علوم عقلی در معارف و سیره معصوم - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* منابع */

2025-05-04T05:41:20Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۱۱
خط ۱۴۰:		خط ۱۴۰:

	به هر حال اگرچه طبق نقل خود ابن سینا، پدر او [[اسماعیلی]] بوده است، از آرای او برمی‌آید که [[شیعه]] امامی بوده باشد<ref>ابن ابی أصیبعه، عیون الانباء فی طباقات الاطباء، ص۴۰۱.</ref>.<ref>[[غلام حسن محرمی\|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲ (مقاله)\|نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲]].</ref>		به هر حال اگرچه طبق نقل خود ابن سینا، پدر او [[اسماعیلی]] بوده است، از آرای او برمی‌آید که [[شیعه]] امامی بوده باشد<ref>ابن ابی أصیبعه، عیون الانباء فی طباقات الاطباء، ص۴۰۱.</ref>.<ref>[[غلام حسن محرمی\|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲ (مقاله)\|نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲]].</ref>

			== شباهت آرای بیرونی با تعالیم امامان شیعه{{عم}} ==
			از جمله آرای [[فیلسوف]] بزرگ، [[ابوریحان بیرونی]]، که با اصول و معارف [[شیعی]] و تعالیم [[ائمه]]{{عم}} سازگار است، نظریه تعدد [[خلقت]] نوع [[انسان]] در هر دوره‌ای است که در سخنان [[ابوالعلاء معری]] هم آمده است:
			{{عربی\|جَائِزٌ أَنْ يَكُونَ آدَمُ هَذَا
			قَبْلَهُ آدَمٌ عَلَى أَثَرِ آدَمَ}}
			«ممکن است که پیش از این [[آدم]] کنونی، چند نسل آدم پشت سر هم بوده باشد»<ref>ر.ک: عبدالله نعمه، فلاسفة الشیعة، ص۴۱۸-۴۱۹.</ref>.

			این نظریه از سخنان [[امام باقر]]{{ع}} گرفته شده است. آن حضرت می‌‌فرماید: «پیش از این آدم ما، هزار آدم بوده و پیش از این عالم ما، هزار هزار عالم بوده و ما در آخر آدم‌ها و آخر عالم‌ها هستیم»<ref>محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی (صدوق)، التوحید، ص۲۷۱.</ref>.

			همچنین اظهارنظر ابوریحان درباره [[روز عاشورا]] با مذاق [[شیعیان]] سازگار است و این، که حکایت سخن یک فرد شیعی است، گویای [[گرایش]] او به [[تشیع]] می‌‌باشد: [[روز]] اول [[محرم]] نزد [[مسلمانان]] گرامی است؛ زیرا آغاز سال است و روز نهم آن [[تاسوعا]] نام دارد، بر وزن [[عاشورا]]... [[ملت]] [[اسلام]] همواره این روز را گرامی می‌‌داشتند، تا آنکه [[قتل]] [[حسین بن علی بن ابی طالب]]، در این روز اتفاق افتاد و او و یارانش را از راه [[بستن آب]] بر آنان، گذراندن از دم [[شمشیر]]، [[آتش]] زدن در خیام [[حرم]]، بر نیزه کردن سرها و اسب دوانیدن بر اسجاد، که در هیچ امتی با [[اشرار]] [[خلق]] چنین نکرده‌اند، از میان بردند و از آن [[تاریخ]] مسلمانان عاشورا را شوم دانستند؛ ولی [[بنی امیه]] در این روز [[لباس]] نو پوشیدند و زیب و [[زیور]] کردند و سرمه به چشم خود کشیدند و این روز را [[عید]] گرفتند و عطرها استعمال کردند و میهمانی‌ها و ولیمه‌ها دادند<ref>ابوریحان بیرونی، الآثار الباقیة، ترجمه اکبر داناسرشت، ص۵۲۴.</ref>.

			گزارش او از [[روز]] [[غدیرخم]] هم می‌‌تواند گویای [[تشیع]] او باشد: روز هجدهم، [[عید غدیر خم]] می‌‌باشد و آن نام منزلی است که [[پیغمبر]] پس از [[حجة الوداع]] در آنجا فرود آمد و جهاز شتران را جمع کرد و بازوی [[علی بن ابی طالب]] را گرفت و از آن جهازها بالا رفت و فرمود: «ای [[مردم]]؛ آیا من از خود شما به شما اولی نیستم»؟ گفتند: آری. فرمود: «بر هر کس که من مولا باشم، علی مولای اوست؛ خداوندا؛ [[دوستدار]] علی را، [[دوست]] بدار و با دشمنانش [[دشمنی]] کن و آنان که علی را [[یاری]] می‌‌کنند، یاری نما و آنان که می‌‌خواهند او را [[خوار]] و زبون کنند، تو ایشان را خوار و [[ذلیل]] کن، و از هر راهی که علی می‌‌رود [[حق]] و [[حقیقت]] را با او بگردان». [[روایت]] کرده‌اند که پس از این گفتار سر [[مبارک]] خود را، به سوی [[آسمان]] بلند کرد و سه مرتبه فرمود: خداوندا؛ آیا مأموریت خود را رسانیدم؟<ref>ابوریحان بیرونی، الآثار الباقیة، ص۵۳۷.</ref>.<ref>[[غلام حسن محرمی\|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲ (مقاله)\|نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲]].</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani: /* شباهت‌های آرای فارابی با تعالیم امامان شیعه{{عم}} */

