Msadeq: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = فزون‌خواهی| عنوان مدخل = فزون‌خواهی| مداخل مرتبط = فزون‌خواهی در قرآن| پرسش مرتبط = }} == مقدمه == تکاثر از ریشه «ک ـ ث ـ ر» به معنای هماوردی و تفاخر در بسیاریِ مال و قوم، لسان العرب، ج ۱۲، ص۳۷؛ عمدة الحفاظ،...» ایجاد کرد

2023-10-24T07:56:13Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = فزون‌خواهی| عنوان مدخل = فزون‌خواهی| مداخل مرتبط = فزون‌خواهی در قرآن| پرسش مرتبط = }} == مقدمه == تکاثر از ریشه «ک ـ ث ـ ر» به معنای هماوردی و تفاخر در بسیاریِ مال و قوم، <ref>لسان العرب، ج ۱۲، ص۳۷؛ عمدة الحفاظ،...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = فزون‌خواهی| عنوان مدخل = فزون‌خواهی| مداخل مرتبط = [[فزون‌خواهی در قرآن]]| پرسش مرتبط = }}

== مقدمه ==
[[تکاثر]] از ریشه «ک ـ ث ـ ر» به معنای هماوردی و [[تفاخر]] در بسیاریِ [[مال]] و [[قوم]]، <ref>لسان العرب، ج ۱۲، ص۳۷؛ عمدة الحفاظ، ج ۳، ص۳۷۷؛ نثر طوبی، ج ۲، ص۳۳۰، «کثر».</ref> [[مناقب]] خود را برشمردن،<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص۸۱۱.</ref> افزون بینی<ref> اساس البلاغه، ص۵۳۶.</ref> و زیاده‌طلبی<ref> المعجم الوسیط، ج ۲، ص۷۷۷؛ التحقیق، ج ۱۰، ص۲۸، «کثر».</ref> آمده است.

این واژه دو بار در [[قرآن]] به کار رفته است: نخست در [[آیه]]{{متن قرآن|اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا وَفِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ}}<ref>«بدانید که زندگانی این جهان بازیچه و سرگرمی و زیور و نازشی است میان شما و افزون خواهی در دارایی‌ها و فرزندان است؛ چون بارانی که رستنی آن شگفتی کشتکاران را برانگیزد سپس خشک گردد و آن را زرد بینی، آن‌گاه ریز و خرد شود و در جهان واپسین، عذابی سخت و (نیز) آمرزش و خشنودی از سوی خداوند خواهد بود و زندگانی این جهان جز مایه فریب نیست» سوره حدید، آیه ۲۰.</ref> که ۵ صفت برای [[دنیا]] و در ضمن آنها تکاثر [[اهل]] دنیا برشمرده شده است. و بار دوم در آیه اول {{متن قرآن|أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ}}<ref>«زیاده‌خواهی شما را سرگرم داشت،» سوره تکاثر، آیه ۱.</ref> که [[مردم]] را به سبب تکاثر ورزیدن و هماوردی در جمع مال و [[فرزندان]] و... و [[غفلت]] از [[سعادت واقعی]] [[توبیخ]] کرده، پیامدهای ناگوار این شیوه [[رفتاری]] را برمی شمرد:{{متن قرآن|لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ}}<ref>«به راستی دوزخ را خواهید دید،» سوره تکاثر، آیه ۶.</ref>.<ref> المیزان، ج ۲۰، ص۳۵۰ - ۳۵۱.