ظهور اسلام - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۱۱ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۳۹

2025-10-11T07:39:36Z

نمایش تغییرات

Jaafari: /* زمینه سیاسی ظهور و گسترش اسلام */

2025-09-22T07:00:47Z

زمینه سیاسی ظهور و گسترش اسلام

نمایش تغییرات

Jaafari: /* جزیرةالعرب */

2025-09-22T06:57:58Z

جزیرةالعرب

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۲۷
خط ۷:		خط ۷:

	==زمینه [[فرهنگی]] ظهور و [[گسترش اسلام]]==		==زمینه [[فرهنگی]] ظهور و [[گسترش اسلام]]==
	==[[جزیرةالعرب]]==		===[[جزیرةالعرب]]===
	بررسی شرایط فرهنگی جزیرةالعرب به عنوان یکی از [[زمینه‌های ظهور]] [[اسلام]] می‌تواند در تحلیل همه رویدادهای [[تاریخی]] [[صدر اسلام]]، از جمله [[سیره]] [[تعلیمی]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} راهگشا باشد. بر این اساس در این بخش [[فرهنگ]] [[بدوی]]، [[اعتقادات]]، [[اخلاقیات]]، [[آداب و رسوم]] و سابقه [[تعلیم]] در جزیرةالعرب مورد بررسی قرار می‌گیرد.		بررسی شرایط فرهنگی جزیرةالعرب به عنوان یکی از [[زمینه‌های ظهور]] [[اسلام]] می‌تواند در تحلیل همه رویدادهای [[تاریخی]] [[صدر اسلام]]، از جمله [[سیره]] [[تعلیمی]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} راهگشا باشد. بر این اساس در این بخش [[فرهنگ]] [[بدوی]]، [[اعتقادات]]، [[اخلاقیات]]، [[آداب و رسوم]] و سابقه [[تعلیم]] در جزیرةالعرب مورد بررسی قرار می‌گیرد.

	===فرهنگ بدوی===		====فرهنگ بدوی====
	پیش از پرداختن به فرهنگ بدوی و زمینه و شاخص‌های آن، لازم است مفهوم فرهنگ روشن گردد. برای واژه «فرهنگ» معانی متعددی ذکر شده است. «دیکسون» فرهنگ را مجموعه تمامی کرد و کارها، [[رسوم]] و [[باورها]] تعریف کرده<ref>آشوری، داریوش، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، ص۴۸.</ref> و «لینتون» آن را شامل همه گمان‌ها، پاسخ‌های [[عاطفی]] شرطی و الگوهای عادی [[رفتار]] که هموندان [[جامعه]] از راه [[آموزش]] فرا می‌گیرند و کمابیش در آن مشترک‌اند دانسته است<ref>آشوری، داریوش، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، ص۴۹.</ref>. یانگ نیز فرهنگ را ترکیبی از انگاره‌ها، نگره‌ها، [[عادات]] مشترک و کمابیش یکسانی که در جهت برآوردن نیازهای بازگردنده و همیشگی [[آدمی]] پرورانده شده است، معرفی می‌کند<ref>آشوری، داریوش، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، ص۵۹.</ref>. از مجموع تعاریف فوق می‌توان نتیجه گرفت که فرهنگ در واقع همان ویژگی [[زندگی]] [[انسان]] و فصل جداکننده آن از [[حیوان]] است<ref>آشوری، داریوش، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، ص۱۲۵.</ref>. بنابراین می‌توان گفت که اجزای تشکیل دهنده این فرهنگ شامل [[شناخت‌ها]] و باورها، [[ارزش‌ها]] و گرایشها و [[رفتارها]] و کردارها می‌باشند<ref>کاشفی، محمدرضا، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ص۲۷.</ref>. براین اساس برای دست یافتن به تعریفی از فرهنگ بدوی، بررسی و مشخص کردن اجزاء و مؤلفه‌های آن ضروری می‌نماید؛ هرچند پیش از آن، تعریف واژه و اصطلاح بدوی لازم است.		پیش از پرداختن به فرهنگ بدوی و زمینه و شاخص‌های آن، لازم است مفهوم فرهنگ روشن گردد. برای واژه «فرهنگ» معانی متعددی ذکر شده است. «دیکسون» فرهنگ را مجموعه تمامی کرد و کارها، [[رسوم]] و [[باورها]] تعریف کرده<ref>آشوری، داریوش، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، ص۴۸.</ref> و «لینتون» آن را شامل همه گمان‌ها، پاسخ‌های [[عاطفی]] شرطی و الگوهای عادی [[رفتار]] که هموندان [[جامعه]] از راه [[آموزش]] فرا می‌گیرند و کمابیش در آن مشترک‌اند دانسته است<ref>آشوری، داریوش، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، ص۴۹.</ref>. یانگ نیز فرهنگ را ترکیبی از انگاره‌ها، نگره‌ها، [[عادات]] مشترک و کمابیش یکسانی که در جهت برآوردن نیازهای بازگردنده و همیشگی [[آدمی]] پرورانده شده است، معرفی می‌کند<ref>آشوری، داریوش، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، ص۵۹.</ref>. از مجموع تعاریف فوق می‌توان نتیجه گرفت که فرهنگ در واقع همان ویژگی [[زندگی]] [[انسان]] و فصل جداکننده آن از [[حیوان]] است<ref>آشوری، داریوش، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، ص۱۲۵.</ref>. بنابراین می‌توان گفت که اجزای تشکیل دهنده این فرهنگ شامل [[شناخت‌ها]] و باورها، [[ارزش‌ها]] و گرایشها و [[رفتارها]] و کردارها می‌باشند<ref>کاشفی، محمدرضا، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ص۲۷.</ref>. براین اساس برای دست یافتن به تعریفی از فرهنگ بدوی، بررسی و مشخص کردن اجزاء و مؤلفه‌های آن ضروری می‌نماید؛ هرچند پیش از آن، تعریف واژه و اصطلاح بدوی لازم است.

