علوم ادبی در معارف و سیره علوی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۱۹ فوریهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۰۰

2025-02-19T05:00:38Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۹ فوریهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۳۰
خط ۱۸:		خط ۱۸:
	از سال‌های صدور خطبه‌های امام علی{{ع}} تمایز بیانات ایشان نسبت به کلام عرب، جلب توجه می‌کرد. آن [[زمان]] که نزد [[اعراب جاهلی]] [[فصاحت]] عبارت بود از توصیف شتر و اسب یا وصف [[کوه]] و دشت و امثال آن و نهایت فصاحتی که بدان مشهور بودند از انشای دو سه سطر [[تجاوز]] نمی‌کرد، که یا موعظه‌ای بود، همراه با ذکر [[مرگ]] و مذمت [[دنیا]] یا [[تشویق]] به [[جهاد]]؛ سخن از [[فرشتگان]] و صفات و اشکال [[عبادات]] و [[تسبیح]] آنان و [[شناخت]] آنها نسبت به [[خداوند متعال]] و [[عشق]] آنها به او و دیگر مضامین موجود در خطبه‌های امام علی{{ع}} با این تفصیل نزد هیچ یک از [[صحابه]] شناخته شده نبود<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۶، ص۴۲۵ و ۴۲۶.</ref>. همچنین [[امام علی]]{{ع}} در بیان برخی [[خطبه‌ها]] منفرد بوده‌اند. مانند [[خطبه]] بدون الف<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۹، ص۱۴۰.</ref> و دو خطبه بدون نقطه<ref>ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب{{ع}}، ج۲، ص۴۸.</ref> که از شگفتی‌های بیانات ایشان به شمار می‌آید.		از سال‌های صدور خطبه‌های امام علی{{ع}} تمایز بیانات ایشان نسبت به کلام عرب، جلب توجه می‌کرد. آن [[زمان]] که نزد [[اعراب جاهلی]] [[فصاحت]] عبارت بود از توصیف شتر و اسب یا وصف [[کوه]] و دشت و امثال آن و نهایت فصاحتی که بدان مشهور بودند از انشای دو سه سطر [[تجاوز]] نمی‌کرد، که یا موعظه‌ای بود، همراه با ذکر [[مرگ]] و مذمت [[دنیا]] یا [[تشویق]] به [[جهاد]]؛ سخن از [[فرشتگان]] و صفات و اشکال [[عبادات]] و [[تسبیح]] آنان و [[شناخت]] آنها نسبت به [[خداوند متعال]] و [[عشق]] آنها به او و دیگر مضامین موجود در خطبه‌های امام علی{{ع}} با این تفصیل نزد هیچ یک از [[صحابه]] شناخته شده نبود<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۶، ص۴۲۵ و ۴۲۶.</ref>. همچنین [[امام علی]]{{ع}} در بیان برخی [[خطبه‌ها]] منفرد بوده‌اند. مانند [[خطبه]] بدون الف<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۹، ص۱۴۰.</ref> و دو خطبه بدون نقطه<ref>ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب{{ع}}، ج۲، ص۴۸.</ref> که از شگفتی‌های بیانات ایشان به شمار می‌آید.