2025-05-04T05:39:52Z

شباهت‌های آرای فارابی با تعالیم امامان شیعه{{عم}}

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۹
خط ۱۲۷:		خط ۱۲۷:

	دکتر فروخ در این باره می‌‌گوید: «فارابی برای رئیس مدینه فاضله، شرط‌هایی را گذاشته که کاملاً با نظریه شیعه درباره امام موافق است و می‌‌توانیم بگوییم که او در کتاب [[مدینه]] فاضله‌اش تنها از [[اسلام]] متأثر نشده؛ بلکه بیشتر از مکتب شیعه تأثیر پذیرفته است»<ref>عبدالله نعمه، فلاسفة الشیعة، ص۵۷۸، به نقل از: فروخ، الفارابیان، ص۲۸ و ۲۹.</ref>.<ref>[[غلام حسن محرمی\|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲ (مقاله)\|نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲]].</ref>		دکتر فروخ در این باره می‌‌گوید: «فارابی برای رئیس مدینه فاضله، شرط‌هایی را گذاشته که کاملاً با نظریه شیعه درباره امام موافق است و می‌‌توانیم بگوییم که او در کتاب [[مدینه]] فاضله‌اش تنها از [[اسلام]] متأثر نشده؛ بلکه بیشتر از مکتب شیعه تأثیر پذیرفته است»<ref>عبدالله نعمه، فلاسفة الشیعة، ص۵۷۸، به نقل از: فروخ، الفارابیان، ص۲۸ و ۲۹.</ref>.<ref>[[غلام حسن محرمی\|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲ (مقاله)\|نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲]].</ref>

			== شباهت آرای ابن سینا با تعالیم امامان شیعه{{عم}} ==
			در نوشته‌ها و آثار ابن سینا نظریه‌ها، آرا و حتی تعابیری هستند که شبیه [[افکار]] و تعابیر [[شیعی]] و تعالیم [[ائمه]]{{عم}} هستند؛ یکی از آنها اشاره به لزوم افضلیت [[خلیفه]] و [[عصمت]] او و [[وجوب]] نص بر خلافت اوست که از باورهای اصلی شیعه به شمار می‌‌آید. ابن سینا در رساله معراجیه، [[امیرمؤمنان]]{{ع}} را بر همه [[اصحاب پیامبر]]{{صل}} [[برتری]] داده و جایگاه او را در میان آنها، جایگاه معقول نسبت به محسوس بیان کرده و گفته است: [[اشرف]] [[مردم]] و اعزّ [[انبیا]] خاتم [[رسل]]{{صل}}، به مرکز [[حکمت]] و فلک [[حقیقت]] و خزانه [[عقل]]، امیرمؤمنان [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} که در میان [[صحابه]] مانند معقول در میان محسوس بود، فرمود: «وقتی که مردم با انواع [[نیکی]] به خالقشان [[تقرب]] جویند، تو به انواع عقل به او تقرب جوی که زودتر از همه خواهی رسید»، و مثل این خطاب [[پیامبر]] صحیح نیست، مگر با فرد کریم و رفیع‌القدر و [[بزرگواری]] مانند خودش، و در [[حدیث]] آمده: «[[یا علی]]، وقتی که مردم خود را در [[عبادت]] کردن به [[رنج]] اندازند، تو خود را در [[درک]] معقول به زحمت انداز، که از همه پیشی خواهی جست». پس علی{{ع}} با دید [[بصیرت]] [[عقلی]]، مدرک همه [[اسرار]] شد؛ بدین سبب است که می‌‌فرماید: {{متن حدیث\|لَوْ كُشِفَ لِيَ الْغِطَاءُ مَا ازْدَدْتُ يَقِيناً}}؛ «اگر پرده‌ها کنار رود، [[یقین]] من زیاد نمی‌شود». [[امیرمؤمنان]]{{ع}} همچنین فرمود: {{متن حدیث\|قَدْرُ الْإِنْسَانِ وَ شَرَفُهُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالْعِلْمِ}}؛ «قدر و [[شرف]] [[انسان]] تنها با [[علم]] است»<ref>ابن سینا، المعراجیه (حاشیه شفا)، ج۲، ص۶۵۴.</ref>.

			از جمله آرای ابن سینا که با باورهای شیعه سازگار است، بیان او در کتاب [[شفا]] است: «این شخص که [[پیامبر]] است، وجود او در هر زمانی تکرارپذیر نیست؛ زیرا ماده‌ای که قابلیت کمال او را دارد، در مزاج‌های اندکی می‌‌تواند، به فعلیت برسد؛ پس ناچار لازم است پیامبر برای بقای آنچه که انجام داده و برای [[مصالح]] [[جامعه انسانی]] [[تشریع]] و وضع کرده، [[تدبیر]] عظیمی را پیش‌بینی بکند»<ref>ابن سینا، المعراجیه (حاشیه شفا)، ج۲، ص۴۹۱.</ref> و این سخن، بیان همان اعتقاد شیعه است که پیامبر امر [[رهبری]] [[امت]] را به حال خود رها نکرده و افرادی مثل خود را به [[جانشینی]] گذاشته است.