خط ۳۳:		خط ۳۳:
	#رفتارهای خاص که از باورها و ارزش‌های اعراب نشأت می‌گرفت.<ref>[[هناء ذاکر مشهدی\|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)\|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۷۱.</ref>		#رفتارهای خاص که از باورها و ارزش‌های اعراب نشأت می‌گرفت.<ref>[[هناء ذاکر مشهدی\|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)\|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۷۱.</ref>

	===[[اعتقادات]]===		====[[اعتقادات]]====
	نوع [[زندگی]]، یا به عبارتی [[بادیه‌نشینی]] و یکجانشینی، بر همه جوانب [[حیات آدمی]] از جمله نوع [[اعتقادات دینی]] تأثیر مستقیم دارد. [[جزیرةالعرب]] نیز که در شمال و جنوب خود هر دو نوع سکونت مختلف را [[شاهد]] بود، از نظر نوع اعتقادات و [[میزان]] [[پایبندی]] به [[دین]] دو صورت متفاوت داشت. [[عرب]] [[بادیه‌نشین]] شمالی به دلیل داشتن دغدغه [[معیشت]] فرصتی برای توجه عمیق به [[امور دینی]] و مذهبی نداشت؛ درحالی‌که عرب یکجانشین، خصوصاً عرب جنوبی با توجه به [[رفاه]] نسبی و [[ذهن]] [[آزاد]]، اعتقادات دینی بسیار قوی‌تری داشت. این نکته را به [[سادگی]] می‌توان از رواج بیشتر [[ادیان آسمانی]] در [[یمن]] و شیوع [[بت‌پرستی]] در [[قبایل]] بادیه‌نشین شمالی و نیز حضور و فعالیت [[کاهنان]] در میان حضری‌ها دریافت<ref>جواد علی، المفصل، ج۵، ص۴۷۹.</ref>. در این بخش [[ادیان]] مختلف و [[مناسک دینی]] ساکنان جزیرةالعرب به‌طور اجمالی بررسی خواهد شد.		نوع [[زندگی]]، یا به عبارتی [[بادیه‌نشینی]] و یکجانشینی، بر همه جوانب [[حیات آدمی]] از جمله نوع [[اعتقادات دینی]] تأثیر مستقیم دارد. [[جزیرةالعرب]] نیز که در شمال و جنوب خود هر دو نوع سکونت مختلف را [[شاهد]] بود، از نظر نوع اعتقادات و [[میزان]] [[پایبندی]] به [[دین]] دو صورت متفاوت داشت. [[عرب]] [[بادیه‌نشین]] شمالی به دلیل داشتن دغدغه [[معیشت]] فرصتی برای توجه عمیق به [[امور دینی]] و مذهبی نداشت؛ درحالی‌که عرب یکجانشین، خصوصاً عرب جنوبی با توجه به [[رفاه]] نسبی و [[ذهن]] [[آزاد]]، اعتقادات دینی بسیار قوی‌تری داشت. این نکته را به [[سادگی]] می‌توان از رواج بیشتر [[ادیان آسمانی]] در [[یمن]] و شیوع [[بت‌پرستی]] در [[قبایل]] بادیه‌نشین شمالی و نیز حضور و فعالیت [[کاهنان]] در میان حضری‌ها دریافت<ref>جواد علی، المفصل، ج۵، ص۴۷۹.</ref>. در این بخش [[ادیان]] مختلف و [[مناسک دینی]] ساکنان جزیرةالعرب به‌طور اجمالی بررسی خواهد شد.

خط ۸۴:		خط ۸۴:
	اعراب به [[مردگان]] [[احترام]] زیادی می‌گذاشتند. آنها را [[کفن و دفن]] کرده، بر قبورشان [[نماز]] می‌خواندند<ref>آلوسی، بلوغ الارب، ج۱، ص۲۴۳.</ref> و [[کفن]] بزرگان [[قبیله]] را از پارچه‌های گران‌قیمت تهیه می‌کردند<ref>جواد علی، المفصل، ج۵، ص۱۶۰.</ref>. برخی نیز اعتقاداتی [[خرافی]] درباره مردگان داشتند، برای مثال به [[مسخ]]، زنده شدن مرده‌ها و [[رجعت]] به [[دنیا]] و یا تبدیل شدن [[روح]] مرده‌ها به پرنده قائل بودند<ref>جواد علی، المفصل، ج۶، ص۱۴۲-۱۴۳.</ref>.<ref>[[هناء ذاکر مشهدی\|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)\|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۷۶-۸۷.</ref>		اعراب به [[مردگان]] [[احترام]] زیادی می‌گذاشتند. آنها را [[کفن و دفن]] کرده، بر قبورشان [[نماز]] می‌خواندند<ref>آلوسی، بلوغ الارب، ج۱، ص۲۴۳.</ref> و [[کفن]] بزرگان [[قبیله]] را از پارچه‌های گران‌قیمت تهیه می‌کردند<ref>جواد علی، المفصل، ج۵، ص۱۶۰.</ref>. برخی نیز اعتقاداتی [[خرافی]] درباره مردگان داشتند، برای مثال به [[مسخ]]، زنده شدن مرده‌ها و [[رجعت]] به [[دنیا]] و یا تبدیل شدن [[روح]] مرده‌ها به پرنده قائل بودند<ref>جواد علی، المفصل، ج۶، ص۱۴۲-۱۴۳.</ref>.<ref>[[هناء ذاکر مشهدی\|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)\|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۷۶-۸۷.</ref>