	علمای [[مسلمان]] همواره به [[برتر]] بودن کلام امام علی{{ع}} اعتراف داشته‌اند. [[عبدالله بن مقفع]] از چهره‌های درخشان ادبی و مفاخر [[ایران]] و [[اسلام]] است که متأثر از عواملی چند در فصاحت و [[بلاغت]] سرآمد شد، اما با بررسی آثار او [[استنتاج]] می‌شود که علت اصلی بلاغت [[ابن مقفع]] آشنایی با خطبه‌ها و نامه‌های امام علی{{ع}} و تأثیر‌پذیری شدید از اسلوب بیانات آن حضرت بوده است. نیز ابو عثمان، [[عمرو بن ~~بحر]]،~~ ملقب به [[جاحظ]]<ref>د ۲۵۵ ق.</ref> که او را [[امام]] ادب عربی شمرده‌اند، پس از نقل این سخن امام علی{{ع}}: {{متن حدیث\|قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُهُ‌}}<ref>سید رضی، نهج البلاغه، ص۴۸۲.</ref> «مرد را آن بهاست که بدان [[نیک]] داناست - آن ارزی که می‌ورزی»<ref>نهج البلاغه (ترجمه سیدجعفر شهیدی)، ص۳۷۳.</ref> می‌نویسد: «اگر از این کتاب جز همین نکته را نداشتیم، آن را شافی، کافی، بسنده و بی‌نیاز کننده می‌یافتیم، بلکه افزون از کفایت و منتهی به غایت می‌دیدیم»<ref>جاحظ، البیان والتبیین، ص۵۸ و ۵۹.</ref>. [[ابن نباته]]، ادیب سخندان قرن چهارم استفاده خود از سخنان امام علی{{ع}} را چنین تبیین می‌کند: گنجینه‌هایی از خطابه از بر کردم که هرچه از آن برمی‌دارم بیشتر می‌شود و آن گنجینه‌ها چیزی نیست جز صد فصل از [[مواعظ]] علی{{ع}}<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۲۳.</ref>. [[سید رضی]] نیز در مقدمه [[نهج البلاغه]] درباره [[فصاحت]] و [[بلاغت]] کلام امام علی{{ع}} گفته است: «[[امیر مؤمنان]]{{ع}} سرچشمه فصاحت است و آبشخور بلاغت. فصاحت خود را به [[کلام]] حضرتش آراید تا به [[جمال]] رسد، و بلاغت در کنار او زاید و به کمال رسد. او بود که نقاب از چهره سخن کشید تا مترسل [[زیبایی]] آن را دید. [[آیین]] گفتار را از او وام گرفتند، و خطیبان بر جای پایش گام نهادند، و واعظان از خواندن کلام او نام یافتند. با این همه او گوی از همگان برد و اینان بدو نرسیدند، او پیش افتاد و اینان واپس خزیدند چه در گفتار او رنگی از [[علم]] خداست و بویی از گفتار مصطفی{{صل}}»<ref>نهج البلاغه (ترجمه سیدجعفر شهیدی)، ص۲۶؛ سید رضی، نهج البلاغه، ص۳۴.</ref>. همچنین او ذیل فرازی از خطبه‌های امام علی{{ع}} که فرمود: {{متن حدیث\|تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا}}<ref>سید رضی، نهج البلاغه، ص۶۲ و ۶۳.</ref> «سبکبار باشید تا زودتر برسید»<ref>نهج البلاغه (ترجمه سیدجعفر شهیدی)، ص۲۲.</ref> می‌نویسد این سخن امام علی{{ع}} پس از سخن [[خدا]] و [[پیامبر اکرم]]{{صل}} با هر سخنی سنجیده شود بر آن [[برتری]] دارد و از آن پیشی می‌گیرد<ref>سید رضی، نهج البلاغه، ص۶۳.</ref>. همچنین [[ابن ابی الحدید]] [[امام علی]]{{ع}} را [[امام]] [[فصحا]] و [[سید]] [[بلغا]] خوانده و می‌نویسد: سخن او فروتر از سخن خدا و فراتر از سخن [[بندگان]] است<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۲۳.</ref>. و بنا بر قول [[شیخ محمد عبده]]، «هیچ کس از اهل لغت عربی نیست که [[معتقد]] نباشد سخن امام علی{{ع}} شریف‌ترین و بلیغ‌ترین [[کلام]] بعد از [[کلام خدا]] و [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است»<ref>عبده، شرح نهج البلاغه، ص۱۲.</ref>.<ref>[[عبدالهادی فقهی‌زاده\|فقهی‌زاده]] و [[الهه تاجیک\|تاجیک]]، [[مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی (مقاله)\|مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی]]، ص ۶۷.</ref>		علمای [[مسلمان]] همواره به [[برتر]] بودن کلام امام علی{{ع}} اعتراف داشته‌اند. [[عبدالله بن مقفع]] از چهره‌های درخشان ادبی و مفاخر [[ایران]] و [[اسلام]] است که متأثر از عواملی چند در فصاحت و [[بلاغت]] سرآمد شد، اما با بررسی آثار او [[استنتاج]] می‌شود که علت اصلی بلاغت ابن مقفع آشنایی با خطبه‌ها و نامه‌های امام علی{{ع}} و تأثیر‌پذیری شدید از اسلوب بیانات آن حضرت بوده است. نیز ابو عثمان، عمرو بن بحر، ملقب به [[جاحظ]]<ref>د ۲۵۵ ق.</ref> که او را [[امام]] ادب عربی شمرده‌اند، پس از نقل این سخن امام علی{{ع}}: {{متن حدیث\|قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُهُ‌}}<ref>سید رضی، نهج البلاغه، ص۴۸۲.</ref> «مرد را آن بهاست که بدان [[نیک]] داناست - آن ارزی که می‌ورزی»<ref>نهج البلاغه (ترجمه سیدجعفر شهیدی)، ص۳۷۳.</ref> می‌نویسد: «اگر از این کتاب جز همین نکته را نداشتیم، آن را شافی، کافی، بسنده و بی‌نیاز کننده می‌یافتیم، بلکه افزون از کفایت و منتهی به غایت می‌دیدیم»<ref>جاحظ، البیان والتبیین، ص۵۸ و ۵۹.</ref>. [[ابن نباته]]، ادیب سخندان قرن چهارم استفاده خود از سخنان امام علی{{ع}} را چنین تبیین می‌کند: گنجینه‌هایی از خطابه از بر کردم که هرچه از آن برمی‌دارم بیشتر می‌شود و آن گنجینه‌ها چیزی نیست جز صد فصل از [[مواعظ]] علی{{ع}}<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۲۳.</ref>. [[سید رضی]] نیز در مقدمه [[نهج البلاغه]] درباره [[فصاحت]] و [[بلاغت]] کلام امام علی{{ع}} گفته است: «[[امیر مؤمنان]]{{ع}} سرچشمه فصاحت است و آبشخور بلاغت. فصاحت خود را به [[کلام]] حضرتش آراید تا به [[جمال]] رسد، و بلاغت در کنار او زاید و به کمال رسد. او بود که نقاب از چهره سخن کشید تا مترسل [[زیبایی]] آن را دید. [[آیین]] گفتار را از او وام گرفتند، و خطیبان بر جای پایش گام نهادند، و واعظان از خواندن کلام او نام یافتند. با این همه او گوی از همگان برد و اینان بدو نرسیدند، او پیش افتاد و اینان واپس خزیدند چه در گفتار او رنگی از [[علم]] خداست و بویی از گفتار مصطفی{{صل}}»<ref>نهج البلاغه (ترجمه سیدجعفر شهیدی)، ص۲۶؛ سید رضی، نهج البلاغه، ص۳۴.</ref>. همچنین او ذیل فرازی از خطبه‌های امام علی{{ع}} که فرمود: {{متن حدیث\|تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا}}<ref>سید رضی، نهج البلاغه، ص۶۲ و ۶۳.</ref> «سبکبار باشید تا زودتر برسید»<ref>نهج البلاغه (ترجمه سیدجعفر شهیدی)، ص۲۲.</ref> می‌نویسد این سخن امام علی{{ع}} پس از سخن [[خدا]] و [[پیامبر اکرم]]{{صل}} با هر سخنی سنجیده شود بر آن [[برتری]] دارد و از آن پیشی می‌گیرد<ref>سید رضی، نهج البلاغه، ص۶۳.</ref>. همچنین [[ابن ابی الحدید]] [[امام علی]]{{ع}} را [[امام]] [[فصحا]] و [[سید]] [[بلغا]] خوانده و می‌نویسد: سخن او فروتر از سخن خدا و فراتر از سخن [[بندگان]] است<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۲۳.</ref>. و بنا بر قول [[شیخ محمد عبده]]، «هیچ کس از اهل لغت عربی نیست که [[معتقد]] نباشد سخن امام علی{{ع}} شریف‌ترین و بلیغ‌ترین [[کلام]] بعد از [[کلام خدا]] و [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است»<ref>عبده، شرح نهج البلاغه، ص۱۲.</ref>.<ref>[[عبدالهادی فقهی‌زاده\|فقهی‌زاده]] و [[الهه تاجیک\|تاجیک]]، [[مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی (مقاله)\|مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی]]، ص ۶۷.</ref>

