عقل در معارف و سیره علوی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* روایاتی از امیرالمومنین{{ع}} درباره خرد، دانش، شناخت */

2025-04-30T17:26:02Z

روایاتی از امیرالمومنین{{ع}} درباره خرد، دانش، شناخت

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۵۶
خط ۲۵۰:		خط ۲۵۰:
	== روایاتی از امیرالمومنین{{ع}} درباره [[خرد]]، [[دانش]]، [[شناخت]] ==		== روایاتی از امیرالمومنین{{ع}} درباره [[خرد]]، [[دانش]]، [[شناخت]] ==
	[[امام علی]]{{ع}} می‌فرماید:		[[امام علی]]{{ع}} می‌فرماید:
	# هیچ ثروتی چون عقل و خرد، و هیچ فقری مانند [[جهل و نادانی]] نیست، [[عقل]] سرچشمه خیر و برجسته‌ترین امتیاز و [[زیباترین]] [[زینت]] است.		# هیچ ثروتی چون عقل و خرد، و هیچ فقری مانند [[جهل و نادانی]] نیست، [[عقل]] سرچشمه خیر و برجسته‌ترین امتیاز و زیباترین [[زینت]] است.
	# عقل و [[خرد]] پیک [[حق]] و پابرجاترین ارکان است، [[شخصیت]] [[آدمی]] به [[عقل]] و [[خرد]] او بستگی دارد و [[اصلاح]] هرکاری با عقل و خرد انجام‌پذیر است.		# عقل و [[خرد]] پیک [[حق]] و پابرجاترین ارکان است، [[شخصیت]] [[آدمی]] به [[عقل]] و [[خرد]] او بستگی دارد و [[اصلاح]] هرکاری با عقل و خرد انجام‌پذیر است.
	# [[علم]] و [[دانش]]، [[پوشش]] است و عقل و خرد [[شمشیر]] برّنده، کاستی‌های [[اخلاقی]] خویش را با [[حلم]] و بردباری‌ات بپوشان و به وسیله عقل و خرد خویش، با [[هوای نفس]] خود [[مبارزه]] نما، [[اندیشه]]، آیینه‌ای شفاف است.		# [[علم]] و [[دانش]]، [[پوشش]] است و عقل و خرد [[شمشیر]] برّنده، کاستی‌های [[اخلاقی]] خویش را با [[حلم]] و بردباری‌ات بپوشان و به وسیله عقل و خرد خویش، با [[هوای نفس]] خود [[مبارزه]] نما، [[اندیشه]]، آیینه‌ای شفاف است.

Bahmani: /* روایاتی از امیرالمومنین{{ع}} درباره خرد، دانش، شناخت */

2025-04-30T17:25:41Z

روایاتی از امیرالمومنین{{ع}} درباره خرد، دانش، شناخت

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۵۵
خط ۲۵۳:		خط ۲۵۳:
	# عقل و [[خرد]] پیک [[حق]] و پابرجاترین ارکان است، [[شخصیت]] [[آدمی]] به [[عقل]] و [[خرد]] او بستگی دارد و [[اصلاح]] هرکاری با عقل و خرد انجام‌پذیر است.		# عقل و [[خرد]] پیک [[حق]] و پابرجاترین ارکان است، [[شخصیت]] [[آدمی]] به [[عقل]] و [[خرد]] او بستگی دارد و [[اصلاح]] هرکاری با عقل و خرد انجام‌پذیر است.
	# [[علم]] و [[دانش]]، [[پوشش]] است و عقل و خرد [[شمشیر]] برّنده، کاستی‌های [[اخلاقی]] خویش را با [[حلم]] و بردباری‌ات بپوشان و به وسیله عقل و خرد خویش، با [[هوای نفس]] خود [[مبارزه]] نما، [[اندیشه]]، آیینه‌ای شفاف است.		# [[علم]] و [[دانش]]، [[پوشش]] است و عقل و خرد [[شمشیر]] برّنده، کاستی‌های [[اخلاقی]] خویش را با [[حلم]] و بردباری‌ات بپوشان و به وسیله عقل و خرد خویش، با [[هوای نفس]] خود [[مبارزه]] نما، [[اندیشه]]، آیینه‌ای شفاف است.
	# عقل و خرد، [[فرمانده سپاه~~]] [[~~رحمان]] و [[هوا و هوس]]، [[رهبر]] [[لشکریان شیطان]] است، [[نفس آدمی]] جذب‌کننده میان آن [[دوست]]، هر یک بر دیگری چیره شود، در نفس آدمی جای می‌گیرد.		# عقل و خرد، فرمانده سپاه رحمان و [[هوا و هوس]]، [[رهبر]] [[لشکریان شیطان]] است، [[نفس آدمی]] جذب‌کننده میان آن [[دوست]]، هر یک بر دیگری چیره شود، در نفس آدمی جای می‌گیرد.
	# برجسته‌ترین بهره فرد، عقل و خرد اوست، اگر شخص به [[ذلّت]] افتد او را [[عزّت]] می‌بخشد و اگر در ورطه [[سقوط]] گرفتار آید، او را [[رهایی]] می‌بخشد، و اگر به [[گمراهی]] دچار شود، وی را رهنمون و اگر سخن بگوید اشتباهاتش را برطرف می‌سازد.		# برجسته‌ترین بهره فرد، عقل و خرد اوست، اگر شخص به [[ذلّت]] افتد او را [[عزّت]] می‌بخشد و اگر در ورطه [[سقوط]] گرفتار آید، او را [[رهایی]] می‌بخشد، و اگر به [[گمراهی]] دچار شود، وی را رهنمون و اگر سخن بگوید اشتباهاتش را برطرف می‌سازد.
	# [[برترین]] [[مردم]] نزد [[خداوند]] کسی است که عقل و خرد خویش را زنده و [[شهوت]] خود را بمیراند و خویشتن را برای اصلاح [[آخرت]] خود به [[زحمت]] اندازد.		# [[برترین]] [[مردم]] نزد [[خداوند]] کسی است که عقل و خرد خویش را زنده و [[شهوت]] خود را بمیراند و خویشتن را برای اصلاح [[آخرت]] خود به زحمت اندازد.
	# [[دین]] به اندازه عقل و خرد، از آدمی خواسته شده است، تا [[مؤمن]] از عقل و خرد برخوردار نباشد [[ایمان]] نیاورده است. [[ارزش]] هر [[انسانی]] به عقل و خرد اوست.		# [[دین]] به اندازه عقل و خرد، از آدمی خواسته شده است، تا [[مؤمن]] از عقل و خرد برخوردار نباشد [[ایمان]] نیاورده است. [[ارزش]] هر [[انسانی]] به عقل و خرد اوست.

خط ۲۶۳:		خط ۲۶۳:
	# عقل و خرد غریزه‌ای است که با علم و دانش و [[تجربه]] افزایش می‌یابد.		# عقل و خرد غریزه‌ای است که با علم و دانش و [[تجربه]] افزایش می‌یابد.
	# بر [[دل‌ها]] بداندیشی‌هایی عارض می‌شود که [[عقل‌ها]] از آنها جلوگیری می‌کنند.		# بر [[دل‌ها]] بداندیشی‌هایی عارض می‌شود که [[عقل‌ها]] از آنها جلوگیری می‌کنند.
	# [[غریزه]] عقل، از [[کارهای ناپسند]] روگردان است.		# غریزه عقل، از کارهای ناپسند روگردان است.
	# [[خردمند]] کسی است که از میان دو عنصر بد، بهترین آنها را تشخیص دهد<ref>[[سید منذر حکیم\|حکیم، سید منذر]]، [[‌پیشوایان هدایت ج۲ (کتاب)\|‌پیشوایان هدایت ج۲]]، ص۳۲۲.</ref>.		# [[خردمند]] کسی است که از میان دو عنصر بد، بهترین آنها را تشخیص دهد<ref>[[سید منذر حکیم\|حکیم، سید منذر]]، [[‌پیشوایان هدایت ج۲ (کتاب)\|‌پیشوایان هدایت ج۲]]، ص۳۲۲.</ref>.

Bahmani: /* عقل و دین */

2025-04-30T17:24:28Z

عقل و دین

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۵۴
خط ۱۶۶:		خط ۱۶۶:
	در این [[خطبه]]، حضرت معلومات [[عقلی]] را به دفینه‌ها و گنج‌های پنهان تشبیه کرده و یکی از [[وظایف]] [[پیامبران]] را برانگیختن و بر ملا کردن این گنج‌ها دانسته‌اند. از این سخن می‌توان دریافت که اولاً [[عقل]] دارای معلومات [[فطری]] و ذاتی است و در خود معلوماتی دارد که از خارج و [[تجربه]] به دست نیاورده است؛ ثانیاً بدون [[تذکر]] و برانگیختن پیامبران، [[آدمی]] از این معلومات [[غافل]] است و بدان توجه ندارد و پیامبران، توجه [[انسان]] را به این [[آگاهی‌ها]] جلب می‌کنند. بنابراین یکی از کارهای [[دین]]، به فعلیت درآوردن، عقل و معلومات فطری است.		در این [[خطبه]]، حضرت معلومات [[عقلی]] را به دفینه‌ها و گنج‌های پنهان تشبیه کرده و یکی از [[وظایف]] [[پیامبران]] را برانگیختن و بر ملا کردن این گنج‌ها دانسته‌اند. از این سخن می‌توان دریافت که اولاً [[عقل]] دارای معلومات [[فطری]] و ذاتی است و در خود معلوماتی دارد که از خارج و [[تجربه]] به دست نیاورده است؛ ثانیاً بدون [[تذکر]] و برانگیختن پیامبران، [[آدمی]] از این معلومات [[غافل]] است و بدان توجه ندارد و پیامبران، توجه [[انسان]] را به این [[آگاهی‌ها]] جلب می‌کنند. بنابراین یکی از کارهای [[دین]]، به فعلیت درآوردن، عقل و معلومات فطری است.