	===[[اخلاقیات]] و [[روحیات]]===		====[[اخلاقیات]] و [[روحیات]]====
	[[تمایل به خیر]] و [[شر]] در نهاد همه [[انسان‌ها]] وجود دارد. [[عرب جاهلی]] نیز از یک سو دارای [[صفات پسندیده]] و از سوی دیگر دارای صفات [[مذموم]] [[اخلاقی]] بود؛ که مهم‌ترین دلیل بروز این [[فضایل]] و [[رذایل]] طبیعت سرسخت [[جزیرةالعرب]] و نوع [[زندگی]] ساکنان آن بود. در این بخش روحیات و [[ویژگی‌های اخلاقی]] مثبت و منفی [[اعراب]] ذیل دو عنوان [[فضایل اخلاقی]] و [[رذایل اخلاقی]] بررسی خواهد شد.		[[تمایل به خیر]] و [[شر]] در نهاد همه [[انسان‌ها]] وجود دارد. [[عرب جاهلی]] نیز از یک سو دارای [[صفات پسندیده]] و از سوی دیگر دارای صفات [[مذموم]] [[اخلاقی]] بود؛ که مهم‌ترین دلیل بروز این [[فضایل]] و [[رذایل]] طبیعت سرسخت [[جزیرةالعرب]] و نوع [[زندگی]] ساکنان آن بود. در این بخش روحیات و [[ویژگی‌های اخلاقی]] مثبت و منفی [[اعراب]] ذیل دو عنوان [[فضایل اخلاقی]] و [[رذایل اخلاقی]] بررسی خواهد شد.

خط ۱۰۶:		خط ۱۰۶:
	# [[عبوس]] بودن و [[دشنام]] دادن: [[اعراب جاهلی]] افرادی عبوس بودند و کمتر می‌خندیدند. آنها [[شوخ‌طبعی]] و [[مزاح]] را سزاوار [[انسان]] [[شریف]] نمی‌دانستند و آن را از مظاهر [[خفت]] و [[حماقت]] به شمار می‌آوردند؛ چراکه [[معتقد]] بودند یک مرد همواره باید [[راسخ]] و جدی باشد. بر همین اساس هیچ‌گاه در محضر شیخ [[قبیله]] و بزرگان، بذله‌گویی نمی‌کردند؛ هرچند با وجود [[رعایت]] بیش از حد [[متانت]] [[عفت]] [[کلام]] نداشتند و دشنام دادن در میانشان بسیار مرسوم بود<ref>جواد علی، المفصل، ج۴، ص۵۹۶.</ref>.<ref>[[هناء ذاکر مشهدی\|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)\|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۸۷.</ref>		# [[عبوس]] بودن و [[دشنام]] دادن: [[اعراب جاهلی]] افرادی عبوس بودند و کمتر می‌خندیدند. آنها [[شوخ‌طبعی]] و [[مزاح]] را سزاوار [[انسان]] [[شریف]] نمی‌دانستند و آن را از مظاهر [[خفت]] و [[حماقت]] به شمار می‌آوردند؛ چراکه [[معتقد]] بودند یک مرد همواره باید [[راسخ]] و جدی باشد. بر همین اساس هیچ‌گاه در محضر شیخ [[قبیله]] و بزرگان، بذله‌گویی نمی‌کردند؛ هرچند با وجود [[رعایت]] بیش از حد [[متانت]] [[عفت]] [[کلام]] نداشتند و دشنام دادن در میانشان بسیار مرسوم بود<ref>جواد علی، المفصل، ج۴، ص۵۹۶.</ref>.<ref>[[هناء ذاکر مشهدی\|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)\|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۸۷.</ref>

	===[[آداب و رسوم]] [[فرهنگی]]===		====[[آداب و رسوم]] [[فرهنگی]]====
	هر ملتی [[آداب]]، [[سنن]] و [[رسوم]] خاصی دارد. [[اعراب جاهلی]] نیز متناسب با شرایط جغرافیایی طبیعی و [[اجتماعی]] خود، آداب و رسوم ویژه‌ای داشتند. در این بخش آداب و رسوم رایج میان [[عرب]] [[عصر جاهلیت]] ذیل چند عنوان بررسی می‌گردد:		هر ملتی [[آداب]]، [[سنن]] و [[رسوم]] خاصی دارد. [[اعراب جاهلی]] نیز متناسب با شرایط جغرافیایی طبیعی و [[اجتماعی]] خود، آداب و رسوم ویژه‌ای داشتند. در این بخش آداب و رسوم رایج میان [[عرب]] [[عصر جاهلیت]] ذیل چند عنوان بررسی می‌گردد:

خط ۱۴۲:		خط ۱۴۲:
	# [[غنا]]: آهنگ دادن به اشعار و آوازخوانی (غنا) در میان اعراب وجود داشت و از سرگرمی‌های آنها محسوب می‌شد. به گفته ابن خلدون غنا بر دو نوع ساده و مرکب است که نوع ساده آن از عهده هر [[انسانی]] برمی‌آید؛ درحالی‌که غنای مرکب نیاز به [[آموزش]] دارد<ref>ابن خلدون، مقدمه، ج۲، ص۸۴۹-۸۵۲.</ref>؛ او [[معتقد]] بود که [[عرب جاهلی]]، نوع اول [[غنا]] و [[موسیقی]] را در میان خود داشت<ref>ابن خلدون، مقدمه، ج۲، ص۸۴۹-۸۵۲.</ref>. آوازخوانی معمولاً در [[جشن‌ها]]، [[مراسم سوگواری]]، بازگشت مسافران و... انجام می‌گرفت<ref>جواد علی، المفصل، ج۵، ص۱۰۷.</ref>.<ref>[[هناء ذاکر مشهدی\|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)\|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۹۴-۱۰۰.</ref>		# [[غنا]]: آهنگ دادن به اشعار و آوازخوانی (غنا) در میان اعراب وجود داشت و از سرگرمی‌های آنها محسوب می‌شد. به گفته ابن خلدون غنا بر دو نوع ساده و مرکب است که نوع ساده آن از عهده هر [[انسانی]] برمی‌آید؛ درحالی‌که غنای مرکب نیاز به [[آموزش]] دارد<ref>ابن خلدون، مقدمه، ج۲، ص۸۴۹-۸۵۲.</ref>؛ او [[معتقد]] بود که [[عرب جاهلی]]، نوع اول [[غنا]] و [[موسیقی]] را در میان خود داشت<ref>ابن خلدون، مقدمه، ج۲، ص۸۴۹-۸۵۲.</ref>. آوازخوانی معمولاً در [[جشن‌ها]]، [[مراسم سوگواری]]، بازگشت مسافران و... انجام می‌گرفت<ref>جواد علی، المفصل، ج۵، ص۱۰۷.</ref>.<ref>[[هناء ذاکر مشهدی\|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)\|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۹۴-۱۰۰.</ref>

	===سابقه [[تعلیم]]===		====سابقه [[تعلیم]]====
	چنان‌که پیش‌تر اشاره شد، [[فرهنگ]] [[جوامع]] ابتدایی و [[بادیه‌نشین]]، فرهنگ شفاهی است. در این‌گونه جوامع که [[جزیرةالعرب]] [[عصر جاهلیت]] از بهترین نمونه‌های آن بود، زبان به مثابه روش پیوند [[مردم]] محسوب می‌گردید. از آنجا که نیازهای اولیه [[اعراب]] مرتفع نگردیده بود، زمینه انگیزه و ضرورتی هم برای توجه به نیازهای عالی‌تر، [[کسب دانش]] و پرورش [[فرهنگی]] وجود نداشت. در جوامع ابتدایی، فرهنگ شالوده‌ای روزمره دارد<ref>«دین عامیانه»، لانگ، ص۲۲.</ref> و اطلاعات افراد متناسب با شرایط و اقتضائات [[زندگی]] آنهاست. دانسته‌های اعراب در حدی بود که زندگی در شرایط دشوار جزیرةالعرب دستیابی به آنها را [[ضرورت]] می‌بخشید. [[علم]] [[انواء]] و [[حرکت]] [[ستارگان]] و پاره‌ای درمان‌های [[تجربی]] طبی از مهم‌ترین اطلاعات اعراب به‌شمار می‌رفت که سرچشمه این [[آگاهی‌ها]] تجربیات روزمره بود؛ چنان‌که وقتی [[مشاهده]] می‌کردند که [[بیمار]] پس از خوردن دارویی خاص بهبود می‌یافت آن [[دارو]] را [[درمان]] [[قطعی]] آن نوع [[بیماری]] تلقی می‌کردند. آنها بر اثر [[تجربه]] دریافته بودند که ستارگان می‌توانند آنان را در پیدا کردن مسیر خود در [[تاریکی]] شب [[راهنمایی]] کنند. اینگونه دانسته‌ها و آگاهی‌ها که نزد افراد بسیار مهم تلقی می‌شد، در [[حافظه]] آنها نقش می‌بست و [[نسل]] به نسل منتقل می‌گردید. آگاهی‌های اعراب ناپایدار و تحول‌پذیر بود؛ چراکه در جریان انتقال به نسل‌های بعد و در گذر [[زمان]] اطلاعات بیشتر و کامل‌تر می‌گشت.		چنان‌که پیش‌تر اشاره شد، [[فرهنگ]] [[جوامع]] ابتدایی و [[بادیه‌نشین]]، فرهنگ شفاهی است. در این‌گونه جوامع که [[جزیرةالعرب]] [[عصر جاهلیت]] از بهترین نمونه‌های آن بود، زبان به مثابه روش پیوند [[مردم]] محسوب می‌گردید. از آنجا که نیازهای اولیه [[اعراب]] مرتفع نگردیده بود، زمینه انگیزه و ضرورتی هم برای توجه به نیازهای عالی‌تر، [[کسب دانش]] و پرورش [[فرهنگی]] وجود نداشت. در جوامع ابتدایی، فرهنگ شالوده‌ای روزمره دارد<ref>«دین عامیانه»، لانگ، ص۲۲.</ref> و اطلاعات افراد متناسب با شرایط و اقتضائات [[زندگی]] آنهاست. دانسته‌های اعراب در حدی بود که زندگی در شرایط دشوار جزیرةالعرب دستیابی به آنها را [[ضرورت]] می‌بخشید. [[علم]] [[انواء]] و [[حرکت]] [[ستارگان]] و پاره‌ای درمان‌های [[تجربی]] طبی از مهم‌ترین اطلاعات اعراب به‌شمار می‌رفت که سرچشمه این [[آگاهی‌ها]] تجربیات روزمره بود؛ چنان‌که وقتی [[مشاهده]] می‌کردند که [[بیمار]] پس از خوردن دارویی خاص بهبود می‌یافت آن [[دارو]] را [[درمان]] [[قطعی]] آن نوع [[بیماری]] تلقی می‌کردند. آنها بر اثر [[تجربه]] دریافته بودند که ستارگان می‌توانند آنان را در پیدا کردن مسیر خود در [[تاریکی]] شب [[راهنمایی]] کنند. اینگونه دانسته‌ها و آگاهی‌ها که نزد افراد بسیار مهم تلقی می‌شد، در [[حافظه]] آنها نقش می‌بست و [[نسل]] به نسل منتقل می‌گردید. آگاهی‌های اعراب ناپایدار و تحول‌پذیر بود؛ چراکه در جریان انتقال به نسل‌های بعد و در گذر [[زمان]] اطلاعات بیشتر و کامل‌تر می‌گشت.