</ref>، افزون بر این، [[آیات]] دیگری مانند: {{متن قرآن|الَّذِي جَمَعَ مَالًا وَعَدَّدَهُ}}<ref>«آنکه مالی اندوخت و آن را شمار کرد» سوره همزه، آیه ۲.</ref>، {{متن قرآن|وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ}}<ref>«و (چیزی) را بدین امید که زیادتر (باز) بگیری مده،» سوره مدثر، آیه ۶.</ref>، {{متن قرآن|ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ}}<ref>«باز آز دارد که بیفزایم» سوره مدثر، آیه ۱۵.</ref> بدون تصریح به واژه تکاثر آن را [[نکوهش]] کرده است. آیه {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ}}<ref>«ای مؤمنان! بسیاری از دانشوران دینی (اهل کتاب) و راهبان، دارایی‌های مردم را به نادرستی می‌خورند و (مردم را) از راه خداوند باز می‌دارند؛ (ایشان) و آنان را که زر و سیم را می‌انبارند و آن را در راه خداوند نمی‌بخشند به عذابی دردناک نوید ده!» سوره توبه، آیه ۳۴.</ref> نیز صریحاً تکاثر و [[ثروت اندوزی]] و گنجینه‌سازی [[اموال]] را [[تحریم]] کرده، به [[مسلمانان]] دستور می‌‌دهد که اموال خویش را در [[راه خدا]] و بهره‌گیری [[بندگان خدا]] به کار اندازند و از اندوختن و ذخیره و خارج ساختن آنها از گردش [[معاملات]] به شدت بپرهیزند وگرنه باید [[منتظر]] [[عذاب]] دردناکی باشند.<ref>نمونه، ج ۷، ص۳۹۳؛ برای آگاهی بیشتر از جنبه‌های فقهی آن نک: المبسوط، ج ۳۰، ص۲۶۸.</ref> این صفت از [[رذایل اخلاقی]] خطرناک است، چنان که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به مسلمانان فرمودند: من از [[فقر]] بر شما نمی‌ترسم؛ ولی از تکاثر و [[افزون‌طلبی]] بر شما [[هراس]] دارم.<ref>صحیح ابن حبان، ج ۸، ص۱۷؛ الجامع الصغیر، ج ۲، ص۴۸۲؛ کنزالعمال، ج ۳، ص۲۲۰.</ref> صیغه تفاعل در «تکاثر» برای [[مبالغه]] در فعل است و طرفین در آن لحاظ شده است، به گونه ای که متکاثر بسان کسی است که با [[فزون‌طلبی]] درصدد [[چیرگی]] بر شخصی برآید،<ref> التحریر والتنویر، ج ۳۰، ص۵۱۹؛ فتح القدیر، ج ۵، ص۴۸۸.</ref> همان‌گونه که در آیه {{متن قرآن|وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا}}<ref>«و او را (بار و) بری بود پس (یک روز) به همراه خویش -که با وی گفت و گو می‌کرد- گفت: من از تو در مال بیشتر و در نفر نیرومندترم» سوره کهف، آیه ۳۴.</ref> آمده است<ref> التفسیر الکبیر، ج ۳۲، ص۷۵.</ref>؛ ولی به [[اعتقاد]] برخی این واژه بعداً بر به دست آوردن چیز زیاد بدون آنکه در آن [[غلبه]] بر کسی لحاظ شده باشد نیز اطلاق شده است،<ref>التحریر والتنویر، ج ۲۷، ص۴۰۳.</ref> بنابراین [[تکاثر]] به معنای فزونخواهی و افزایش جویی است، بی‌آنکه در آن [[رقابت]] و مغالبه شرط باشد.<ref> احسن الحدیث، ج ۱۲، ص۳۳۸.</ref> برخی نیز احتمال داده‌اند باب تفاعل در اینجا به معنای [[تکلف]] و خود را [[به زحمت انداختن]] و [[حرص]] برای زیاد کردن [[مال]] است.<ref>التفسیر الکبیر، ج ۳۲، ص۷۵.</ref> [[مفسران]] در [[تفسیر]] تکاثر اقوال فراوانی بیان کرده‌اند که با وجود [[اختلاف]] آنها از جهت الفاظ بیشتر به سه قول باز می‌‌گردند:
#[[حرص]] بر مال و [[طلب]] زیاد کردن آن<ref> تحفة الاحوذی، ج ۷ ص۵ - ۶؛ المستطرف، ج ۱، ص۱۲۴.</ref> و [[سرگرمی]] به [[زندگی]] و [[تجارت]]<ref>ر. ک: زادالمسیر، ج ۸، ص۳۰۱؛ تفسیر قرطبی، ج ۲۰، ص۱۶۸.</ref> برخی [[روایات]]<ref>مسند احمد، ج ۴، ص۲۴؛ سنن الترمذی، ج ۴، ص۴؛ جامع البیان، ج ۳۰، ص۳۶۲ - ۳۶۳.</ref> از جمله روایتی از [[رسول خدا]] که تکاثر را به گردآوری مال از طریق [[نامشروع]] و خودداری از [[ادای حق]] آن و ذخیره کردن آن تفسیر کرده است،<ref>تفسیر قرطبی، ج ۲۰، ص۱۶۹؛ الصافی، ج ۵، ص۳۶۸.</ref> این معنا را [[تأیید]] می‌‌کند.<ref>ر. ک: شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج ۱۱، ص۱۴۵؛ الصافی، ج ۵، ص۳۶۸.</ref>
#مسابقه و رقابت در زیادی<ref>روح المعانی، ج ۳۰، ص۴۰۱؛ عون المعبود، ج ۷، ص۱۳۹؛ المیزان، ج ۲۰، ص۳۵۱.</ref> مال، فرزند و [[عزت]]<ref>مفردات، ص۷۰۳، «کثر»؛ التبیان، ج ۱۰، ص۴۰۲؛ زادالمسیر، ج ۸، ص۳۰۱.</ref> و هر چیزی که فراوان داشتن آن مطلوب است<ref> التحریر والتنویر، ج ۳۰، ص۵۱۹.</ref> و تلاش هر یک در تحصیل زیادی برای چیره شدن بر دیگری<ref>راهنما، ج ۲۰، ص۷۰۳.</ref> و [[مباهات]] به آن؛ یعنی هر یک زیاد داشتن را به رخ دیگری بکشد<ref>روح المعانی، ج ۳۰، ص۴۰۱.</ref> و درصدد غلبه بر دیگری برآید، چنان که [[اهل]] [[جاهلیت]] با [[فراوانی مال]]، اثاث، مهمانداری، کمک به [[رنج]] دیدگان و [[اطعام]] گرسنگان، آن گونه که اشعار و خطبه‌هایشان [[گواهی]] می‌‌دهد، درپی غلبه بر یکدیگر برمی آمدند.
#[[فخرفروشی]] بر یکدیگر به بسیاری مال، فرزند، نفرات،<ref>التبیان، ج ۱۰، ص۴۰۲؛ مجمع البحرین، ج ۴، ص۲۱؛ المنیر، ج ۳۰، ص۳۸۴.</ref> [[مناقب]]<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص۸۱۱.</ref> و هرچه [[انسان]] را از [[خدا]] باز دارد و [[همت]] او را صرف گردآوری‌اش کند.<ref>تفسیربقاعی، ج ۸، ص۵۱۶.</ref> جمعی از مفسران تکاثر را به این معنا دانسته‌اند<ref>التبیان، ج ۱۰، ص۴۰۲؛ مجمع البیان، ج ۱۰، ص۸۱۲؛ تفسیر ابن عربی، ج ۲، ص۸۴۷.</ref> و برخی روایات نیز آن را تأیید می‌‌کند.<ref>شرح نهج البلاغه، عبده، ص۴۸۸.</ref> درباره فرق بین [[تفاخر]] و تکاثر آرای گوناگونی بیان شده است؛ [[فخر رازی]] تکاثر را مرادف تفاخر دانسته است.<ref>التفسیر الکبیر، ج ۳۲، ص۷۵.</ref> برخی دیگر تفاخر را در [[حسب و نسب]] و [[تکاثر]] را در [[مال]] و نفرات دانسته‌اند.<ref>روح المعانی، ج ۲۷، ص۲۸۳؛ روح البیان، ج ۹، ص۳۷۰.