	باز [[امام]] در این باره می‌فرمایند: «[[خداوند]]، [[اسلام]] را [[تشریع]] کرد... و آن را وسیله [[یقین]] برای کسانی که [[خرد]] می‌ورزند، قرار داد»<ref>الکافی، ج۲، ص۴۹.</ref>. بر اساس این [[حدیث]]، دین برای اینکه به یقین برسد، به او کمک می‌کند و وسیله‌ای برای دست‌یابی عقل به یقین است. از این رو است که [[قرآن]] هماره پس از بیان برخی مسائل، انسان را به [[تعقل]] در آنها [[دعوت]] می‌کند. این کار یعنی جهت‌دهی و [[راهنمایی]] عقل به مسیری که به نتیجه خواهد رسید. از آنجا که خداوند [[خالق]] عقل است، بهتر از هر کس می‌داند که عقل در چه مسیری [[توانایی]] رسیدن به مطلوب را دارد و در چه مسیرهایی [[ناتوان]] از دستیابی به نتیجه است. برای مثال قرآن انسان را به تعقل در قرآن<ref>ر.ک: {{متن قرآن\|لَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ كِتَابًا فِيهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ}} «بی‌گمان کتابی برای شما فرستاده‌ایم که یادکرد شما در آن است، آیا خرد نمی‌ورزید؟» سوره انبیاء، آیه ۱۰.</ref>، [[آیات]] [[تکوینی]] و پدیده‌ها و [[نظم]] [[جهان]]<ref>ر.ک: {{متن قرآن\|وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ}} «و اوست که زنده می‌گرداند و می‌میراند و پیاپی آمدن شب و روز با اوست؛ آیا خرد نمی‌ورزید؟» سوره مؤمنون، آیه ۸۰؛ {{متن قرآن\|أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ}} «آیا در زمین نگشته‌اند تا آنان را دل‌هایی باشد که بدان دریابند یا گوش‌هایی که بدان بشنوند؟ زیرا (تنها) چشم‌ها نابینا نمی‌شوند بلکه آن دل‌ها که درون سینه‌ها جا دارند (نیز) نابینا می‌گردند» سوره حج، آیه ۴۶؛ {{متن قرآن\|كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى}} «بخورید و چارپایانتان را بچرانید! بی‌گمان در آن برای خردمندان نشانه‌هایی است» سوره طه، آیه ۵۴؛ {{متن قرآن\|الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى}} «همان که زمین را برای شما گاهواره‌ای گردانید و در آن برایتان راه‌هایی گشود و از آسمان آبی فرو فرستاد که با آن از گیاهان رنگ‌رنگ گونه‌ها برآوردیم» سوره طه، آیه ۵۳؛ {{متن قرآن\|إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ * الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ}} «بی‌گمان در آفرینش آسمان‌ها و زمین و پیاپی آمدن شب و روز نشانه‌هایی برای خردمندان است * (همان) کسان که خداوند را ایستاده و نشسته و آرمیده بر پهلو یاد می‌کنند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند: پروردگارا! این (ها) را بیهوده نیافریده‌ای، پاکا که تویی! ما را از عذاب آتش (دوزخ) باز دار» سوره آل عمران، آیه ۱۹۰-۱۹۱.</ref>، احکام اخلاقی<ref>ر.ک: {{متن قرآن\|قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ}} «بگو: بیایید تا آنچه را خداوند بر شما حرام کرده است برایتان بخوانم: اینکه چیزی را شریک او نگیرید و به پدر و مادر نیکی کنید و فرزندانتان را از ناداری نکشید؛ ما به شما و آنان روزی می‌رسانیم؛ و زشتکاری‌های آشکار و پنهان نزدیک نشوید و آن کس را که خداوند (کشتن او را) حرام کرده است جز به حق مکشید؛ این است آنچه شما را به آن سفارش کرده است باشد که خرد ورزید» سوره انعام، آیه ۱۵۱.</ref> و سرگذشت پیشینیان<ref>ر.ک: {{متن قرآن\|أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى}} «آیا برای آنان راهگشا نبوده است که پیش از آنها چه بسیار نسل‌ها را از میان بردیم که (اینان اکنون) در خانه‌های آنان راه می‌روند؟ بی‌گمان در این، نشانه‌هایی برای (پندگیری) خردمندان است» سوره طه، آیه ۱۲۸.</ref> [[دعوت]] می‌کند؛ زیرا نتیجه [[تفکر]] در این امور، [[شناخت خدا]]، [[درک]] [[احکام اخلاقی~~]]،~~ و [[عبرت گرفتن]] از پیشینیان است. از سوی دیگر در [[احادیث]] متعددی، [[آدمی]] از [[تعقل]] در ذات الهی [[نهی]] شده است<ref>ر.ک: صدوق، التوحید، ص۴۶۰ - ۴۵۵؛ الکافی، ج۱، ص۹۴ - ۹۲.</ref>. دلیل آن، این است که [[عقل]] قادر به فهم ذات الهی و کیفیت [[ذات خداوند]] نیست، و اصولاً ذات خدا دارای کیفیت تعقلی نیست تا به دام تعقل آید. بنابراین تعقل در ذات الهی نتیجه‌ای جز [[گمراهی]] و یا [[بیهودگی]] در پی نخواهد داشت. [[امام علی]]{{ع}} در این باره می‌فرمایند: [[خداوند]] بزرگ‌تر از آن است که [[عقول]] [[بشر]] با تفکر و تعقل او را متصور و محدود سازند... خداوند کسی است که در عقول، متناهی نمی‌گردد تا اینکه در تفکر دارای کیفیت گردد.... عظمت خدا را به اندازه عقلت مقدر و محدود نساز که از هلاک شوندگان خواهی گشت<ref>صدوق، التوحید، ص۵۴، ۵۱. </ref>.		باز [[امام]] در این باره می‌فرمایند: «[[خداوند]]، [[اسلام]] را [[تشریع]] کرد... و آن را وسیله [[یقین]] برای کسانی که [[خرد]] می‌ورزند، قرار داد»<ref>الکافی، ج۲، ص۴۹.</ref>. بر اساس این [[حدیث]]، دین برای اینکه به یقین برسد، به او کمک می‌کند و وسیله‌ای برای دست‌یابی عقل به یقین است. از این رو است که [[قرآن]] هماره پس از بیان برخی مسائل، انسان را به [[تعقل]] در آنها [[دعوت]] می‌کند. این کار یعنی جهت‌دهی و [[راهنمایی]] عقل به مسیری که به نتیجه خواهد رسید. از آنجا که خداوند [[خالق]] عقل است، بهتر از هر کس می‌داند که عقل در چه مسیری [[توانایی]] رسیدن به مطلوب را دارد و در چه مسیرهایی [[ناتوان]] از دستیابی به نتیجه است. برای مثال قرآن انسان را به تعقل در قرآن<ref>ر.ک: {{متن قرآن\|لَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ كِتَابًا فِيهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ}} «بی‌گمان کتابی برای شما فرستاده‌ایم که یادکرد شما در آن است، آیا خرد نمی‌ورزید؟» سوره انبیاء، آیه ۱۰.</ref>، [[آیات]] [[تکوینی]] و پدیده‌ها و [[نظم]] [[جهان]]<ref>ر.ک: {{متن قرآن\|وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ}} «و اوست که زنده می‌گرداند و می‌میراند و پیاپی آمدن شب و روز با اوست؛ آیا خرد نمی‌ورزید؟» سوره مؤمنون، آیه ۸۰؛ {{متن قرآن\|أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ}} «آیا در زمین نگشته‌اند تا آنان را دل‌هایی باشد که بدان دریابند یا گوش‌هایی که بدان بشنوند؟ زیرا (تنها) چشم‌ها نابینا نمی‌شوند بلکه آن دل‌ها که درون سینه‌ها جا دارند (نیز) نابینا می‌گردند» سوره حج، آیه ۴۶؛ {{متن قرآن\|كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى}} «بخورید و چارپایانتان را بچرانید! بی‌گمان در آن برای خردمندان نشانه‌هایی است» سوره طه، آیه ۵۴؛ {{متن قرآن\|الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى}} «همان که زمین را برای شما گاهواره‌ای گردانید و در آن برایتان راه‌هایی گشود و از آسمان آبی فرو فرستاد که با آن از گیاهان رنگ‌رنگ گونه‌ها برآوردیم» سوره طه، آیه ۵۳؛ {{متن قرآن\|إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ * الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ}} «بی‌گمان در آفرینش آسمان‌ها و زمین و پیاپی آمدن شب و روز نشانه‌هایی برای خردمندان است * (همان) کسان که خداوند را ایستاده و نشسته و آرمیده بر پهلو یاد می‌کنند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند: پروردگارا! این (ها) را بیهوده نیافریده‌ای، پاکا که تویی! ما را از عذاب آتش (دوزخ) باز دار» سوره آل عمران، آیه ۱۹۰-۱۹۱.</ref>، احکام اخلاقی<ref>ر.ک: {{متن قرآن\|قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ}} «بگو: بیایید تا آنچه را خداوند بر شما حرام کرده است برایتان بخوانم: اینکه چیزی را شریک او نگیرید و به پدر و مادر نیکی کنید و فرزندانتان را از ناداری نکشید؛ ما به شما و آنان روزی می‌رسانیم؛ و زشتکاری‌های آشکار و پنهان نزدیک نشوید و آن کس را که خداوند (کشتن او را) حرام کرده است جز به حق مکشید؛ این است آنچه شما را به آن سفارش کرده است باشد که خرد ورزید» سوره انعام، آیه ۱۵۱.</ref> و سرگذشت پیشینیان<ref>ر.ک: {{متن قرآن\|أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى}} «آیا برای آنان راهگشا نبوده است که پیش از آنها چه بسیار نسل‌ها را از میان بردیم که (اینان اکنون) در خانه‌های آنان راه می‌روند؟ بی‌گمان در این، نشانه‌هایی برای (پندگیری) خردمندان است» سوره طه، آیه ۱۲۸.</ref> [[دعوت]] می‌کند؛ زیرا نتیجه [[تفکر]] در این امور، [[شناخت خدا]]، [[درک]] احکام اخلاقی و [[عبرت گرفتن]] از پیشینیان است. از سوی دیگر در [[احادیث]] متعددی، [[آدمی]] از [[تعقل]] در ذات الهی [[نهی]] شده است<ref>ر.ک: صدوق، التوحید، ص۴۶۰ - ۴۵۵؛ الکافی، ج۱، ص۹۴ - ۹۲.</ref>. دلیل آن، این است که [[عقل]] قادر به فهم ذات الهی و کیفیت [[ذات خداوند]] نیست، و اصولاً ذات خدا دارای کیفیت تعقلی نیست تا به دام تعقل آید. بنابراین تعقل در ذات الهی نتیجه‌ای جز [[گمراهی]] و یا [[بیهودگی]] در پی نخواهد داشت. [[امام علی]]{{ع}} در این باره می‌فرمایند: [[خداوند]] بزرگ‌تر از آن است که [[عقول]] [[بشر]] با تفکر و تعقل او را متصور و محدود سازند... خداوند کسی است که در عقول، متناهی نمی‌گردد تا اینکه در تفکر دارای کیفیت گردد.... عظمت خدا را به اندازه عقلت مقدر و محدود نساز که از هلاک شوندگان خواهی گشت<ref>صدوق، التوحید، ص۵۴، ۵۱. </ref>.