			ابن سینا در همان کتاب می‌‌گوید: «پیامبر از سوی خداست و [[خدا]] او را فرستاده است و در [[حکمت الهی]]، فرستادن او [[واجب]] است و تمام چیزی را که او وضع و تشریع می‌‌کند، از سوی خدا وضعش بر او واجب شده است و تمام اینها از سوی خداست»<ref>ابن سینا، المعراجیه (حاشیه شفا)، ج۲، ص۴۸۸.</ref>. این سخن نیز منطبق با تعالیم [[ائمه]]{{عم}} است که برای پیامبر{{صل}} جایز نمی‌دانند بر [[اجتهاد]] خود عمل کند؛ در حالی که مخالفان شیعه عمل بر اجتهاد را جایز می‌‌دانند.

			ابن سینا در باب [[امامت]] می‌‌گوید: «[[خلافت]] با [[نص]]، به [[ثواب]] نزدیک‌تر است؛ زیرا این به [[اختلاف]] و شعبه شعبه شدن نمی‌انجامد»<ref>ابن سینا، المعراجیه (حاشیه شفا)، ج۲، ص۵۰۳.</ref>. این سخن نیز با دیدگاه [[مذهب شیعه]] کاملاً همخوان است.

			یکی دیگر از آرای ابن سینا این است: رئوس این [[فضایل]]، [[عفت]] و [[حکمت]] و [[شجاعت]] هستند که مجموع آنها [[عدالت]] است و آن خارج از [[فضیلت]] نظریه است، و هر کس با اینها حکمت نظریه را هم دارا شود، [[سعادتمند]] شده است، و هر کس به این فضایل با اوصاف [[نبوی]] دست یابد، نزدیک است که [[رب]] [[انسانی]] شود و نزدیک است که [[عبادت]] او بعد از [[عبادت خدا]] قرار گیرد و او [[سلطان]] [[زمین]] و [[جانشین]] و [[خلیفه خدا]] در آن است<ref>ابن سینا، المعراجیه (حاشیه شفا)، ج۲، ص۵۰۷-۵۰۸.</ref>.

			به هر حال اگرچه طبق نقل خود ابن سینا، پدر او [[اسماعیلی]] بوده است، از آرای او برمی‌آید که [[شیعه]] امامی بوده باشد<ref>ابن ابی أصیبعه، عیون الانباء فی طباقات الاطباء، ص۴۰۱.</ref>.<ref>[[غلام حسن محرمی\|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲ (مقاله)\|نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲]].</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani: /* تأثیرپذیری معتزله از افکار ائمه{{عم}} */

2025-05-04T05:36:18Z

تأثیرپذیری معتزله از افکار ائمه{{عم}}

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۶
خط ۸۲:		خط ۸۲:
	همچنین درباره [[ابوالهذیل]]، که از بزرگان معتزله بوده و یکی از فرقه‌های معتزله (هذلیه) به نام اوست، گفته‌اند که سلسله اساتید او هم به ابوهاشم پسر محمد حنفیه منتهی می‌‌شود<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۵۳.</ref>. به نظر برخی از [[عالمان]]، او نخستین کسی بود که [[کلام]] را [[عقلی]] کرد<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۵۵.</ref>.		همچنین درباره [[ابوالهذیل]]، که از بزرگان معتزله بوده و یکی از فرقه‌های معتزله (هذلیه) به نام اوست، گفته‌اند که سلسله اساتید او هم به ابوهاشم پسر محمد حنفیه منتهی می‌‌شود<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۵۳.</ref>. به نظر برخی از [[عالمان]]، او نخستین کسی بود که [[کلام]] را [[عقلی]] کرد<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۵۵.</ref>.