Jaafari: /* منابع */

2025-09-22T06:56:29Z

منابع

نمایش تغییرات

Jaafari در ‏۲۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۴۶

2025-09-22T06:46:42Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۱۶
خط ۳۷:		خط ۳۷:

	۱- '''دین [[اعراب جاهلی]]''': اعراب جاهلی دین واحدی نداشتند و هر [[قبیله]] و واحه‌ای، دین مستقل خود را داشت که بت‌پرستی مهم‌ترین آنها و به شرح زیر بود:		۱- '''دین [[اعراب جاهلی]]''': اعراب جاهلی دین واحدی نداشتند و هر [[قبیله]] و واحه‌ای، دین مستقل خود را داشت که بت‌پرستی مهم‌ترین آنها و به شرح زیر بود:
	مقارن [[ظهور اسلام]] بت‌هایی از سنگ و دست ساخته‌هایی از چوب، طلا و [[نقره]] در میان اعراب شمالی رواج فراوانی داشت، این درحالی است که تا کنون شواهد و مدارکی دال بر وجود بت‌پرستی در [[عربستان]] جنوبی یافت نشده است<ref>جواد علی، المفصل، ج۶، ص۶۸.</ref>. این امر را می‌توان ناشی از بساطت [[فکر]] [[بادیه‌نشینان]] و غیر حضری‌ها دانست؛ بساطت فکری که [[فقر]] و دغدغه معیشت موجبات آن را فراهم کرده بود. ذهن مادی [[اهل]] وبر و یکجانشینانی که دارای بافت قبیله‌ای بودند سبب می‌گردید برای [[پرستش]] [[خداوند]]، مظاهری مادی و ملموس مانند [[بت]] بسازند و آنها را واسطه ارتباط با «[[الله]]» قرار دهند؛ چنان‌که پس از بروز [[جنگ]] و درگیری میان [[فرزندان]] اسماعیل{{ع}}، مشکل تأمین معاش آنان را وادار به کوچ و دوری از [[مکه]] ساخت. دوری از کعبه‌ای که نماد [[توحید]] و پرستش خداوند بود، سبب شد که هر یک از آنان سنگی از مکه را جهت [[تبرک]] همراه خود ببرد و به یاد [[کعبه]] دور آن [[طواف]] کند<ref>کلبی، الاصنام، ص۶.</ref>. رواج [[بت‌پرستی]] درون مکه را نیز به [[عمرو بن لحی خزاعی]] نسبت داده‌اند که در [[سفر به شام]] و [[مشاهده]] بت‌پرستی در آنجا او نیز بتی به مکه آورد و پرستش آن را در مکه رواج داد. [[عبادت بت]] آن‌چنان در این [[شهر]] گسترش یافت که مقارن [[ظهور اسلام]] نه‌تنها هر [[قبیله]] بلکه هر [[خانه]] بتی مستقل داشت<ref>جواد علی، المفصل، ج۶، ص۶۶.</ref> و برای [[تقرب به خدا]]، [[حل مشکلات]] خود، [[مشورت]]، دفع [[شر]] و [[محافظت]] در برابر خطرات [[دشمنان]] به آن [[متوسل]] می‌شدند.		مقارن ظهور اسلام بت‌هایی از سنگ و دست ساخته‌هایی از چوب، طلا و [[نقره]] در میان اعراب شمالی رواج فراوانی داشت، این درحالی است که تا کنون شواهد و مدارکی دال بر وجود بت‌پرستی در [[عربستان]] جنوبی یافت نشده است<ref>جواد علی، المفصل، ج۶، ص۶۸.</ref>. این امر را می‌توان ناشی از بساطت [[فکر]] [[بادیه‌نشینان]] و غیر حضری‌ها دانست؛ بساطت فکری که [[فقر]] و دغدغه معیشت موجبات آن را فراهم کرده بود. ذهن مادی [[اهل]] وبر و یکجانشینانی که دارای بافت قبیله‌ای بودند سبب می‌گردید برای [[پرستش]] [[خداوند]]، مظاهری مادی و ملموس مانند [[بت]] بسازند و آنها را واسطه ارتباط با «[[الله]]» قرار دهند؛ چنان‌که پس از بروز [[جنگ]] و درگیری میان [[فرزندان]] اسماعیل{{ع}}، مشکل تأمین معاش آنان را وادار به کوچ و دوری از [[مکه]] ساخت. دوری از کعبه‌ای که نماد [[توحید]] و پرستش خداوند بود، سبب شد که هر یک از آنان سنگی از مکه را جهت [[تبرک]] همراه خود ببرد و به یاد [[کعبه]] دور آن [[طواف]] کند<ref>کلبی، الاصنام، ص۶.</ref>. رواج [[بت‌پرستی]] درون مکه را نیز به [[عمرو بن لحی خزاعی]] نسبت داده‌اند که در [[سفر به شام]] و [[مشاهده]] بت‌پرستی در آنجا او نیز بتی به مکه آورد و پرستش آن را در مکه رواج داد. [[عبادت بت]] آن‌چنان در این [[شهر]] گسترش یافت که مقارن ظهور اسلام نه‌تنها هر [[قبیله]] بلکه هر [[خانه]] بتی مستقل داشت<ref>جواد علی، المفصل، ج۶، ص۶۶.</ref> و برای [[تقرب به خدا]]، [[حل مشکلات]] خود، [[مشورت]]، دفع [[شر]] و [[محافظت]] در برابر خطرات [[دشمنان]] به آن [[متوسل]] می‌شدند.