	افزون بر همه اینها، [[دین]] بر [[عقل]] می‌افزاید، و به فرموده [[امام علی]]{{ع}} «ذکر و [[یاد خدا]] [[روشنایی]] عقل است»<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۲، ص۱۰۸، ح۱۹۹۹.</ref> و هر که [[خداوند سبحان]] را یاد کند، [[خداوند]] دلش را زنده و عقل و خردش را [[نورانی]] می‌گرداند»<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۵، ص۳۸۷، ح۸۸۷۶.</ref> و یاد خدا [[عقل‌ها]] را [[راهنمایی]] و [[هدایت]] می‌کند»<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۱، ص۳۶۹، ح۱۴۰۳.</ref>.		افزون بر همه اینها، [[دین]] بر [[عقل]] می‌افزاید، و به فرموده [[امام علی]]{{ع}} «ذکر و [[یاد خدا]] [[روشنایی]] عقل است»<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۲، ص۱۰۸، ح۱۹۹۹.</ref> و هر که [[خداوند سبحان]] را یاد کند، [[خداوند]] دلش را زنده و عقل و خردش را [[نورانی]] می‌گرداند»<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۵، ص۳۸۷، ح۸۸۷۶.</ref> و یاد خدا [[عقل‌ها]] را [[راهنمایی]] و [[هدایت]] می‌کند»<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۱، ص۳۶۹، ح۱۴۰۳.</ref>.

Bahmani: /* عقل و اخلاق */

2025-04-30T17:23:59Z

عقل و اخلاق

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۵۳
خط ۱۴۱:		خط ۱۴۱:
	طرفداران این مکتب در تعیین غایت با یکدیگر [[اختلاف]] نظر دارند. اکثر آنان غایت را [[لذت]] می‌دانند. دیگران اموری همچون [[قدرت]]، [[معرفت]] و کمال را غایت [[اعمال]] اخلاقی معرفی می‌کنند.		طرفداران این مکتب در تعیین غایت با یکدیگر [[اختلاف]] نظر دارند. اکثر آنان غایت را [[لذت]] می‌دانند. دیگران اموری همچون [[قدرت]]، [[معرفت]] و کمال را غایت [[اعمال]] اخلاقی معرفی می‌کنند.

	در مقابل این مکتب، نظریه [[وظیفه]] گروی قرار می‌گیرد که پیروانش یا منکر آنند که ملاک داوری در باب خوبی و الزامی بودن عمل، غایت و ارزش غیر اخلاقی آن است، یا معتقدند این مکتب به [[تنهایی]] کافی نیست و خود عمل، با قطع نظر از غایت آن می‌تواند خوب و بد یا [[واجب]] و [[حرام]] باشد<ref>ر.ک: فرانکنا، ویلیام کی، فلسفه اخلاق، ترجمه هادی صادقی، ص۴۹ - ۴۵.</ref>. بنابراین غایت‌گروی تنها ملاک داوری را غایت عمل می‌داند؛ اما وظیفه گروی ضرورتاً به معنای [[نفی]] توجه به غایت در داوری نیست؛ بلکه می‌تواند این مطلب را بپذیرد، اما خود عمل و ویژگی‌های آن را نیز در داوری دخیل بداند.		در مقابل این مکتب، نظریه [[وظیفه]] گروی قرار می‌گیرد که پیروانش یا منکر آنند که ملاک داوری در باب خوبی و الزامی بودن عمل، غایت و ارزش غیر اخلاقی آن است، یا معتقدند این مکتب به تنهایی کافی نیست و خود عمل، با قطع نظر از غایت آن می‌تواند خوب و بد یا [[واجب]] و [[حرام]] باشد<ref>ر.ک: فرانکنا، ویلیام کی، فلسفه اخلاق، ترجمه هادی صادقی، ص۴۹ - ۴۵.</ref>. بنابراین غایت‌گروی تنها ملاک داوری را غایت عمل می‌داند؛ اما وظیفه گروی ضرورتاً به معنای [[نفی]] توجه به غایت در داوری نیست؛ بلکه می‌تواند این مطلب را بپذیرد، اما خود عمل و ویژگی‌های آن را نیز در داوری دخیل بداند.