	همچنین [[ابراهیم بن سیار نظام]] که از بزرگان [[معتزله]] بوده و با [[فلسفه]] و علوم عقلی بسیار سر و کار داشته و از آنها در [[کلام]] بیشتر سود می‌‌جسته و [[فرقه]] نظامیه به نام اوست، شاگرد [[هشام بن حکم]] به شمار می‌‌آمده<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۵۸.</ref>، و [[ابوالحسن اشعری]] [[معتقد]] است که او به [[امامیه]] [[گرایش]] داشته است<ref>ابوالحسن اشعری، مقالات الاسلامیین، ص۲۵۲.</ref>. [[شهرستانی]] یکی از ویژگی‌های فردی او را، تمایلش به رافضیان و اهانتش به بزرگان [[صحابه]] دانسته و از او نقل کرده است که [[امامت]] تنها با [[نص]] و تعیین آشکار محقق می‌‌شود و [[پیامبر]]{{صل}} در مواضع متعدد [[امامت علی]]{{ع}} را به گونه‌ای روشن و آشکار بیان کرد تا [[مردم]] به [[اشتباه]] نیفتند؛ اما عمر این مطلب را کتمان کرد و همو عهده‌دار جریان بیعت با ابوبکر در [[روز سقیفه]] بود. شهرستانی سپس می‌‌گوید: «نظام به عمر نسبت [[شک]] داده که در [[روز]] [[حدیبیه]] از پیامبر پرسید: آیا ما بر [[حق]] نیستیم؟ آیا آنها بر [[باطل]] نیستند؟ پیامبر جواب داده: آری؛ و عمر گفته: پس چرا در دینمان پستی را بپذیریم؟ نظام گفته: این به معنای شک و تردید در [[دین]]، و [[مقاومت]] در برابر تصمیم پیامبر{{صل}} است. او به [[دروغ]] خود ادامه داده و گفته عمر در روز [[بیعت]] [[[ابوبکر]]] به شکم [[فاطمه]]{{س}} ضربه زده، تا اینکه او سقط جنین کرده است و فریاد می‌‌کرد که [[خانه]] را با کسانی که در آن هستند، [[آتش]] بزنید؛ در حالی که در خانه غیر از علی، فاطمه، حسن و حسین کس دیگری نبود...»<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ص۵۹.</ref>.<ref>[[غلام حسن محرمی\|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲ (مقاله)\|نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲]].</ref>		همچنین [[ابراهیم بن سیار نظام]] که از بزرگان [[معتزله]] بوده و با [[فلسفه]] و علوم عقلی بسیار سر و کار داشته و از آنها در [[کلام]] بیشتر سود می‌‌جسته و [[فرقه]] نظامیه به نام اوست، شاگرد [[هشام بن حکم]] به شمار می‌‌آمده<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۵۸.</ref>، و [[ابوالحسن اشعری]] [[معتقد]] است که او به [[امامیه]] [[گرایش]] داشته است<ref>ابوالحسن اشعری، مقالات الاسلامیین، ص۲۵۲.</ref>. [[شهرستانی]] یکی از ویژگی‌های فردی او را، تمایلش به رافضیان و اهانتش به بزرگان [[صحابه]] دانسته و از او نقل کرده است که [[امامت]] تنها با [[نص]] و تعیین آشکار محقق می‌‌شود و [[پیامبر]]{{صل}} در مواضع متعدد [[امامت علی]]{{ع}} را به گونه‌ای روشن و آشکار بیان کرد تا [[مردم]] به [[اشتباه]] نیفتند؛ اما عمر این مطلب را کتمان کرد و همو عهده‌دار جریان بیعت با ابوبکر در [[روز سقیفه]] بود. شهرستانی سپس می‌‌گوید: «نظام به عمر نسبت [[شک]] داده که در [[روز]] [[حدیبیه]] از پیامبر پرسید: آیا ما بر [[حق]] نیستیم؟ آیا آنها بر [[باطل]] نیستند؟ پیامبر جواب داده: آری؛ و عمر گفته: پس چرا در دینمان پستی را بپذیریم؟ نظام گفته: این به معنای شک و تردید در [[دین]]، و [[مقاومت]] در برابر تصمیم پیامبر{{صل}} است. او به [[دروغ]] خود ادامه داده و گفته عمر در روز [[بیعت]] [[ابوبکر]] به شکم [[فاطمه]]{{س}} ضربه زده، تا اینکه او سقط جنین کرده است و فریاد می‌‌کرد که [[خانه]] را با کسانی که در آن هستند، [[آتش]] بزنید؛ در حالی که در خانه غیر از علی، فاطمه، حسن و حسین کس دیگری نبود...»<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ص۵۹.</ref>.<ref>[[غلام حسن محرمی\|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲ (مقاله)\|نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲]].</ref>

	== رونق [[فلسفه]] در میان [[شیعیان]] ==		== رونق [[فلسفه]] در میان [[شیعیان]] ==

Bahmani: /* شباهت‌های آرای فارابی با تعالیم امامان شیعه{{عم}} */

2025-05-04T05:35:54Z

شباهت‌های آرای فارابی با تعالیم امامان شیعه{{عم}}

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۵
خط ۱۰۴:		خط ۱۰۴:
	یکی از آرای فارابی، [[اختیار]] و [[اراده انسان]] است که [[انسان]] در عین اینکه با توجه به اسباب و علل دور، مجبور است، ولی با توجه به علل نزدیک، مختار است. این موضوع برگرفته از این [[حدیث]] [[امام صادق]]{{ع}} است: لاجبر و لا [[تفویض]] ولکن [[امر بین امرین]]؛ «نه [[جبر]] است و نه واگذاری؛ بلکه امور میان این دو است»<ref>محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی (صدوق)، التوحید، باب ۵۹، ح۸، ص۳۵۲.</ref>.		یکی از آرای فارابی، [[اختیار]] و [[اراده انسان]] است که [[انسان]] در عین اینکه با توجه به اسباب و علل دور، مجبور است، ولی با توجه به علل نزدیک، مختار است. این موضوع برگرفته از این [[حدیث]] [[امام صادق]]{{ع}} است: لاجبر و لا [[تفویض]] ولکن [[امر بین امرین]]؛ «نه [[جبر]] است و نه واگذاری؛ بلکه امور میان این دو است»<ref>محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی (صدوق)، التوحید، باب ۵۹، ح۸، ص۳۵۲.</ref>.