	== نقد ادبی ==		== نقد ادبی ==
خط ۲۹:		خط ۲۹:
	با وجود اینکه در دوره جاهلی توجه فراوانی به شعر وجود داشت، اما نقد شعر در این دوره فاقد روش‌های مشخص در تحلیل بود و مبتنی بر ذوق فرد ناقد بود و چنین نقدی که بر مبنای سلیقه [[فطری]] و ذوق عامی بود باعث شده است محققان نقد این مرحله را نقد فطری بنامند و همچنین نقد در این دوره جزیی بود و اگر ناقد تحت تأثیر شرایط محیط، [[زمان]] و… قرار می‌گرفت، ممکن بود داوری‌اش دچار [[تغییر]] شود. همین مسئله باعث شده است که گاه [[شاعری]] را به خاطر یک [[بیت]] [[شعر]] به نام [[اشعر]] الشعرا بشناسند<ref>حاج ابراهیمی، النقد الادبی، ص۲.</ref>.		با وجود اینکه در دوره جاهلی توجه فراوانی به شعر وجود داشت، اما نقد شعر در این دوره فاقد روش‌های مشخص در تحلیل بود و مبتنی بر ذوق فرد ناقد بود و چنین نقدی که بر مبنای سلیقه [[فطری]] و ذوق عامی بود باعث شده است محققان نقد این مرحله را نقد فطری بنامند و همچنین نقد در این دوره جزیی بود و اگر ناقد تحت تأثیر شرایط محیط، [[زمان]] و… قرار می‌گرفت، ممکن بود داوری‌اش دچار [[تغییر]] شود. همین مسئله باعث شده است که گاه [[شاعری]] را به خاطر یک [[بیت]] [[شعر]] به نام [[اشعر]] الشعرا بشناسند<ref>حاج ابراهیمی، النقد الادبی، ص۲.</ref>.

