطبایی]] [[غیّ]] و ضلالت به یک معنا نیستند؛ ولی با عنایتی خاص، در مواردی بر یکدیگر منطبق می‌شوند؛ زیرا ضلالت به معنای [[انحراف]] از راه با در نظر داشتن هدف و مقصد است؛ ولی غیّ به معنای انحراف از راه با فراموش کردن هدف است و «غَوِیّ» کسی است که اصلاً نمی‌داند چه می‌خواهد و مقصدش چیست<ref>المیزان، ج ۲، ص۳۴۲-۳۴۳.</ref>. بنابراین «غیّ» اعم از ضلالت است، چنان‌که «[[رشد]]» اعم از هدایت است؛ زیرا رشد نیز با هدایت مترادف نیست، بلکه با عنایتی خاص، هدایت و رشد بر هم منطبق می‌شوند.

			«زَیغ» نیز به معنای انحراف از [[راستی و درستی]]<ref>مفردات، ص۳۸۷؛ معجم الفروق اللغویه، ص۲۶۹، «زیغ».</ref>، تردید و رویگردانی و بازگشت از [[حق]]<ref>مجمع البحرین، ج ۵، ص۱۱، «زیغ».</ref>، با ضلالت تقارب معنایی زیادی دارد.

			ریشه «ض - ل - ل» و مشتقات آن ۱۸۹ بار در [[قرآن کریم]] به کار رفته‌اند که در غالب موارد به معنای گمراهی و [[انحراف از حق]] و در برابر هدایت‌اند:{{متن قرآن\|...فَمَنِ ٱهْتَدَىٰ فَإِنَّمَا يَهْتَدِى لِنَفْسِهِۦ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا...}}<ref>«بگو: ای [[مردم]]! [[حق]] از سوی پروردگارتان نزد شما آمده است، هر که رهیاب شد به [[سود]] خویش رهیاب می‌شود و هر که [[گمراه]] گشت بی‌گمان به [[زیان]] خویش گمراه می‌گردد و من [[کارگزار]] شما نیستم» [[سوره یونس]]، [[آیه]] ۱۰۸.</ref>؛ {{متن قرآن\|أُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ٱشْتَرَوُا۟ ٱلضَّلَـٰلَةَ بِٱلْهُدَىٰ فَمَا رَبِحَت تِّجَـٰرَتُهُمْ وَمَا كَانُوا۟ مُهْتَدِينَ}}<ref>«آنان همان کسانند که گمراهی را به (بهای) رهنمود خریدند و سوداشان سودی نکرد و رهیافته نبودند» سوره بقره، آیه ۱۶.</ref>؛ {{متن قرآن\|وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِى كُلِّ أُمَّةٍۢ رَّسُولًا أَنِ ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ وَٱجْتَنِبُوا۟ ٱلطَّـٰغُوتَ فَمِنْهُم مَّنْ هَدَى ٱللَّهُ وَمِنْهُم مَّنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ ٱلضَّلَـٰلَةُ...}}<ref>«و به راستی ما، در میان هر امّتی پیامبری برانگیختیم (تا بگوید) که خداوند را بپرستید و از طاغوت دوری گزینید آنگاه برخی از آنان را خداوند راهنمایی کرد و بر برخی دیگر گمراهی سزاوار گشت پس، در زمین گردش کنید تا بنگرید سرانجام دروغ‌انگاران چگونه بوده است» سوره نحل، آیه ۳۶.</ref> به‌جز معنای [[گمراهی]] و [[انحراف از حق]] که معنای اصلی [[ضلالت]] در [[قرآن کریم]] است، ضلالت به معانی دیگری هم در [[قرآن]] به کار رفته است؛ مانند گم شدن<ref>{{متن قرآن\|وَقَالُوٓا۟ أَءِذَا ضَلَلْنَا فِى ٱلْأَرْضِ أَءِنَّا لَفِى خَلْقٍۢ جَدِيدٍۭ بَلْ هُم بِلِقَآءِ رَبِّهِمْ كَـٰفِرُونَ}}«و گفتند: آیا چون در (زیر) زمین ناپدید گشتیم، آفرینش تازه‌ای خواهیم داشت؟ بلکه آنان لقای پروردگارشان را منکرند» سوره سجده، آیه ۱۰.</ref>، فراموش کردن<ref>{{متن قرآن\|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ إِلَىٰٓ أَجَلٍۢ مُّسَمًّۭى فَٱكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُب بَّيْنَكُمْ كَاتِبٌۢ بِٱلْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَن يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ ٱللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ ٱلَّذِى عَلَيْهِ ٱلْحَقُّ وَلْيَتَّقِ ٱللَّهَ رَبَّهُۥ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْـًۭٔا فَإِن كَانَ ٱلَّذِى عَلَيْهِ ٱلْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُۥ بِٱلْعَدْلِ وَٱسْتَشْهِدُوا۟ شَهِيدَيْنِ مِن رِّجَالِكُمْ فَإِن لَّمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌۭ وَٱمْرَأَتَانِ مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ ٱلشُّهَدَآءِ أَن تَضِلَّ إِحْدَىٰهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَىٰهُمَا ٱلْأُخْرَىٰ وَلَا يَأْبَ ٱلشُّهَدَآءُ إِذَا مَا دُعُوا۟ وَلَا تَسْـَٔمُوٓا۟ أَن تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَىٰٓ أَجَلِهِۦ ذَٰلِكُمْ أَقْسَطُ عِندَ ٱللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَـٰدَةِ وَأَدْنَىٰٓ أَلَّا تَرْتَابُوٓا۟ إِلَّآ أَن تَكُونَ تِجَـٰرَةً حَاضِرَةًۭ تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوٓا۟ إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَآرَّ كَاتِبٌۭ وَلَا شَهِيدٌۭ وَإِن تَفْعَلُوا۟ فَإِنَّهُۥ فُسُوقٌۢ بِكُمْ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ ٱللَّهُ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌۭ}}«ای [[مؤمنان]]! چون وامی تا سرآمدی معیّن میان شما برقرار شد، آن را به نوشته آورید و باید نویسنده‌ای میان شما دادگرانه بنویسد و هیچ نویسنده‌ای نباید از [[نوشتن]] به گونه‌ای که [[خداوند]] بدو آموخته است سر، باز زند پس باید بنویسد و آنکه وامدار است باید [[املا]] کند و از خداوند، [[پروردگار]] خویش، [[پروا]] بدارد و چیزی از آن کم ننهد و امّا اگر وامدار، کم [[خرد]] یا [[ناتوان]] باشد یا نتواند املا کند باید [[سرپرست]] او دادگرانه املا کند و دو تن از مردانتان را نیز [[گواه]] بگیرید و اگر دو مرد نباشند یک مرد و دو [[زن]] از [[گواهان]] مورد پسند خود (گواه بگیرید) تا اگر یکی از آن دو زن از یاد برد دیگری به یاد او آورد و چون گواهان (برای [[گواهی]]) فرا خوانده شوند نباید سر، باز زنند و تن نزنید از اینکه آن (وام) را چه خرد و چه کلان به سر رسید آن بنویسید، این نزد خداوند دادگرانه‌تر و برای گواه‌گیری، استوارتر و به اینکه دچار تردید نگردید، نزدیک‌تر است؛ مگر داد و ستدی نقد باشد که (دست به دست) میان خود می‌گردانید پس گناهی بر شما نیست که آن را ننویسید و چون [[داد و ستد]] می‌کنید گواه بگیرید؛ و نویسنده و گواه نباید [[زیان]] بینند و اگر چنین کنید (نشان) [[نافرمانی]] شماست و از خداوند پروا کنید؛ و خداوند به شما [[آموزش]] می‌دهد؛ و خداوند به هر چیزی داناست» [[سوره بقره]]، [[آیه]] ۲۸۲.</ref> و ناپدید شدن<ref>{{متن قرآن\|ٱنظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا۟ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا۟ يَفْتَرُونَ}}«بنگر چگونه بر خود دروغ بستند و آنچه دروغ می‌بافتند از (چشم) آنان ناپدید گردید» سوره انعام، آیه ۲۴.</ref>. این موارد از موضوع این مقاله خارج‌اند.<ref>[[محمد ابوطالبی\|ابوطالبی، محمد]]، [[ضلالت (مقاله)\|مقاله «ضلالت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۴۱۸.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==
	{{منابع}}		{{منابع}}
	# [[پرونده:55210091.jpg\|22px]] [[محمد جعفر سعیدیان‌فر\|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی\|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲ (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم''']]		# [[پرونده:55210091.jpg\|22px]] [[محمد جعفر سعیدیان‌فر\|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی\|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲ (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم''']]
			# [[پرونده:13681050.jpg\|22px]] [[محمد ابوطالبی\|ابوطالبی، محمد]]، [[ضلالت (مقاله)\|مقاله «ضلالت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)\|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Bahmani در ‏۳۰ ژوئن ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۳۰