	یکی دیگر از نظریه‌های مشهور فارابی مدینه فاضله اوست که در آن، از [[فلسفه]] یونان و به ویژه کتاب جمهوریت افلاطون و نیز تعالیم [[ائمه]]{{عم}} بهره برده است. براساس این نظریه [[ضرورت]]، انسان را وادار به [[اجتماعی]] زیستن می‌‌کند؛ پس ناچار باید در این [[اجتماع]] رئیسی باشد؛ اما این [[رئیس]] هر که باشد، روحیاتش کاملاً بر [[مردم]] اجتماع مؤثر است، و اگر [[حاکم]] [[فاسق]] یا [[گمراه]] باشد، جامعه فاسد می‌‌شود؛ اما مدینه فاضله و [[جامعه]] [[نیکو]]، تنها یکی است و آن جامعه‌ای است که رئیسش فیلسوفی برخوردار از همه [[فضایل]] [[انسانی]] و [[فلسفی]] باشد و او افلاطون است در [[لباس]] محمد [[پیامبر]]{{صل}}. چون رئیس این [[شهر]] باید [[پیامبری]] باشد که به او [[وحی]] می‌‌شود و اوصاف فلسفی، پیامبری، [[پادشاهی]] و [[تشریع]]، تنها در محمد پیامبر جمع شده است<ref>محمد بن محمد فارابی، آراء اهل المدینة الفاضلة، ص۱۱۷-۱۲۶.</ref>. فارابی سپس می‌‌گوید: این رئیس... همان [[امام]] است که رئیس اول مدینه فاضله است و رئیس امت فاضله، رئیس بخش آباد [[زمین]] است. شخصی نمی‌تواند این‌گونه باشد، مگر اینکه دوازده [[خصلت]] به طور [[فطری]] در او جمع باشد:		یکی دیگر از نظریه‌های مشهور فارابی مدینه فاضله اوست که در آن، از [[فلسفه]] یونان و به ویژه کتاب جمهوریت افلاطون و نیز تعالیم [[ائمه]]{{عم}} بهره برده است. براساس این نظریه [[ضرورت]]، انسان را وادار به [[اجتماعی]] زیستن می‌‌کند؛ پس ناچار باید در این [[اجتماع]] رئیسی باشد؛ اما این [[رئیس]] هر که باشد، روحیاتش کاملاً بر [[مردم]] اجتماع مؤثر است، و اگر [[حاکم]] [[فاسق]] یا [[گمراه]] باشد، جامعه فاسد می‌‌شود؛ اما مدینه فاضله و [[جامعه]] [[نیکو]]، تنها یکی است و آن جامعه‌ای است که رئیسش فیلسوفی برخوردار از همه [[فضایل]] [[انسانی]] و [[فلسفی]] باشد و او افلاطون است در [[لباس]] محمد [[پیامبر]]{{صل}}. چون رئیس این [[شهر]] باید [[پیامبری]] باشد که به او [[وحی]] می‌‌شود و اوصاف فلسفی، پیامبری، [[پادشاهی]] و [[تشریع]]، تنها در محمد پیامبر جمع شده است<ref>محمد بن محمد فارابی، آراء اهل المدینة الفاضلة، ص۱۱۷-۱۲۶.</ref>. فارابی سپس می‌‌گوید: این رئیس... همان [[امام]] است که رئیس اول مدینه فاضله است و رئیس امت فاضله، رئیس بخش آباد [[زمین]] است. شخصی نمی‌تواند این‌گونه باشد، مگر اینکه دوازده خصلت به طور [[فطری]] در او جمع باشد:
	# اعضا و جوارحش سالم و کامل باشد؛		# اعضا و جوارحش سالم و کامل باشد؛
	# چیزی را که می‌‌فهمد، می‌‌بیند، می‌‌شنود و [[درک]] می‌‌کند، به خوبی [[حفظ]] کند؛		# چیزی را که می‌‌فهمد، می‌‌بیند، می‌‌شنود و [[درک]] می‌‌کند، به خوبی [[حفظ]] کند؛

Bahmani: /* منابع */

2025-05-04T05:35:26Z

منابع

نمایش تغییرات

Bahmani در ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۱۶

2025-05-04T05:16:36Z

نمایش تغییرات

Bahmani: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = علوم عقلی | عنوان مدخل = علوم عقلی | مداخل مرتبط = علوم عقلی در معارف و سیره معصوم - علوم عقلی در معارف و سیره علوی | پرسش مرتبط = }} == زمینه‌های عقل‌گرایی در سخنان ائمه{{عم}} == بی‌شک نقطۀ آغاز توجه مسلمانان به علوم...» ایجاد کرد

2025-05-03T09:19:09Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = علوم عقلی | عنوان مدخل = علوم عقلی | مداخل مرتبط = علوم عقلی در معارف و سیره معصوم - علوم عقلی در معارف و سیره علوی | پرسش مرتبط = }} == زمینه‌های عقل‌گرایی در سخنان ائمه{{عم}} == بی‌شک نقطۀ آغاز توجه مسلمانان به علوم...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = علوم عقلی
| عنوان مدخل = علوم عقلی
| مداخل مرتبط = [[علوم عقلی در معارف و سیره معصوم]] - [[علوم عقلی در معارف و سیره علوی]]
| پرسش مرتبط =
}}