	با ظهور اسلام در ابتدا وقفه‌ای در شعر و شاعری ایجاد شد و این امر به دو دلیل بود: اول آنکه [[قرآن کریم]] با بیان دلنشین خود [[روح]] و [[فکر]] مخاطبان و از جمله [[شاعران]] را شیفته و مجذوب خویش ساخت و دوم این که [[قرآن]] شاعران را سخت [[مذمت]] می‌نمود<ref>{{متن قرآن\|وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ}} «و از شاعران، گمراهان پیروی می‌کنند» سوره شعراء، آیه ۲۲۴.</ref>؛ اما تشویق‌های [[پیامبر]] از برخی شاعران مبنی بر استفاده از این [[سلاح]] در جهت [[مبارزه]] با دشمنان اسلام دوباره [[بازار]] شعر را گرم نمود.		با ظهور اسلام در ابتدا وقفه‌ای در شعر و شاعری ایجاد شد و این امر به دو دلیل بود: اول آنکه [[قرآن کریم]] با بیان دلنشین خود [[روح]] و [[فکر]] مخاطبان و از جمله [[شاعران]] را شیفته و مجذوب خویش ساخت و دوم این که [[قرآن]] شاعران را سخت مذمت می‌نمود<ref>{{متن قرآن\|وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ}} «و از شاعران، گمراهان پیروی می‌کنند» سوره شعراء، آیه ۲۲۴.</ref>؛ اما تشویق‌های [[پیامبر]] از برخی شاعران مبنی بر استفاده از این [[سلاح]] در جهت [[مبارزه]] با دشمنان اسلام دوباره [[بازار]] شعر را گرم نمود.

	[[امام علی]]{{ع}} در زمینه نقد ادبی هم مانند سایر [[علوم ادبی]] نبوغ و نوآوری خود را به نمایش می‌گذارد و شیوه‌ای از نقد را ارائه می‌دهد که تا آن زمان سابقه نداشته است. در [[حکمت]] ۴۵۵ [[نهج البلاغه]] آمده است، از امام علی{{ع}} سؤال شد: «شاعرترین [[شاعر]] [[عرب]] کیست»؟ ایشان جواب دادند: {{متن حدیث\|إِنَّ الْقَوْمَ لَمْ يَجْرُوا فِي حَلْبَةٍ تُعْرَفُ الْغَايَةُ عِنْدَ قَصَبَتِهَا}} (این شاعران در یک میدان اسب نتاخته‌اند تا معلوم شود کدامیک گوی [[سبقت]] ربوده اند)، آن گاه فرمودند {{متن حدیث\|فَإِنْ كَانَ وَ لَا بُدَّ فَالْمَلِكُ الضِّلِّيلُ}} (اگر ناچار باید اظهارنظری کرد، باید گفت که آن [[پادشاه]] سرگردان ([[امرؤ القیس]]) بر دیگران مقدم است)<ref>نهج البلاغه، حکمت ۴۵۵.</ref>.		[[امام علی]]{{ع}} در زمینه نقد ادبی هم مانند سایر [[علوم ادبی]] نبوغ و نوآوری خود را به نمایش می‌گذارد و شیوه‌ای از نقد را ارائه می‌دهد که تا آن زمان سابقه نداشته است. در [[حکمت]] ۴۵۵ [[نهج البلاغه]] آمده است، از امام علی{{ع}} سؤال شد: «شاعرترین [[شاعر]] [[عرب]] کیست»؟ ایشان جواب دادند: {{متن حدیث\|إِنَّ الْقَوْمَ لَمْ يَجْرُوا فِي حَلْبَةٍ تُعْرَفُ الْغَايَةُ عِنْدَ قَصَبَتِهَا}} (این شاعران در یک میدان اسب نتاخته‌اند تا معلوم شود کدامیک گوی [[سبقت]] ربوده اند)، آن گاه فرمودند {{متن حدیث\|فَإِنْ كَانَ وَ لَا بُدَّ فَالْمَلِكُ الضِّلِّيلُ}} (اگر ناچار باید اظهارنظری کرد، باید گفت که آن [[پادشاه]] سرگردان ([[امرؤ القیس]]) بر دیگران مقدم است)<ref>نهج البلاغه، حکمت ۴۵۵.</ref>.
خط ۶۷:		خط ۶۷:
	این سخن عبدالحمید در حالی است که او از کاتبان و ملازمان [[خلیفه اموی]] [[مروان بن محمد]] بوده و ظاهراً با [[امیرمؤمنان علی]]{{ع}} میانه خوبی نداشته است؛ همچنین باید توجه داشته باشیم این سخن در دوره خفقان و سرکوب [[شیعیان]] گفته شده و [[سیاست]] [[بنی امیه]] آشکارا محو [[فضایل اهل بیت]] [[عصمت]]{{عم}} بود، پس سخن عبدالحمید از روی تعصب مذهبی نیست و اعترافی بسیار آشکار است که عبدالحمید اسلوب و روش منحصر به فرد خود را از [[امام علی]]{{ع}} أخذ کرده است.		این سخن عبدالحمید در حالی است که او از کاتبان و ملازمان [[خلیفه اموی]] [[مروان بن محمد]] بوده و ظاهراً با [[امیرمؤمنان علی]]{{ع}} میانه خوبی نداشته است؛ همچنین باید توجه داشته باشیم این سخن در دوره خفقان و سرکوب [[شیعیان]] گفته شده و [[سیاست]] [[بنی امیه]] آشکارا محو [[فضایل اهل بیت]] [[عصمت]]{{عم}} بود، پس سخن عبدالحمید از روی تعصب مذهبی نیست و اعترافی بسیار آشکار است که عبدالحمید اسلوب و روش منحصر به فرد خود را از [[امام علی]]{{ع}} أخذ کرده است.