	به نظر می‌رسد محتوای مکتب بایدگروی با احادیثی که در اطلاق دوم و سوم [[عقل عملی]] نقل شد، سازگارتر است. بنا بر مفاد این [[احادیث]]، [[عقل]] قادر است خوب و بد اعمال را [[درک]] کند و به اعمال خوب امر و از اعمال زشت [[نهی]] کند. البته در برخی از این احادیث، عقل بر اساس سود و فایده به عملی، امر یا از آن نهی می‌کند؛ اما همیشه این‌گونه نیست و در اکثر احادیث نقل شده، عقل مستقیماً خوبی و بدی عملی را درک می‌کند و [[آدمی]] را از پلیدی‌ها باز می‌دارد. بنابراین انحصار ملاک داوری در سود و غایت درست نیست و برخی [[افعال]] فی نفسه خوب یا بدند و [[عقل]] نیز قادر است لااقل در پاره‌ای موارد این خوبی و بدی را [[درک]] کرده، بدان امر یا از آن [[نهی]] کند.		به نظر می‌رسد محتوای مکتب بایدگروی با احادیثی که در اطلاق دوم و سوم [[عقل عملی]] نقل شد، سازگارتر است. بنا بر مفاد این [[احادیث]]، [[عقل]] قادر است خوب و بد اعمال را [[درک]] کند و به اعمال خوب امر و از اعمال زشت [[نهی]] کند. البته در برخی از این احادیث، عقل بر اساس سود و فایده به عملی، امر یا از آن نهی می‌کند؛ اما همیشه این‌گونه نیست و در اکثر احادیث نقل شده، عقل مستقیماً خوبی و بدی عملی را درک می‌کند و [[آدمی]] را از پلیدی‌ها باز می‌دارد. بنابراین انحصار ملاک داوری در سود و غایت درست نیست و برخی [[افعال]] فی نفسه خوب یا بدند و [[عقل]] نیز قادر است لااقل در پاره‌ای موارد این خوبی و بدی را [[درک]] کرده، بدان امر یا از آن [[نهی]] کند.

Bahmani: /* مقدمه */

2025-04-30T17:23:19Z

مقدمه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۵۳
خط ۱۵:		خط ۱۵:
	دوم آن‌که در [[روایات]] [[حضرت علی]]{{ع}}، گاه [[عقل]]، سرچشمه همه [[فضایل اخلاقی]] مطرح گردیده است. این [[فضایل]]، هم شامل «ملکات اخلاقی»<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|الْعَقْلُ شَجَرَةٌ ثَمَرُهَا السَّخَاءُ وَ الْحَيَاءُ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۵۶)؛ {{متن حدیث\|الْحِلْمُ نُورٌ جَوْهَرُهُ الْعَقْلُ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۱، ص۳۴۴).</ref> و هم در بر گیرنده «[[اعمال]] [[اخلاقی]]»<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|إِذَا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْكَلَامُ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۵۷)؛ {{متن حدیث\|ثَمَرَةُ الْعَقْلِ مُدَارَاةُ النَّاسِ}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۵۹).</ref> است. واپسین نکته‌ای که در این جا باید روشن شود، نسبت میان وجوه [[علمی]] و عملی عقل از دیدگاه [[امام علی]]{{ع}} است. از روایات آن حضرت، این نتیجه به دست می‌آید که وجه نظری عقل، متبوع و مقدم و وجه عملی عقل، تابع و مؤخر است<ref>روایاتی وجود دارد که حاوی این معنا است؛ برای مثال: {{متن حدیث\|الْعَاقِلُ إِذَا عَلِمَ عَمِلَ‌}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۷۳)؛ {{متن حدیث\|الْعَاقِلُ مَنْ وَقَفَ حَيْثُ عَرَفَ‌}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۸۰)؛ {{متن حدیث\|يَا كُمَيْلُ مَا مِنْ حَرَكَةٍ إِلَّا وَ أَنْتَ مُحْتَاجٌ فِيهَا إِلَى مَعْرِفَةٍ}} (تحف العقول، ص۱۷۱).</ref>.		دوم آن‌که در [[روایات]] [[حضرت علی]]{{ع}}، گاه [[عقل]]، سرچشمه همه [[فضایل اخلاقی]] مطرح گردیده است. این [[فضایل]]، هم شامل «ملکات اخلاقی»<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|الْعَقْلُ شَجَرَةٌ ثَمَرُهَا السَّخَاءُ وَ الْحَيَاءُ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۵۶)؛ {{متن حدیث\|الْحِلْمُ نُورٌ جَوْهَرُهُ الْعَقْلُ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۱، ص۳۴۴).</ref> و هم در بر گیرنده «[[اعمال]] [[اخلاقی]]»<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|إِذَا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْكَلَامُ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۵۷)؛ {{متن حدیث\|ثَمَرَةُ الْعَقْلِ مُدَارَاةُ النَّاسِ}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۵۹).</ref> است. واپسین نکته‌ای که در این جا باید روشن شود، نسبت میان وجوه [[علمی]] و عملی عقل از دیدگاه [[امام علی]]{{ع}} است. از روایات آن حضرت، این نتیجه به دست می‌آید که وجه نظری عقل، متبوع و مقدم و وجه عملی عقل، تابع و مؤخر است<ref>روایاتی وجود دارد که حاوی این معنا است؛ برای مثال: {{متن حدیث\|الْعَاقِلُ إِذَا عَلِمَ عَمِلَ‌}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۷۳)؛ {{متن حدیث\|الْعَاقِلُ مَنْ وَقَفَ حَيْثُ عَرَفَ‌}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۸۰)؛ {{متن حدیث\|يَا كُمَيْلُ مَا مِنْ حَرَكَةٍ إِلَّا وَ أَنْتَ مُحْتَاجٌ فِيهَا إِلَى مَعْرِفَةٍ}} (تحف العقول، ص۱۷۱).</ref>.