== زمینه‌های [[عقل‌گرایی]] در سخنان ائمه{{عم}} ==
بی‌شک نقطۀ آغاز توجه مسلمانان به علوم عقلی و دستور [[قرآن]] به [[تأمل]]، [[تفکر]] و [[اندیشیدن]] است. خدای متعالی در بسیاری از [[آیات قرآن]] به مسلمانان دستور می‌‌دهد در آفرینش آسمان، [[زمین]]، موجودات هستی، [[انسان]] و احوال گذشتگان، تفکر و [[تدبر]] کنند<ref>به برخی از این [[آیات]] اشاره می‌‌کنیم: {{متن قرآن|كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}} «بدین‌گونه نشانه‌های خود را برای گروهی که می‌اندیشند روشن می‌داریم» [[سوره یونس]]، [[آیه]] ۲۴؛ {{متن قرآن|إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}} «بی‌گمان در آن (کار) نشانه‌هایی برای گروهی است که می‌اندیشند» [[سوره رعد]]، آیه ۳؛ {{متن قرآن|وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}} «و این مثل‌ها را برای [[مردم]] می‌زنیم باشد که بیندیشند» [[سوره حشر]]، آیه ۲۱؛ {{متن قرآن|بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}} «(آنان را) با برهان‌ها (ی روشن) و نوشته‌ها (فرستادیم) و بر تو [[قرآن]] را فرو فرستادیم تا برای [[مردم]] آنچه را که به سوی آنان فرو فرستاده‌اند روشن گردانی و باشد که بیندیشند» [[سوره نحل]]، [[آیه]] ۴۴؛ {{متن قرآن|الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا}} «(همان) کسان که [[خداوند]] را ایستاده و نشسته و آرمیده بر پهلو یاد می‌کنند و در [[آفرینش]] [[آسمان‌ها]] و [[زمین]] می‌اندیشند: پروردگارا! این (ها) را [[بیهوده]] نیافریده‌ای» [[سوره آل عمران]]، آیه ۱۹۱.</ref>.

بعد از قرآن، سخنان ائمه{{عم}} یکی از مهم‌ترین عوامل توجه [[مسلمانان]] به علوم عقلی است. در [[احادیث]] ایشان، [[عقل]] بالاترین [[آفریده]] و مخلوق [[خدا]] شمرده شده است. در [[حدیثی]] از [[امام باقر]]{{ع}} می‌‌خوانیم: «وقتی که خدای متعالی عقل را آفرید، با او سخن گفت و به او فرمود: پیش بیا. پس پیش آمد. آن‌گاه فرمود: برگرد. برگشت. در این هنگام فرمود: به [[عزت]] و جلالم [[سوگند]] مخلوقی محبوب‌تر از تو نیافریدم و تو را آن‌گونه که [[دوست]] داشتم، کامل کردم. بدان که با تو امر می‌‌کنم و با تو [[نهی]] می‌‌نمایم و با تو عقاب می‌‌کنم و با تو [[ثواب]] می‌‌دهم». همچنین [[پیامبر اکرم]]{{صل}} فرموده است: «خدای متعالی میان بندگانش چیزی بهتر از عقل تقسیم نکرده است. [[خواب]] [[عاقل]]، بهتر از [[بیداری]] [[جاهل]] است. نشستن عاقل بهتر از برخاستن جاهل است. خدا [[پیامبری]] را [[مبعوث]] نکرده، مگر اینکه عقل او را کامل کرده است، و عقل هر پیامبری بیشتر از [[عقول]] جمیع امتش بوده...»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۲۱.</ref>.

در بسیاری از احادیث [[امامان شیعه]]{{عم}} همواره نوعی [[اتحاد]] میان عقل و دین به چشم می‌‌خورد؛ مانند این احادیث:
# «هر کس عقل داشته باشد، [[دین]] دارد و هر کس دین داشته باشد، وارد [[بهشت]] می‌‌شود»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۱۱.</ref>؛
# «عقل چیزی است که خدا با آن [[عبادت]] می‌‌شود و [[بهشت]] به دست می‌‌آید»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۱۱.</ref>؛
# «خدای متعالی بر [[مردم]] دو [[حجت]] دارد: [[حجت ظاهر]] و حجت [[باطن]]. حجت آشکار، [[پیامبران]] و [[امامان]]{{عم}} هستند و حجت باطی [[عقل]] است»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۱۶.</ref>؛
# «خدای متعالی پیامبران را بر بندگانش نفرستاده است، مگر برای اینکه درباره [[خدا]] [[تعقل]] و [[اندیشه]] کنند. پس آنان بهترند که معترفتشان بهتر باشد و عاقل‌ترین آنها داناترینشان به کار خدا هستند، و آنان که عقلشان کامل است، در [[دنیا]] و [[آخرت]] بالاترین درجه را دارند»<ref>محمد بن [[یعقوب]] [[کلینی]]، [[اصول کافی]]، ج۱، ص۱۶.</ref>؛
# «[[عاقل]] کسی است که [[حلال]]، او را از [[شکر]] باز ندارد، و [[حرام]] از [[صبر]]»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۱۶.</ref>؛
# «[[حجت خدا]] بر [[بندگان]] [[پیامبر]] است و حجت میان مردم و خدا عقل است»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۲۵.</ref>؛
# «وقتی که از حسن حال و خوبی شخصی خبردار شدید، به عقل او بنگرید که چگونه است؛ زیرا هر کس به واسطه عقل [[پاداش]] داده می‌‌شود»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۱۲.</ref>؛
# «در حساب [[روز قیامت]]، خدای متعالی [[اعمال]] بندگان را به اندازه [[عقلی]] که در دنیا به آنها داده، بررسی می‌‌کند»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۱۱.</ref>.

همچنین عقل، سرچشمه صفات نیک به شمار آمده و همه آن صفات از شاخه‌های عقل و زیرمجموعه آن، و عقل نیز در [[مقام]] [[فرماندهی]] و آنها در مقام سربازان عقل به شمار آمده‌اند. در [[حدیثی]] از [[امیرمؤمنان]]{{ع}} آمده است: «[[جبرئیل]] بر [[آدم]] نازل شد و گفت: ای آدم من تو را میان سه چیز مخیر قرار می‌‌دهم؛ یکی را برگزین و دو دیگر را رها کن. آدم پرسید: ای جبرئیل؛ آن سه چیز چیستند؟ جبرئیل گفت: عقل، [[حیا]] و [[دین]]. در این هنگام آدم گفت: من عقل را برگزیدم. پس جبرئیل به حیا و دین فرمود: برگردید و او را رها کنید. آن دو گفتند: به ما دستور داده شده که پیوسته همراه عقل باشیم<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۱۰.</ref>.