	عبدالرحیم [[ابن نباته]] که ضرب المثل خطبای [[عرب]] است، اعتراف می‌کند [[سرمایه]] [[فکری]] و ذوقی خود را از علی{{ع}} گرفته است. وی می‌گوید: «صد فصل از سخنان علی{{ع}} را حفظ کردم و به خاطر سپردم و آن برای من گنجی پایان‌ناپذیر بود»<ref>مطهری، سیری در نهج البلاغه، ص۲۸.</ref>.<ref>[[حسین شیرافکن\|شیرافکن، حسین]]، [[نقش امام علی در پیدایش سایر علوم ادبی (مقاله)\|نقش امام علی در پیدایش سایر علوم ادبی]].</ref>		عبدالرحیم [[ابن نباته]] که ضرب المثل خطبای [[عرب]] است، اعتراف می‌کند سرمایه [[فکری]] و ذوقی خود را از علی{{ع}} گرفته است. وی می‌گوید: «صد فصل از سخنان علی{{ع}} را حفظ کردم و به خاطر سپردم و آن برای من گنجی پایان‌ناپذیر بود»<ref>مطهری، سیری در نهج البلاغه، ص۲۸.</ref>.<ref>[[حسین شیرافکن\|شیرافکن، حسین]]، [[نقش امام علی در پیدایش سایر علوم ادبی (مقاله)\|نقش امام علی در پیدایش سایر علوم ادبی]].</ref>

	== خطابه ==		== خطابه ==

Bahmani در ‏۱۹ فوریهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۴:۵۸

2025-02-19T04:58:02Z

نمایش تغییرات

Bahmani در ‏۱۸ فوریهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۰

2025-02-18T09:50:00Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ فوریهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۲۰
خط ۲:		خط ۲:
	\| موضوع مرتبط = علوم ادبی		\| موضوع مرتبط = علوم ادبی
	\| عنوان مدخل = علوم ادبی		\| عنوان مدخل = علوم ادبی
	\| مداخل مرتبط = [[علوم ~~عقلی~~ در معارف و سیره علوی]]		\| مداخل مرتبط = [[علوم ادبی در معارف و سیره علوی]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Jaafari: /* منابع */

2025-02-01T06:33:10Z

منابع

@@ خط ۶۹: / خط ۶۹: @@
 اوج هنرنمایی حضرت در خطبه‌هایی است که از ایشان در کتاب [[شریف]] نهج البلاغه [[روایت]] شده و این [[خطبه‌ها]] [[تعجب]] [[دانشمندان]] بزرگ [[علوم ادبی]] را برانگیخته است. ذیل [[حدیث]] [[شقشقیه]]، که برخی همچون [[سید رضی]] آن را [[خطبه]] می‌دانند و برخی دیگر همچون [[شیخ صدوق]] مطابق طریقی که در [[علل الشرایع]] و [[معانی الاخبار]] ذکر نموده، آن را گفت‌وگویی بین [[امام]] و [[ابن عباس]] می‌دانند<ref>یوسفی غروی، موسوعه التاریخ الاسلامی، ج۵، ص۳۰۶.</ref>، ابن عباس که خود استاد سخن بود و از سخنان حضرت مبهوت شده بود، از حضرت درخواست نمود که سخن را ادامه دهد و حضرت در پاسخ فرمودند: {{متن حدیث|هَيْهَاتَ تِلْكَ شِقْشِقَةٌ هَدَرَتْ ثُمَّ قَرَّتْ}}<ref>یوسفی غروی، موسوعه التاریخ الاسلامی، ج۵، ص۳۰۸.</ref>؛ این آتشی بود که از [[دل]] زبانه کشید و سپس خاموش شد. [[ابن عباس]] می‌گوید: به [[خدا]] [[سوگند]]! من هیچ گاه بر مبحثی همچون این سخن [[تأسف]] نخوردم که علی{{ع}} آن را تا آنجا که می‌خواست برسد ولی ادامه نداد.
 [[خطبه‌های امام علی]]{{ع}} بعد از ایشان مورد توجه خطبا و گویندگان قرار گرفت و آنها از شیوه‌های حضرت در سخنانشان تا امروز استفاده‌های فراوانی نموده‌اند.<ref>[[حسین شیرافکن|شیرافکن، حسین]]، [[نقش امام علی در پیدایش سایر علوم ادبی (مقاله)|نقش امام علی در پیدایش سایر علوم ادبی]]</ref>
 == منابع ==
@@ خط ۷۴: / خط ۱۰۸: @@
 # [[پرونده:pn.jpg|22px]] [[عبدالهادی فقهی‌زاده|فقهی‌زاده]] و [[الهه تاجیک|تاجیک]]، [[مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی (مقاله)|'''مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی''']]
 # [[پرونده:IM010847.jpg|22px]] [[حسین شیرافکن|شیرافکن، حسین]]، [[نقش امام علی در پیدایش سایر علوم ادبی (مقاله)|'''نقش امام علی در پیدایش سایر علوم ادبی''']]
 {{پایان منابع}}