2024-06-30T09:30:39Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ ژوئن ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۰۰
خط ۲:		خط ۲:
	\| موضوع مرتبط = ضلالت		\| موضوع مرتبط = ضلالت
	\| عنوان مدخل = ضلالت		\| عنوان مدخل = ضلالت
	\| مداخل مرتبط = [[ضلالت در لغت]] - [[ضلالت در قرآن]] - [[ضلالت در کلام اسلامی]] - [[ضلالت در فقه سیاسی]] - [[ضلالت در معارف دعا و زیارات]] - [[ضلالت در معارف و سیره سجادی]]		\| مداخل مرتبط = [[ضلالت در لغت]] - [[ضلالت در قرآن]] - [[ضلالت در کلام اسلامی]] - [[ضلالت در فقه سیاسی]] - [[ضلالت در معارف دعا و زیارات]] - [[ضلالت در معارف و سیره علوی]] - [[ضلالت در معارف و سیره سجادی]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

	== مقدمه ==		== مقدمه ==
	منظور تلاش برای [[گمراه کردن]] [[پیامبر]] و یا شیوه برخورد [[پیامبر]] با [[گمراهی]] اهل [[ضلالت]] و بازتاب آن در [[قرآن]] است.		منظور تلاش برای [[گمراه کردن]] [[پیامبر]] و یا شیوه برخورد [[پیامبر]] با [[گمراهی]] اهل [[ضلالت]] و بازتاب آن در [[قرآن]] است.
خط ۹۱:		خط ۹۲:
	== پانویس ==		== پانویس ==
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

			[[رده:ضلالت]]

Jaafari در ‏۶ ژوئیهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۰۴:۲۱

2023-07-06T04:21:05Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۶ ژوئیهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۰۷:۵۱
خط ۱:		خط ۱:
	~~{{نبوت}}~~
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = ضلالت		\| موضوع مرتبط = ضلالت
	\| عنوان مدخل = [[ضلالت]]		\| عنوان مدخل = ضلالت
	\| مداخل مرتبط = [[ضلالت در ~~قرآن~~]] - [[ضلالت در ~~حدیث~~]] - [[ضلالت در کلام اسلامی]]		\| مداخل مرتبط = [[ضلالت در لغت]] - [[ضلالت در قرآن]] - [[ضلالت در کلام اسلامی]] - [[ضلالت در فقه سیاسی]] - [[ضلالت در معارف دعا و زیارات]] - [[ضلالت در معارف و سیره سجادی]]
	\| پرسش مرتبط = ~~ضلالت (پرسش)~~		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}
	== مقدمه ==		== مقدمه ==