	[[بت‌پرستان]] [[عقاید]] متفاوتی داشتند: برخی [[معتقد]] بودند از آنجا که خود [[شایستگی]] [[عبادت خدا]] را ندارند، باید [[بت‌ها]] را واسطه [[تقرب]] به «الله» قرار دهند؛ برخی دیگر تنها [[ملائکه]] را موجودات [[مقرب]] درگاه [[خدا]] می‌دانستند و بدین دلیل بت‌هایی به شکل ملائکه می‌ساختند؛ عده‌ای نیز بر این [[باور]] بودند که به [[امر خدا]] بر هر بت [[شیطانی]] قرار گرفته است و هر کس بت را به شایستگی [[عبادت]] کند، آن [[شیطان]] [[حوائج]] او را به امر خدا برآورده می‌سازد<ref>آلوسی، [[بلوغ]] الارب، ج۲، ص۱۹۷.</ref>.		[[بت‌پرستان]] [[عقاید]] متفاوتی داشتند: برخی [[معتقد]] بودند از آنجا که خود [[شایستگی]] [[عبادت خدا]] را ندارند، باید [[بت‌ها]] را واسطه [[تقرب]] به «الله» قرار دهند؛ برخی دیگر تنها [[ملائکه]] را موجودات [[مقرب]] درگاه [[خدا]] می‌دانستند و بدین دلیل بت‌هایی به شکل ملائکه می‌ساختند؛ عده‌ای نیز بر این [[باور]] بودند که به [[امر خدا]] بر هر بت [[شیطانی]] قرار گرفته است و هر کس بت را به شایستگی [[عبادت]] کند، آن [[شیطان]] [[حوائج]] او را به امر خدا برآورده می‌سازد<ref>آلوسی، [[بلوغ]] الارب، ج۲، ص۱۹۷.</ref>.
خط ۱۴۷:		خط ۱۴۷:
	با وجود شرایط طبیعی و [[مشکلات]] [[معیشتی]] اعراب که بی‌توجهی به [[دانش]] را موجب گردیده بود، [[بی‌سوادی]] در جزیرةالعرب مطلق نبود. از یک سو، وجود [[عهد]] و [[پیمان‌ها]]، [[احلاف]] و [[عقود]] که از ضروریات زندگی قبیله‌ای محسوب می‌گشتند و از سوی دیگر [[تجارت]] که ثبت [[معاملات]] را اقتضا می‌کرد، سبب می‌شد ساکنان شهر‌هایی چون [[مکه]]، [[مدینه]] و [[طائف]] و نیز [[قبایل]] بزرگی چون سلیم، نهد و... به اهمیت خط و سواد پی برده، نسبت به فراگیری آن در حد نیازهای ضروری اقدام کنند. [[حلف]] [[خزاعه]] با [[عبدالمطلب]] که نخستین [[پیمان]] مکتوبی است که منابع به آن اشاره کرده‌اند و نیز آمدن نام‌های «[[صحف]]»، «محارق» و «کمله» در منابع<ref>به ترتیب مربوط به ثبت حساب و کتاب تجّار، عهد و پیمان‌های اعراب و عالمان به کتابت و «رمی» است.</ref> از نشانه‌های وجود نوشتار و سواد در [[جزیرةالعرب]] است<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۵۴۲؛ جواد علی، المفصل، ج۵، ص۵۲۳.</ref>. در [[اثبات وجود]] [[کتابت]] در میان [[قبایل]] نیز می‌توان به افرادی مانند قیس بن نشبه و [[عباس بن مرداس]] از [[قبیله]] سلیم<ref>ابن حجر، الاصابه، ج۵، ص۳۸۱.</ref> و [[فرزندان]] رزاخ و نام‌های [[حُزن]] و مهل از قبیله بنی نهد<ref>ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۵، ص۱۸.</ref> اشاره کرد که منابع آنها را از باسوادان جزیرةالعرب ذکر کرده‌اند.		با وجود شرایط طبیعی و [[مشکلات]] [[معیشتی]] اعراب که بی‌توجهی به [[دانش]] را موجب گردیده بود، [[بی‌سوادی]] در جزیرةالعرب مطلق نبود. از یک سو، وجود [[عهد]] و [[پیمان‌ها]]، [[احلاف]] و [[عقود]] که از ضروریات زندگی قبیله‌ای محسوب می‌گشتند و از سوی دیگر [[تجارت]] که ثبت [[معاملات]] را اقتضا می‌کرد، سبب می‌شد ساکنان شهر‌هایی چون [[مکه]]، [[مدینه]] و [[طائف]] و نیز [[قبایل]] بزرگی چون سلیم، نهد و... به اهمیت خط و سواد پی برده، نسبت به فراگیری آن در حد نیازهای ضروری اقدام کنند. [[حلف]] [[خزاعه]] با [[عبدالمطلب]] که نخستین [[پیمان]] مکتوبی است که منابع به آن اشاره کرده‌اند و نیز آمدن نام‌های «[[صحف]]»، «محارق» و «کمله» در منابع<ref>به ترتیب مربوط به ثبت حساب و کتاب تجّار، عهد و پیمان‌های اعراب و عالمان به کتابت و «رمی» است.</ref> از نشانه‌های وجود نوشتار و سواد در [[جزیرةالعرب]] است<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۵۴۲؛ جواد علی، المفصل، ج۵، ص۵۲۳.</ref>. در [[اثبات وجود]] [[کتابت]] در میان [[قبایل]] نیز می‌توان به افرادی مانند قیس بن نشبه و [[عباس بن مرداس]] از [[قبیله]] سلیم<ref>ابن حجر، الاصابه، ج۵، ص۳۸۱.</ref> و [[فرزندان]] رزاخ و نام‌های [[حُزن]] و مهل از قبیله بنی نهد<ref>ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۵، ص۱۸.</ref> اشاره کرد که منابع آنها را از باسوادان جزیرةالعرب ذکر کرده‌اند.