Jaafari: /* منابع */

2025-02-01T06:21:40Z

منابع

نمایش تغییرات

Bahmani در ‏۲۵ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۵۲

2025-01-25T05:52:40Z

نمایش تغییرات

Bahmani در ‏۲۵ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۴۶

2025-01-25T05:46:29Z

نمایش تغییرات

Wasity: صفحه‌ای تازه حاوی «==مقدمه== امام علی{{ع}} فرمودند: «ما امیران گفتاریم. سخن - به تعلیم ما - ریشه دوانیده و شاخه‌های خود را بر سر ما تنیده»نهج البلاغه (ترجمه سیدجعفر شهیدی)، ص۲۶۵؛ سید رضی، نهج البلاغه، ص۳۵۴.. امام علی{{ع}} پس از پیامبراکرم{{صل}} برترین خطی...» ایجاد کرد

2025-01-25T05:38:36Z

صفحه‌ای تازه حاوی «==مقدمه== امام علی{{ع}} فرمودند: «ما امیران گفتاریم. سخن - به تعلیم ما - ریشه دوانیده و شاخه‌های خود را بر سر ما تنیده»<ref>نهج البلاغه (ترجمه سیدجعفر شهیدی)، ص۲۶۵؛ سید رضی، نهج البلاغه، ص۳۵۴.</ref>. امام علی{{ع}} پس از پیامبراکرم{{صل}} برترین خطی...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

==مقدمه==
امام علی{{ع}} فرمودند: «ما [[امیران]] گفتاریم. سخن - به [[تعلیم]] ما - ریشه دوانیده و شاخه‌های خود را بر سر ما تنیده»<ref>نهج البلاغه (ترجمه سیدجعفر شهیدی)، ص۲۶۵؛ سید رضی، نهج البلاغه، ص۳۵۴.</ref>. امام علی{{ع}} پس از [[پیامبراکرم]]{{صل}} [[برترین]] [[خطیبان]] بود. [[ابن ابی الحدید]] در این زمینه می‌نویسد: [[مردم]] [[آیین]] [[سخنوری]] و [[هنر]] [[نویسندگی]] را از امام علی{{ع}} آموختند<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۲۳.</ref>. [[مرجعیت]] ایشان در جنبه‌های گوناگون [[علوم ادبی]] قابل تبیین است.<ref>[[عبدالهادی فقهی‌زاده|فقهی‌زاده]] و [[الهه تاجیک|تاجیک]]، [[مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی (مقاله)|مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی]]، ص ۶۶</ref>

==ریشه‌شناسی و اشتقاق==
[[امام علی]]{{ع}} در استفاده از برخی واژگان و عبارات منفرد بوده‌اند. واژگان غریبی که پس از استفاده ایشان رایج شده است. مانند اشتقاق‌های بی‌سابقه از ماده‌های عسب، شحح، قحم، سلق، نصص، حقق، لمظ، طنن، عذب و فلج. چنان که بیشترین اقوال استنادی به کار رفته در مقوله‌های زبانی (ریشه، [[حرکت]] و معنی لغت)، منتسب به امام علی{{ع}} است و زبان شناسان در رتبه بعد از [[قرآن کریم]]، بیشترین استفاده را از [[روایات امام علی]]{{ع}} داشته‌اند. چنان که [[سخنان امام علی]]{{ع}} از منابع مؤلفان کتاب‌های لغت بوده است و جهت تبیین معانی لغات به [[روایات]] ایشان استناد کرده یا به عنوان مؤید آن معنا [[استشهاد]] کرده‌اند. به خصوص ابن منظور در «لسان العرب» حدود ۹۰۰ مورد استناد به بیانات امام علی{{ع}} داشته است که تمام آن از منابع [[فریقین]] استخراج شده است. ابن منظور از جمله جهت تبیین معانی لغات<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۴، ص۳۴۵؛ ج۸، ص۳۶؛ ج۱۳، ص۴۶۶.</ref> حرکات [[افعال]]<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۵، ص۳۰۵.</ref> و اسامی<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۴، ص۲۳۰.</ref> به [[کلام امام علی]]{{ع}} استناد کرده است. استنادهای ابن منظور به کلام امام علی{{ع}} در حدی است که جعفر بهاءالدین جهت تدوین اثر خود، زیر عنوان {{عربی|اقوال الإمام علي بن ابي طالب{{ع}} في الكتاب لسان العرب}}، در راستای گردآوری روایات امام علی{{ع}}، «لسان العرب» را [[مرجع]] قرار داده است.<ref>[[عبدالهادی فقهی‌زاده|فقهی‌زاده]] و [[الهه تاجیک|تاجیک]]، [[مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی (مقاله)|مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی]]، ص ۶۶</ref>