	بر پایه بررسی‌های انجام شده در این پژوهش، واژه‌های [[قلب]]<ref>برای مثال، {{متن حدیث\|فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ تَقِيَّةَ ذِي لُبٍّ شَغَلَ التَّفَكُّرُ قَلْبَهُ}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۸۲، بند ۲۸).</ref>، لب<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|مَثَلُ الدُّنْيَا كَمَثَلِ الْحَيَّةِ... يَحْذَرُهَا ذُو اللُّبِّ الْعَاقِلُ‌}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، حکمت ۱۱۵).</ref>، نهیه<ref>حضرت علی{{ع}} خصوصیات مشترکی را برای صاحبان عقل و صاحبان تهیه ذکر فرموده است که بیان‌گر ترادف آنها است. برای مثال، تلازم وجودی بین برخورداری از عقل و برخورداری از نهی با مالکیت بر نفس: {{متن حدیث\|الْعَاقِلُ مَنْ يَمْلِكُ نَفْسَهُ إِذَا غَضِبَ وَ إِذَا رَغِبَ وَ إِذَا رَهِبَ}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۷۴)؛ {{متن حدیث\|مَنْ مَلَكَ هَوَاهُ مَلَكَ النُّهَى‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۵۸۱).</ref>، [[حلم]] (به ~~[[صور]]ت~~ جمع)<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|يَا أَشْبَاهَ الرِّجَالِ وَ لَا رِجَالَ حُلُومُ الْأَطْفَالِ}}؛ (فیض الاسلام. ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۲۷، بند ۱۱).</ref>، ارب<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|لَا تَحْلُو مُصَاحَبَةُ غَيْرِ أَرِيبٍ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۱، ص۵۷).</ref>، [[نبل]]<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|رَدْعُ النَّفْسِ عَنْ تَسْوِيلِ الْهَوَى ثَمَرَةُ النُّبْلِ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۴۴۶).</ref>، دهاء<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|وَ اللَّهِ مَا مُعَاوِيَةُ بِأَدْهَى مِنِّي‌}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱۹۱، بند ۱).</ref> و ذهن (به صورت جمع)<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|فَمَثُلَتْ إِنْسَاناً ذَا أَذْهَانٍ يُجِيلُهَا}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱، بند ۲۶).</ref> در [[روایات]] [[امام]] به عنوان واژه‌های مرادف [[عقل]] به کار رفته‌اند. همچنین در سخنان امام علی{{ع}}، واژه‌هایی مانند حمق<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|إِنَّ أَغْنَى الْغِنَى الْعَقْلُ وَ أَكْبَرَ الْفَقْرِ الْحُمْقُ}}؛ (بحارالانوار، ج۱، ص۹۵).</ref>، سفه<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|فَسَادُ الْأَخْلَاقِ مُعَاشَرَةُ السُّفَهَاءِ وَ صَلَاحُ الْأَخْلَاقِ مُعَاشَرَةُ الْعُقَلَاءِ}}؛ (بحارالانوار، ج۱، ص۱۶۰).</ref> و خُرق<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|مِنَ الْخُرْقِ الْمُعَاجَلَةُ قَبْلَ الْإِمْكَانِ، وَ الْأَنَاةُ بَعْدَ الْفُرْصَةِ}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، حکمت ۳۵۵).</ref> در مقابل عقل به کار رفته‌اند<ref>[[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\| دانشنامه امام علی ج۴]]، ص۱۶۸.</ref>.		بر پایه بررسی‌های انجام شده در این پژوهش، واژه‌های [[قلب]]<ref>برای مثال، {{متن حدیث\|فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ تَقِيَّةَ ذِي لُبٍّ شَغَلَ التَّفَكُّرُ قَلْبَهُ}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۸۲، بند ۲۸).</ref>، لب<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|مَثَلُ الدُّنْيَا كَمَثَلِ الْحَيَّةِ... يَحْذَرُهَا ذُو اللُّبِّ الْعَاقِلُ‌}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، حکمت ۱۱۵).</ref>، نهیه<ref>حضرت علی{{ع}} خصوصیات مشترکی را برای صاحبان عقل و صاحبان تهیه ذکر فرموده است که بیان‌گر ترادف آنها است. برای مثال، تلازم وجودی بین برخورداری از عقل و برخورداری از نهی با مالکیت بر نفس: {{متن حدیث\|الْعَاقِلُ مَنْ يَمْلِكُ نَفْسَهُ إِذَا غَضِبَ وَ إِذَا رَغِبَ وَ إِذَا رَهِبَ}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۷۴)؛ {{متن حدیث\|مَنْ مَلَكَ هَوَاهُ مَلَكَ النُّهَى‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۵۸۱).</ref>، [[حلم]] (به صورت جمع)<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|يَا أَشْبَاهَ الرِّجَالِ وَ لَا رِجَالَ حُلُومُ الْأَطْفَالِ}}؛ (فیض الاسلام. ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۲۷، بند ۱۱).</ref>، ارب<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|لَا تَحْلُو مُصَاحَبَةُ غَيْرِ أَرِيبٍ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۱، ص۵۷).</ref>، [[نبل]]<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|رَدْعُ النَّفْسِ عَنْ تَسْوِيلِ الْهَوَى ثَمَرَةُ النُّبْلِ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۴۴۶).</ref>، دهاء<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|وَ اللَّهِ مَا مُعَاوِيَةُ بِأَدْهَى مِنِّي‌}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱۹۱، بند ۱).</ref> و ذهن (به صورت جمع)<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|فَمَثُلَتْ إِنْسَاناً ذَا أَذْهَانٍ يُجِيلُهَا}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱، بند ۲۶).</ref> در [[روایات]] [[امام]] به عنوان واژه‌های مرادف [[عقل]] به کار رفته‌اند. همچنین در سخنان امام علی{{ع}}، واژه‌هایی مانند حمق<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|إِنَّ أَغْنَى الْغِنَى الْعَقْلُ وَ أَكْبَرَ الْفَقْرِ الْحُمْقُ}}؛ (بحارالانوار، ج۱، ص۹۵).</ref>، سفه<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|فَسَادُ الْأَخْلَاقِ مُعَاشَرَةُ السُّفَهَاءِ وَ صَلَاحُ الْأَخْلَاقِ مُعَاشَرَةُ الْعُقَلَاءِ}}؛ (بحارالانوار، ج۱، ص۱۶۰).</ref> و خُرق<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|مِنَ الْخُرْقِ الْمُعَاجَلَةُ قَبْلَ الْإِمْكَانِ، وَ الْأَنَاةُ بَعْدَ الْفُرْصَةِ}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، حکمت ۳۵۵).</ref> در مقابل عقل به کار رفته‌اند<ref>[[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\| دانشنامه امام علی ج۴]]، ص۱۶۸.</ref>.