	نکته شایان ذکر نحوه ورود خط و کتابت به منطقه [[حجاز]] است. جای هیچ تردیدی وجود ندارد که عامل اصلی وجود سواد در میان [[اعراب]] مناطق مرزی جزیرةالعرب، دولت‌های [[متمدن]] همجوار مانند [[ایران]] و [[روم]] بود. اما در مورد چگونگی ورود خط و سواد به قسمت‌های مرکزی جزیرةالعرب همچون حجاز به ویژه [[شهر مکه]] قول مشهوری وجود دارد که بیشتر منابع به آن اشاره کرده‌اند. طبق نکات مشترک این [[روایات]]، مردانی از [[قبیله طی]] که از ساکنان [[شهر حیره]] بودند، موجبات رواج کتابت در میان اعراب [[مکه]] را فراهم کردند<ref>بلاذری، فتوح البلدان، ص۴۵۲-۴۵۳؛ ابن قتیبه، المعارف، ص۵۵۲.</ref>. سپس [[بشر بن عبدالملک نصرانی]] طی سفرهای [[تجاری]] به [[حیره]]، خط را در آنجا آموخت و زمانی که به همین منظور راهی حجاز گردید، [[خواندن و نوشتن]] را به برخی از ساکنان شهرهای حجاز [[تعلیم]] داد؛ چنان‌که در [[طائف]] آن را به [[غیلان بن سلمه ثقفی]]، در مکه به سفیان بن امیه و [[اباقیس بن عبد مناف]] و از میان برخی دیگر از مضری‌ها به عمرو بن زواره آموخت و هر یک از این افراد نیز به تدریج در میان همشهریان خود به سواد‌آموزی پرداختند<ref>بلاذری، فتوح البلدان، ص۴۵۲-۴۵۳.</ref>. [[رشد]] کتابت در مکه چنان بود که به نقل [[بلاذری]] هم‌زمان با [[ظهور اسلام]] در جزیرةالعرب، در میان [[قریش]] هفده تن سواد خواندن و نوشتن داشتند<ref>بلاذری، فتوح البلدان، ص۴۵۲-۴۵۳.</ref>. هرچند با مراجعه به اسامی این افراد، به نظر می‌رسد که [[بلاذری]] تنها نام سرشناسان [[قریش]] را ذکر کرده است و احتمالاً در میان افراد غیر سرشناس نیز افراد باسوادی وجود داشتند<ref>عسلی، «التربیة العربیة قبل السلام»، ص۴۴.</ref>. در یثرب نیز مقارن [[ظهور اسلام]] افراد باسوادی وجود داشتند. چنان‌که از منابع برمی‌آید از عوامل اصلی پیدایش سواد در میان [[اعراب]] یثرب، [[یهودیان]] این [[شهر]] بودند که [[کتابت]] به [[زبان عربی]] را به ساکنان آن [[آموزش]] می‌دادند<ref>جواد علی، المفصل، ج۸، ص۱۱۴-۱۱۵.</ref>. [[ابن سعد]] تعداد باسوادان یثرب را کمتر از با سوادان [[مکه]] ذکر می‌کند<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۲.</ref>. شرط [[پیامبر]]{{صل}} پس از [[جنگ بدر]] در خصوص [[آزادی]] اسرای با سواد [[مشرکین]] در ازای سواد‌آموزی به [[اهل یثرب]] را می‌توان تأییدی بر نقل ابن سعد دانست؛ چراکه در صورت کثرت باسوادان یثرب گذاشتن چنین شرطی از جانب پیامبر{{صل}} بی‌معنا بود. شاید بتوان علل رواج کمتر سواد در یثرب را [[زراعت]] و تجارت‌پیشگی صرف [[اوس و خزرج]] دانست.		نکته شایان ذکر نحوه ورود خط و کتابت به منطقه [[حجاز]] است. جای هیچ تردیدی وجود ندارد که عامل اصلی وجود سواد در میان [[اعراب]] مناطق مرزی جزیرةالعرب، دولت‌های [[متمدن]] همجوار مانند [[ایران]] و [[روم]] بود. اما در مورد چگونگی ورود خط و سواد به قسمت‌های مرکزی جزیرةالعرب همچون حجاز به ویژه [[شهر مکه]] قول مشهوری وجود دارد که بیشتر منابع به آن اشاره کرده‌اند. طبق نکات مشترک این [[روایات]]، مردانی از [[قبیله طی]] که از ساکنان [[شهر حیره]] بودند، موجبات رواج کتابت در میان اعراب [[مکه]] را فراهم کردند<ref>بلاذری، فتوح البلدان، ص۴۵۲-۴۵۳؛ ابن قتیبه، المعارف، ص۵۵۲.