==صرف و نحو==
از موارد بهره‌مندی از [[روایات امام علی]]{{ع}}، معیار قرار دادن [[کلام]] ایشان در [[حل اختلاف]] نظر ادیبان درباره ساختارهای [[زبان عربی]] و معانی آن است، چنان که در این راستا برخی [[پژوهش‌ها]] با مبنا قرار دادن [[نهج البلاغه]] محقق شده است. به عنوان مثال یکی از [[پژوهشگران]] معاصر، برخی از قالب‌های مورد بحث در [[علم]] صرف را (اسم فاعل، ساختارهای صیغه [[مبالغه]] و صفت مشبهه، اسم مفعول و اسم [[تفضیل]]) برگزیده و پس از تبیین مواضع [[اختلاف]] [[علما]]، به موارد استعمال آن در نهج البلاغه مراجعه نموده و با [[میزان]] قرار دادن [[کلام امام علی]]{{ع}}، معانی اقسام مشتقات را [[استنتاج]] کرده است<ref>صیمری، میثاق علی عبد الزهره، أبنیه المشتقات فی نهج البلاغه، ص۱۳۶ و ۱۳۷.</ref>. واضع بودن [[امام علی]]{{ع}} درباره [[قوانین]] [[علم نحو]] مشهور است. علمای [[فریقین]] گزارش کرده‌اند که امام علی{{ع}} اصول نحو را به [[ابوالاسود دوئلی]] [[املا]] کردند<ref>لغوی حلبی، عبدالواحد بن علی، مراتب النحویین، ص۶ و ۷؛ ابن أثیر، المثل السائر فی أدب الکاتب و الشاعر، ج۱، ص۴۲؛ نصیبی شافعی، محمد بن طلحه، مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول، ص۱۱۹؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۲۰؛ ابن میثم بحرانی، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۷۸ و ۷۹.</ref>. از جمله ابوالاسود دوئلی در پاسخ به چگونگی [[کسب علم]] نحو گفته است: حدود و چارچوب آن را از [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} فراگرفتم<ref>ابو الفرج اصفهانی، الأغانی، ج۱۲، ص۳۰۳؛ ابن أثیر، المثل السائر فی أدب الکاتب و الشاعر، ج۱، ص۴۱.</ref>. این [[قواعد]] نزد [[ابوالاسود]] بود و پس از شنیدن غلط خوانی و [[تحریف قرآن]]، تصمیم به [[آموزش]] آن گرفت و برای رسیدن به این [[هدف]] به دو طریق اقدام کرد: [[اعراب‌گذاری قرآن]] بر طبق قواعد نحو و [[تعلیم]] نحو به ادیبان زبان عربی. [[علامه]] [[عسکری]] بر اساس [[سیر]] تاریخی‌ای که دو طریق اجرایی ابوالاسود طی کرد، یعنی شکل‌گیری طبقات علمای علم نحو و تطور اعراب‌گذاری، نموداری ارائه داده‌اند که بیانگر پیدایش، [[آموزش]] و [[گسترش علم]] نحو از [[عصر امام علی]]{{ع}} و [[ابوالاسود]] تا به امروز است<ref>عسکری، مرتضی، نقش ائمه در احیای دین، ج۲، ص۵۶۹-۵۷۲.</ref>.<ref>[[عبدالهادی فقهی‌زاده|فقهی‌زاده]] و [[الهه تاجیک|تاجیک]]، [[مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی (مقاله)|مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی]]، ص۶۷</ref>

==[[علوم]] بلاغی==
از سال‌های صدور [[خطبه‌های امام علی]]{{ع}} تمایز بیانات ایشان نسبت به [[کلام عرب]]، جلب توجه می‌کرد. آن [[زمان]] که نزد [[اعراب جاهلی]] [[فصاحت]] عبارت بود از توصیف شتر و اسب یا وصف [[کوه]] و دشت و امثال آن و نهایت فصاحتی که بدان مشهور بودند از انشای دو سه سطر [[تجاوز]] نمی‌کرد، که یا موعظه‌ای بود، همراه با ذکر [[مرگ]] و [[مذمت]] [[دنیا]] یا [[تشویق]] به [[جهاد]]؛ سخن از [[فرشتگان]] و صفات و اشکال [[عبادات]] و [[تسبیح]] آنان و [[شناخت]] آنها نسبت به [[خداوند متعال]] و [[عشق]] آنها به او و دیگر مضامین موجود در خطبه‌های امام علی{{ع}} با این تفصیل نزد هیچ یک از [[صحابه]] شناخته شده نبود<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۶، ص۴۲۵ و ۴۲۶.</ref>. همچنین [[امام علی]]{{ع}} در بیان برخی [[خطبه‌ها]] منفرد بوده‌اند. مانند [[خطبه]] بدون الف<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۹، ص۱۴۰.</ref> و دو خطبه بدون نقطه<ref>ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب{{ع}}، ج۲، ص۴۸.</ref> که از شگفتی‌های بیانات ایشان به شمار می‌آید.