[[مسلمانان]] پس از آشنا شدن با [[فلسفه]] یونان، فلسفه را با همان حکمتی که در [[کلام]] [[پیشوایان]] [[اسلام]] آمده بود، تطبیق دادند و آن را [[دانش]] راستین، معنا کردند؛ پس منظور از [[حکمت]] در عربی، همان [[فلسفه]] است و از این‌رو [[فیلسوف]] را [[حکیم]] گفته‌اند<ref>محمد بن محمد فارابی، تحصیل السعادة، ص۸۶.</ref>.

علاوه بر این، در گفت‌وگوها و مناظره‌های [[امامان]] با مخالفان، از قواعد [[عقلی]] و [[فلسفی]]، چون محال بودن دور و [[تسلسل]] و اجتماع نقیضین سخن به میان آمده است. یکی از آن اصول عقلی، [[وجوب دفع خطر]] محتمل است که [[ائمه]]{{عم}} با استناد به آن، [[لزوم]] مشی موحدانه را به [[اثبات]] می‌‌رساندند و منکران را بیش از پیش در روش خودشان مردد می‌‌کردند. در این زمینه به نقل دو گفت‌وگو از [[امام صادق]]{{ع}} و [[امام رضا]]{{ع}} بسنده می‌‌کنیم.

مرحوم [[طبرسی]] [[روایت]] کرده که امام صادق{{ع}} به [[ابن ابی العوجا]] فرمود: «اگر [[عاقبت]] کار چنان که شما می‌‌گویید، باشد ـ که این‌گونه نیست ـ هم ما [[نجات]] یافته‌ایم و هم شما؛ اما اگر آن‌گونه باشد که ما می‌‌گوییم ـ که آن‌گونه نیز هست ـ ما نجات می‌‌یابیم و شما هلاک می‌‌شوید»<ref>احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۳۳۶.</ref>.

همچنین [[مرحوم صدوق]] از [[محمد بن عبدالله خراسانی]]، خادم امام رضا{{ع}}، نقل کرده که مردی از زنادقه خدمت آن حضرت وارد شد؛ در حالی که نزد ایشان جماعتی نشسته بودند. در این هنگام امام رضا{{ع}} به او فرمود: «آیا نمی‌بینی که اگر سخن شما صحیح باشد ـ که صحیح نیست ـ ما و شما مساوی هستیم و نماز خواندن ما، [[روزه]] گرفتن ما، [[زکات]] دادن ما و [[اقرار]] به وجود [[خداوند]]، ضرری به ما نمی‌زند» که در این هنگام [[مرد]] [[زندیق]] ساکت شد و جوابی نداد. آن گاه [[امام]] ادامه داد: «اما اگر سخن ما صحیح باشد ـ که صحیح است ـ در این هنگام شما هلاک شده اید و ما نجات یافته‌ایم»<ref>محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی (صدوق)، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۱، ص۳۰۱.</ref>.

مرحوم [[کلینی]] مناظره‌ای را از امام صادق{{ع}} با زندیقی نقل می‌‌کند که مبتنی بر [[لزوم]] سنخیت میان علت و معلول است. [[امام]]{{ع}} خطاب به [[زندیق]] می‌‌فرماید: «سخن تو درباره اینکه آفریننده عالم دوتاست، مستلزم این است که یا آن دو قدیم و [[قوی]] باشند، یا هر دو [[ضعیف]] و یا یکی قوی باشد و دیگری [[ضعیف]]؛ اگر هر دو [[قوی]] هستند، پس چرا یکی دیگری را کنار نمی‌زند تا عالم را به تنهایی اداره کند، و اگر [[گمان]] می‌‌کنی که یکی از آن دو قوی است و دیگری [[ضعیف]]، پس ثابت می‌‌شود که او یکی است؛ زیرا [[ناتوانی]] در دومی است. پس اگر بگویی که [[خالق]] دوتاست، آنها نمی‌توانند از هر جهت با هم هماهنگ باشند و یا ناهماهنگ؛ در حالی که [[آفرینش]] را [[منظم]] و هماهنگ و [[فلک]] را پیوسته در حرکت می‌‌یابیم و می‌‌بینیم که [[تدبیر]] یکی است، و شب و [[روز]]، و گردش خورشید و ماه و هماهنگی امور، دلالت می‌‌کنند که [[مدبر]] یکی است. علاوه بر این اگر ادعا کنی که آنان دوتا هستند، باید ملتزم شوی که میانشان فاصله‌ای هست که در این صورت فاصله دومین آنها می‌‌شود، که مانند آنها قدیم است و در این صورت میان آن سومی و آنها باید فاصله‌ای باشد که آن نیز باید مثل آنها قدیم باشد و او نیز فاصله‌ای دیگر را می‌‌طلبد که تا بی‌نهایت می‌‌رود»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۸۰.</ref>.