</ref>. سپس [[بشر بن عبدالملک نصرانی]] طی سفرهای [[تجاری]] به [[حیره]]، خط را در آنجا آموخت و زمانی که به همین منظور راهی حجاز گردید، [[خواندن و نوشتن]] را به برخی از ساکنان شهرهای حجاز [[تعلیم]] داد؛ چنان‌که در [[طائف]] آن را به [[غیلان بن سلمه ثقفی]]، در مکه به سفیان بن امیه و [[اباقیس بن عبد مناف]] و از میان برخی دیگر از مضری‌ها به عمرو بن زواره آموخت و هر یک از این افراد نیز به تدریج در میان همشهریان خود به سواد‌آموزی پرداختند<ref>بلاذری، فتوح البلدان، ص۴۵۲-۴۵۳.</ref>. [[رشد]] کتابت در مکه چنان بود که به نقل [[بلاذری]] هم‌زمان با ظهور اسلام در جزیرةالعرب، در میان [[قریش]] هفده تن سواد خواندن و نوشتن داشتند<ref>بلاذری، فتوح البلدان، ص۴۵۲-۴۵۳.</ref>. هرچند با مراجعه به اسامی این افراد، به نظر می‌رسد که [[بلاذری]] تنها نام سرشناسان [[قریش]] را ذکر کرده است و احتمالاً در میان افراد غیر سرشناس نیز افراد باسوادی وجود داشتند<ref>عسلی، «التربیة العربیة قبل السلام»، ص۴۴.</ref>. در یثرب نیز مقارن ظهور اسلام افراد باسوادی وجود داشتند. چنان‌که از منابع برمی‌آید از عوامل اصلی پیدایش سواد در میان [[اعراب]] یثرب، [[یهودیان]] این [[شهر]] بودند که [[کتابت]] به [[زبان عربی]] را به ساکنان آن [[آموزش]] می‌دادند<ref>جواد علی، المفصل، ج۸، ص۱۱۴-۱۱۵.</ref>. [[ابن سعد]] تعداد باسوادان یثرب را کمتر از با سوادان [[مکه]] ذکر می‌کند<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۲.</ref>. شرط [[پیامبر]]{{صل}} پس از [[جنگ بدر]] در خصوص [[آزادی]] اسرای با سواد [[مشرکین]] در ازای سواد‌آموزی به [[اهل یثرب]] را می‌توان تأییدی بر نقل ابن سعد دانست؛ چراکه در صورت کثرت باسوادان یثرب گذاشتن چنین شرطی از جانب پیامبر{{صل}} بی‌معنا بود. شاید بتوان علل رواج کمتر سواد در یثرب را [[زراعت]] و تجارت‌پیشگی صرف [[اوس و خزرج]] دانست.
	بنابراین می‌توان چنین نتیجه گرفت که به دلیل موقعیت ویژه جغرافیایی [[جزیرةالعرب]] و وضع خاص [[معیشتی]] ساکنان آن، بیشتر اعراب [[احساس]] نیازی به [[آموختن]] سواد نمی‌کردند؛ اما در برخی نقاط به فضل تبادلات [[اقتصادی]] با مراکز متمدنی مانند [[ایران]] و [[روم]] و به فضل وجود [[اهل]] کتابی چون یهودیان، اوضاع [[فرهنگی]] قدری متفاوت بود؛ هرچند کتابت در این نقاط فراگیر و همگانی نبود و به صورت رسمی و مستمر انجام نمی‌پذیرفت.		بنابراین می‌توان چنین نتیجه گرفت که به دلیل موقعیت ویژه جغرافیایی [[جزیرةالعرب]] و وضع خاص [[معیشتی]] ساکنان آن، بیشتر اعراب [[احساس]] نیازی به [[آموختن]] سواد نمی‌کردند؛ اما در برخی نقاط به فضل تبادلات [[اقتصادی]] با مراکز متمدنی مانند [[ایران]] و [[روم]] و به فضل وجود [[اهل]] کتابی چون یهودیان، اوضاع [[فرهنگی]] قدری متفاوت بود؛ هرچند کتابت در این نقاط فراگیر و همگانی نبود و به صورت رسمی و مستمر انجام نمی‌پذیرفت.

Jaafari: /* منابع */

2025-09-22T06:46:25Z

منابع

نمایش تغییرات

Jaafari: /* منابع */

2025-09-22T06:40:19Z

منابع

نمایش تغییرات

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = اسلام | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} ==زمینه فرهنگی ظهور و گسترش اسلام== ==جزیرةالعرب== بررسی شرایط فرهنگی جزیرةالعرب به عنوان یکی از زمینه‌های ظهور اسلام می‌تواند در تحلیل همه رویدادهای ت...» ایجاد کرد

2025-09-22T06:37:22Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = اسلام | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} ==زمینه فرهنگی ظهور و گسترش اسلام== ==جزیرةالعرب== بررسی شرایط فرهنگی جزیرةالعرب به عنوان یکی از زمینه‌های ظهور اسلام می‌تواند در تحلیل همه رویدادهای ت...» ایجاد کرد

نمایش تغییرات