	== تقسیم عقل ==		== تقسیم عقل ==

Bahmani: /* مقدمه */

2025-04-30T17:22:48Z

مقدمه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۵۲
خط ۱۵:		خط ۱۵:
	دوم آن‌که در [[روایات]] [[حضرت علی]]{{ع}}، گاه [[عقل]]، سرچشمه همه [[فضایل اخلاقی]] مطرح گردیده است. این [[فضایل]]، هم شامل «ملکات اخلاقی»<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|الْعَقْلُ شَجَرَةٌ ثَمَرُهَا السَّخَاءُ وَ الْحَيَاءُ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۵۶)؛ {{متن حدیث\|الْحِلْمُ نُورٌ جَوْهَرُهُ الْعَقْلُ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۱، ص۳۴۴).</ref> و هم در بر گیرنده «[[اعمال]] [[اخلاقی]]»<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|إِذَا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْكَلَامُ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۵۷)؛ {{متن حدیث\|ثَمَرَةُ الْعَقْلِ مُدَارَاةُ النَّاسِ}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۵۹).</ref> است. واپسین نکته‌ای که در این جا باید روشن شود، نسبت میان وجوه [[علمی]] و عملی عقل از دیدگاه [[امام علی]]{{ع}} است. از روایات آن حضرت، این نتیجه به دست می‌آید که وجه نظری عقل، متبوع و مقدم و وجه عملی عقل، تابع و مؤخر است<ref>روایاتی وجود دارد که حاوی این معنا است؛ برای مثال: {{متن حدیث\|الْعَاقِلُ إِذَا عَلِمَ عَمِلَ‌}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۷۳)؛ {{متن حدیث\|الْعَاقِلُ مَنْ وَقَفَ حَيْثُ عَرَفَ‌}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۸۰)؛ {{متن حدیث\|يَا كُمَيْلُ مَا مِنْ حَرَكَةٍ إِلَّا وَ أَنْتَ مُحْتَاجٌ فِيهَا إِلَى مَعْرِفَةٍ}} (تحف العقول، ص۱۷۱).</ref>.		دوم آن‌که در [[روایات]] [[حضرت علی]]{{ع}}، گاه [[عقل]]، سرچشمه همه [[فضایل اخلاقی]] مطرح گردیده است. این [[فضایل]]، هم شامل «ملکات اخلاقی»<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|الْعَقْلُ شَجَرَةٌ ثَمَرُهَا السَّخَاءُ وَ الْحَيَاءُ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۵۶)؛ {{متن حدیث\|الْحِلْمُ نُورٌ جَوْهَرُهُ الْعَقْلُ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۱، ص۳۴۴).</ref> و هم در بر گیرنده «[[اعمال]] [[اخلاقی]]»<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|إِذَا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْكَلَامُ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۵۷)؛ {{متن حدیث\|ثَمَرَةُ الْعَقْلِ مُدَارَاةُ النَّاسِ}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۵۹).</ref> است. واپسین نکته‌ای که در این جا باید روشن شود، نسبت میان وجوه [[علمی]] و عملی عقل از دیدگاه [[امام علی]]{{ع}} است. از روایات آن حضرت، این نتیجه به دست می‌آید که وجه نظری عقل، متبوع و مقدم و وجه عملی عقل، تابع و مؤخر است<ref>روایاتی وجود دارد که حاوی این معنا است؛ برای مثال: {{متن حدیث\|الْعَاقِلُ إِذَا عَلِمَ عَمِلَ‌}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۷۳)؛ {{متن حدیث\|الْعَاقِلُ مَنْ وَقَفَ حَيْثُ عَرَفَ‌}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۸۰)؛ {{متن حدیث\|يَا كُمَيْلُ مَا مِنْ حَرَكَةٍ إِلَّا وَ أَنْتَ مُحْتَاجٌ فِيهَا إِلَى مَعْرِفَةٍ}} (تحف العقول، ص۱۷۱).</ref>.