علمای [[مسلمان]] همواره به [[برتر]] بودن [[کلام امام علی]]{{ع}} اعتراف داشته‌اند. [[عبدالله بن مقفع]] از چهره‌های درخشان ادبی و [[مفاخر]] [[ایران]] و [[اسلام]] است که متأثر از عواملی چند در فصاحت و [[بلاغت]] سرآمد شد، اما با بررسی آثار او [[استنتاج]] می‌شود که علت اصلی بلاغت [[ابن مقفع]] آشنایی با خطبه‌ها و [[نامه‌های امام علی]]{{ع}} و تأثیر‌پذیری شدید از اسلوب بیانات آن حضرت بوده است. نیز [[ابو عثمان]]، [[عمرو بن بحر]]، ملقب به [[جاحظ]]<ref>د ۲۵۵ ق.</ref> که او را [[امام]] [[ادب عربی]] شمرده‌اند، پس از نقل این [[سخن امام علی]]{{ع}}: {{متن حدیث|قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُهُ‌}}<ref>سید رضی، نهج البلاغه، ص۴۸۲.</ref> «مرد را آن بهاست که بدان [[نیک]] داناست - آن ارزی که می‌ورزی»<ref>نهج البلاغه (ترجمه سیدجعفر شهیدی)، ص۳۷۳.</ref> می‌نویسد: «اگر از این کتاب جز همین نکته را نداشتیم، آن را [[شافی]]، کافی، بسنده و [[بی‌نیاز]] کننده می‌یافتیم، بلکه افزون از کفایت و منتهی به [[غایت]] می‌دیدیم»<ref>جاحظ، البیان والتبیین، ص۵۸ و ۵۹.</ref>. [[ابن نباته]]، ادیب سخندان [[قرن چهارم]] استفاده خود از [[سخنان امام علی]]{{ع}} را چنین تبیین می‌کند: گنجینه‌هایی از [[خطابه]] از بر کردم که هرچه از آن برمی‌دارم بیشتر می‌شود و آن گنجینه‌ها چیزی نیست جز صد فصل از [[مواعظ]] علی{{ع}}<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۲۳.</ref>. [[سید رضی]] نیز در مقدمه [[نهج البلاغه]] درباره [[فصاحت]] و [[بلاغت]] [[کلام امام علی]]{{ع}} گفته است: «[[امیر مؤمنان]]{{ع}} سرچشمه فصاحت است و آبشخور بلاغت. فصاحت خود را به [[کلام]] حضرتش آراید تا به [[جمال]] رسد، و بلاغت در کنار او زاید و به کمال رسد. او بود که [[نقاب]] از چهره سخن کشید تا مترسل [[زیبایی]] آن را دید. [[آیین]] گفتار را از او وام گرفتند، و [[خطیبان]] بر جای پایش گام نهادند، و واعظان از خواندن کلام او نام یافتند. با این همه او گوی از همگان برد و اینان بدو نرسیدند، او پیش افتاد و اینان واپس خزیدند چه در گفتار او رنگی از [[علم]] خداست و بویی از گفتار [[مصطفی]]{{صل}}»<ref>نهج البلاغه (ترجمه سیدجعفر شهیدی)، ص۲۶؛ سید رضی، نهج البلاغه، ص۳۴.</ref>. همچنین او ذیل فرازی از [[خطبه‌های امام علی]]{{ع}} که فرمود: {{متن حدیث|تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا}}<ref>سید رضی، نهج البلاغه، ص۶۲ و ۶۳.</ref> «سبکبار باشید تا زودتر برسید»<ref>نهج البلاغه (ترجمه سیدجعفر شهیدی)، ص۲۲.</ref> می‌نویسد این [[سخن امام علی]]{{ع}} پس از سخن [[خدا]] و [[پیامبر اکرم]]{{صل}} با هر سخنی سنجیده شود بر آن [[برتری]] دارد و از آن پیشی می‌گیرد<ref>سید رضی، نهج البلاغه، ص۶۳.</ref>. همچنین [[ابن ابی الحدید]] [[امام علی]]{{ع}} را [[امام]] [[فصحا]] و [[سید]] [[بلغا]] خوانده و می‌نویسد: سخن او [[فروتر]] از سخن خدا و فراتر از سخن [[بندگان]] است<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۲۳.</ref>. و بنا بر قول [[شیخ محمد عبده]]، «هیچ کس از [[اهل لغت]] [[عربی]] نیست که [[معتقد]] نباشد [[سخن امام علی]]{{ع}} شریف‌ترین و بلیغ‌ترین [[کلام]] بعد از [[کلام خدا]] و [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است»<ref>عبده، شرح نهج البلاغه، ص۱۲.</ref>.<ref>[[عبدالهادی فقهی‌زاده|فقهی‌زاده]] و [[الهه تاجیک|تاجیک]]، [[مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی (مقاله)|مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی]]، ص ۶۷</ref>