همچنین از [[امامان شیعه]]{{عم}} هیچ موضع منفی‌ای درباره [[تعلیم و تعلم]] [[فلسفه]] ثبت نشده است؛ بلکه آنان همواره از کوشش‌های [[فلاسفه]]، با زبان [[ستایش]] سخن گفته‌اند؛ چنان که به کسانی که به دلایل واهی چنگ زده‌اند، [[انتقاد]] کرده و به دلایل سستشان پاسخ داده‌اند. [[امام صادق]]{{ع}} در روز چهارم املای کتاب [[توحید]]، به [[مفضل]] می‌‌گوید: «اینک به شرح آفت‌هایی می‌‌پردازم که گاه نادانان آنها را بهانه می‌‌گیرند و آفرینش و آفرینشگر، و [[هدف]] و تدبیر و [[حکمت]] در کار او را [[انکار]] می‌‌کنند. همچنین به بیان [[عقیده]] گروه معطله و [[اصحاب]] مانی می‌‌پردازم که حکمت [[سختی‌ها]] و [[مصیبت‌ها]] و [[مرگ]] و فنا را انکار کردند. همچنین به رد کسانی می‌‌پردازم که به طبیعت [[اعتقاد]] دارند و همه آفرینش اشیا را بالعرض و اتفاقی می‌‌پندارند. خدای اینان را بکشد! از جانب [[حق]] به کدام سوی می‌‌گریزند؟»<ref>مفضل بن عمر، توحید مفضل، ترجمه نجفعلی میرزایی، ص۱۵۲. برخی از رجالیان شیعه چون ابن غضائری، مفضل بن عمر کوفی را به غلو متهم کرده‌اند. نجاشی نیز این تهمت را به صورت قیل مطرح کرده که نشان می‌‌دهد این مطلب را خودش قبول نداشته است. ولی شیخ مفید او را از اصحاب خاص امام صادق{{ع}} و از فقهای صالح به شمار آورده و شیخ طوسی هم او را در زمره سفرای ممدوح آورده است. مرحوم آیت‌الله خویی او را از این تهمت مبرا می‌‌داند و سخن ابن غضائری را به دلیل مشکوک بودن نسبت کتابش فاقد ارزش می‌‌داند (ر.ک: ابوالقاسم خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۹، ص۳۱۷-۳۳۰).</ref>.

[[امام]]{{ع}} در ادامه، از ارسطو سخن به میان آورده، می‌‌فرماید: «ارسطاطالیس به آنان چنین پاسخ داده است: اینکه گاه بالعرض و اتفاق، چیزی به سبب دلیل‌های چندی پدید می‌‌آید و از راه طبیعی خود خارج می‌‌شود، به منزله بیرون رفتن امور از حالت طبیعی نیست و این اتفاقات نادر، همیشه و به طور دائم جاری نیستند»<ref>مفضل بن عمر، توحید مفضل، ص۱۶۸.</ref>.

همچنین [[امام صادق]]{{ع}} از [[فلاسفه]] یونان به طور عموم سخن گفته و به [[مفضل]] فرموده است: «ای مفضل؛ بدان که نام این [[جهان]] در نزد [[یونانیان]] «قوسموس» است. این کلمه به معنای [[آراستگی]] است. کسانی که دعوی [[فلسفه]] و [[حکمت]] دارند، نامش را این‌گونه نهاده‌اند. آیا این نام‌گذاری جز به این دلیل است که حساب و کتابی دقیق همراه با [[نظم]] و حکمت در آن دیدند و به اینها [[راضی]] نشدند و سرانجام [[جهان هستی]] را آراستگی و [[زینت]] نام نهادند، تا بگویند که با تمام [[استواری]] و حکمتی که در آن نهفته، در نهایت نیکویی و [[زیبایی]] نیز هست»<ref>مفضل بن عمر، توحید مفضل، ص۱۶۲.</ref>.

بدین جهت [[شیعیان]] پیش از همه به مطالعه کتاب‌های [[فلسفی]] پرداختند و قبل از عصر مأمون و آغاز [[نهضت]] ترجمه، در جایگاه مترجم یا متکلم یا [[فیلسوف]]، با فلسفه در ارتباط بودند. یکی از نخستین مترجمان [[شیعی]]، [[محمد بن ابراهیم فزاری]] (م. ۱۵۶ق) است، که بیشتر به دلیل مهارتش در [[علم نجوم]] [[شهرت]] یافته بود؛ ولی قفطی او را در میان [[حکمای اسلامی]] آورده است<ref>ابن ندیم، الفهرست، ص۳۸۱؛ یوسف بن ابراهیم قفطی، تاریخ الحکما، ترجمه فارسی قرن ۱۱، ص۱۰۳.</ref>.

بزرگان [[خاندان نوبخت]] نیز، از پیشگامان توجه به علوم عقلی و [[فلسفی]] بودند و از نخستین مترجمان به شمار می‌‌آمدند<ref>یوسف بن ابراهیم قفطی، تاریخ الحکما، ص۲۲۷.</ref>. فضل بن ابی سهل [[نوبختی]]، [[رئیس]] اداره ترجمه در عصر [[هارون]] بود و کتاب‌های [[حکمت]] از زبان فارسی، زیر نظر او به عربی ترجمه می‌‌شد<ref>قطب الدین لاهیجی، محبوب القلوب، المقالة الثانیة، ص۱۳۰.</ref>.<ref>[[غلام حسن محرمی|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۱ (مقاله)|نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۱]].</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:9030760879.jpg|22px]] [[غلام حسن محرمی|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۱ (مقاله)|'''نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۱ ''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:علم]]