	بر پایه بررسی‌های انجام شده در این پژوهش، واژه‌های [[قلب]]<ref>برای مثال، {{متن حدیث\|فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ تَقِيَّةَ ذِي لُبٍّ شَغَلَ التَّفَكُّرُ قَلْبَهُ}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۸۲، بند ۲۸).</ref>، لب<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|مَثَلُ الدُّنْيَا كَمَثَلِ الْحَيَّةِ... يَحْذَرُهَا ذُو اللُّبِّ الْعَاقِلُ‌}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، حکمت ۱۱۵).</ref>، نهیه<ref>حضرت علی{{ع}} خصوصیات مشترکی را برای صاحبان عقل و صاحبان تهیه ذکر فرموده است که بیان‌گر ترادف آنها است. برای مثال، تلازم وجودی بین برخورداری از عقل و برخورداری از نهی با مالکیت بر نفس: {{متن حدیث\|الْعَاقِلُ مَنْ يَمْلِكُ نَفْسَهُ إِذَا غَضِبَ وَ إِذَا رَغِبَ وَ إِذَا رَهِبَ}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۷۴)؛ {{متن حدیث\|مَنْ مَلَكَ هَوَاهُ مَلَكَ النُّهَى‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۵۸۱).</ref>، [[حلم]] (به [[صور]]ت جمع)<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|يَا أَشْبَاهَ الرِّجَالِ وَ لَا رِجَالَ حُلُومُ الْأَطْفَالِ}}؛ (فیض الاسلام. ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۲۷، بند ۱۱).</ref>، ارب<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|لَا تَحْلُو مُصَاحَبَةُ غَيْرِ أَرِيبٍ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۱، ص۵۷).</ref>، [[نبل]]<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|رَدْعُ النَّفْسِ عَنْ تَسْوِيلِ الْهَوَى ثَمَرَةُ النُّبْلِ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۴۴۶).</ref>، دهاء<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|وَ اللَّهِ مَا مُعَاوِيَةُ بِأَدْهَى مِنِّي‌}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱۹۱، بند ۱).</ref> و ذهن (به صورت جمع)<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|فَمَثُلَتْ إِنْسَاناً ذَا أَذْهَانٍ يُجِيلُهَا}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱، بند ۲۶).</ref> در [[روایات]] [[امام]] به عنوان واژه‌های مرادف [[عقل]] به کار رفته‌اند. همچنین در سخنان امام علی{{ع}}، واژه‌هایی مانند حمق<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|إِنَّ أَغْنَى الْغِنَى الْعَقْلُ وَ أَكْبَرَ الْفَقْرِ الْحُمْقُ}}؛ (بحارالانوار، ج۱، ص۹۵).</ref>، سفه<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|فَسَادُ الْأَخْلَاقِ مُعَاشَرَةُ السُّفَهَاءِ وَ صَلَاحُ الْأَخْلَاقِ مُعَاشَرَةُ الْعُقَلَاءِ}}؛ (بحارالانوار، ج۱، ص۱۶۰).</ref> و خُرق<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|مِنَ الْخُرْقِ الْمُعَاجَلَةُ قَبْلَ الْإِمْكَانِ، وَ الْأَنَاةُ بَعْدَ الْفُرْصَةِ}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، حکمت ۳۵۵).</ref> در مقابل عقل به کار رفته‌اند.<ref>[[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\| دانشنامه امام علی ج۴]]، ص۱۶۸.</ref>		بر پایه بررسی‌های انجام شده در این پژوهش، واژه‌های [[قلب]]<ref>برای مثال، {{متن حدیث\|فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ تَقِيَّةَ ذِي لُبٍّ شَغَلَ التَّفَكُّرُ قَلْبَهُ}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۸۲، بند ۲۸).</ref>، لب<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|مَثَلُ الدُّنْيَا كَمَثَلِ الْحَيَّةِ... يَحْذَرُهَا ذُو اللُّبِّ الْعَاقِلُ‌}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، حکمت ۱۱۵).</ref>، نهیه<ref>حضرت علی{{ع}} خصوصیات مشترکی را برای صاحبان عقل و صاحبان تهیه ذکر فرموده است که بیان‌گر ترادف آنها است. برای مثال، تلازم وجودی بین برخورداری از عقل و برخورداری از نهی با مالکیت بر نفس: {{متن حدیث\|الْعَاقِلُ مَنْ يَمْلِكُ نَفْسَهُ إِذَا غَضِبَ وَ إِذَا رَغِبَ وَ إِذَا رَهِبَ}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۷۴)؛ {{متن حدیث\|مَنْ مَلَكَ هَوَاهُ مَلَكَ النُّهَى‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۵۸۱).</ref>، [[حلم]] (به [[صور]]ت جمع)<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|يَا أَشْبَاهَ الرِّجَالِ وَ لَا رِجَالَ حُلُومُ الْأَطْفَالِ}}؛ (فیض الاسلام. ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۲۷، بند ۱۱).</ref>، ارب<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|لَا تَحْلُو مُصَاحَبَةُ غَيْرِ أَرِيبٍ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۱، ص۵۷).</ref>، [[نبل]]<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|رَدْعُ النَّفْسِ عَنْ تَسْوِيلِ الْهَوَى ثَمَرَةُ النُّبْلِ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۴۴۶).</ref>، دهاء<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|وَ اللَّهِ مَا مُعَاوِيَةُ بِأَدْهَى مِنِّي‌}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱۹۱، بند ۱).</ref> و ذهن (به صورت جمع)<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|فَمَثُلَتْ إِنْسَاناً ذَا أَذْهَانٍ يُجِيلُهَا}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱، بند ۲۶).</ref> در [[روایات]] [[امام]] به عنوان واژه‌های مرادف [[عقل]] به کار رفته‌اند. همچنین در سخنان امام علی{{ع}}، واژه‌هایی مانند حمق<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|إِنَّ أَغْنَى الْغِنَى الْعَقْلُ وَ أَكْبَرَ الْفَقْرِ الْحُمْقُ}}؛ (بحارالانوار، ج۱، ص۹۵).</ref>، سفه<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|فَسَادُ الْأَخْلَاقِ مُعَاشَرَةُ السُّفَهَاءِ وَ صَلَاحُ الْأَخْلَاقِ مُعَاشَرَةُ الْعُقَلَاءِ}}؛ (بحارالانوار، ج۱، ص۱۶۰).</ref> و خُرق<ref>برای مثال: {{متن حدیث\|مِنَ الْخُرْقِ الْمُعَاجَلَةُ قَبْلَ الْإِمْكَانِ، وَ الْأَنَاةُ بَعْدَ الْفُرْصَةِ}}؛ (فیض الاسلام، ترجمه نهج البلاغه، حکمت ۳۵۵).</ref> در مقابل عقل به کار رفته‌اند<ref>[[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\| دانشنامه امام علی ج۴]]، ص۱۶۸.</ref>.

	== تقسیم عقل ==		== تقسیم عقل ==

Bahmani در ‏۳۰ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۷:۲۱

2025-04-30T17:21:33Z

نمایش تغییرات

Bahmani در ‏۳۰ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۰۲

2025-04-30T10:02:41Z

نمایش تغییرات

Bahmani: /* منابع */

2025-04-30T09:57:51Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۲۷
خط ۲۸۰:		خط ۲۸۰:
	== منابع ==		== منابع ==
	{{منابع}}		{{منابع}}
	# [[پرونده:1368102.jpg\|22px]] [[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| ~~مقاله «تربیت عقلانی»~~]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\|'''دانشنامه امام علی ج۴''']]		# [[پرونده:1368102.jpg\|22px]] [[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\|تربیت عقلانی]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\|'''دانشنامه امام علی ج۴''']]
			# [[پرونده:136899.jpg\|22px]] [[رضا برنجکار\|برنجکار، رضا]]، [[عقل و معرفت عقلی (مقاله)\|عقل و معرفت عقلی]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)\|'''دانشنامه امام علی ج۱''']]
			# [[پرونده:136899.jpg\|22px]] [[محمد باقر سعیدی روشن\|سعیدی روشن، محمد باقر]]، [[وحی و معرفت وحیانی (مقاله)\|وحی و معرفت وحیانی]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)\|'''دانشنامه امام علی ج۱''']]
	# [[پرونده:151916.jpg\|22px]] [[سید منذر حکیم\|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۲ (کتاب)\|‌'''پیشوایان هدایت ج۲''']]		# [[پرونده:151916.jpg\|22px]] [[سید منذر حکیم\|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۲ (کتاب)\|‌'''پیشوایان هدایت ج۲''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Jaafari: /* عقل و علم */

2023-05-28T08:46:23Z

عقل و علم

نمایش تغییرات