</ref> بعضی هم [[تفاخر]] را از کسی که مال و فرزند دارد بر آنکه مال و فرزند ندارد صحیح می‌‌دانند؛ ولی تکاثر را الزاماً برای دو نفری صحیح می‌‌دانند که هر دو دارای مال و فرزند باشند.<ref>تفسیر القرآن، ج ۵، ص۳۷۴ - ۳۷۵.</ref> [[صدرالمتألهین]] فرق آن دو را در منشأ دانسته، منشأ تفاخر را [[قوه غضبیه]] و [[خوی]] درندگی و منشأ تکاثر را [[قوه شهویه]] و خوی حیوانی بیان کرده است.<ref>تفسیر صدرالمتألهین، ج ۶، ص۲۳۷.</ref> اطلاق تکاثر بر تفاخر از آن جهت است که تکاثر سبب تفاخر است و تفاخر، مسبب آن<ref>نک: مجمع البیان، ج ۱۰، ص۸۱۲؛ فتح القدیر، ج ۵، ص۴۸۸.</ref> و همین رابطه سببی و مسببی بیشتر [[مفسران]] را واداشته است تکاثر را به تفاخر [[تفسیر]] کنند، به هر روی، تکاثر هر کوششی برای به دست آوردن موجبات [[افتخار]] و [[برتری]] بر دیگران از جهت مال و [[مقام]] را در بر می‌‌گیرد.<ref>تفسیر نوین، ص۳۱۳، ۳۱۶.</ref> البته تلاش برای [[کسب و کار]] بدون [[هدف]] [[افزون‌طلبی]] و تکاثر و به قصد [[اطاعت]] و [[بندگی خدا]]، اداره [[زندگی]] خود وخانواده، [[صله رحم]] و کمک به [[برادران دینی]] از [[برترین]] [[عبادات]] است.<ref>تفسیر القرآن، ج ۵، ص۳۷۵؛ احیاء علوم الدین، ج ۳، ص۲۳۰؛ کشاف القناع، ج ۶، ص۲۷۱.</ref> از [[آیات قرآن]] بر می‌‌آید که [[نادانی]] [[انسان]] به [[پاداش]] و [[کیفر الهی]] و عدم [[ایمان به معاد]] و نیز [[جهل]] او به آغاز پیدایش و سرانجام خود و آسیب‌پذیری هایش از عوامل اصلی این [[صفت رذیله]] است.<ref>نمونه، ج ۲۷، ص۲۸۱.</ref> برای تکاثر پیامدهای زیانباری از قبیل [[غفلت]] از [[آخرت]]<ref>تفسیر ابن کثیر، ج ۴، ص۵۸۲؛ مجمع البیان، ج ۱۰، ص۴۳۲.</ref> و [[یاد خدا]]،<ref>التفسیر الکبیر، ج ۳۲، ص۷۷.</ref> [[هلاکت]]، [[بدبختی]]، [[قساوت قلب]]، [[کوردلی]]، نابودی [[عقل]]، [[قلب]]، [[دین]]، [[فطرت]] و [[عواطف]] [[انسانی]]،<ref>نک: الحیاة، ج ۳، ص۳۲۶ - ۳۲۸؛ ج ۴، ص۴۰.</ref> بازماندن از [[واجبات]]، [[مستحبات]]، [[اطاعت خدا]]، [[تفکر]] و [[تدبر]]،<ref>التفسیر الکبیر، ج ۳۲، ص۷۷.</ref> [[فضایل اخلاقی]] نظیر [[تواضع]] و [[دلسوزی]] و [[محبت]]، [[رشد]] [[رذایل اخلاقی]]، تجملگرایی، دوری از [[مردم]] به ویژه [[فقرا]] و [[مساکین]]، نیز دوری از [[عدالت]] و [[قسط]]، [[اسارت]] در بند [[حرص]] و [[طمع]]، از بین بردن [[روح]] [[همکاری]] و [[تعاون]] و [[مسئولیت اجتماعی]] بیان شده است.<ref>نک: الحیاة، ج ۳، ص۳۲۶ - ۳۲۸؛ ج ۴، ص۴۰.</ref> در [[روایات]]، تکاثر از [[سپاهیان]] [[جهل]]<ref>الکافی، ج ۱، ص۲۲.</ref> و شعبه ای از طمع شمرده شده است.<ref>الکافی، ج ۲، ص۳۹۴.</ref> [[امام علی]]{{ع}} آن را [[بازی]] و [[سرگرمی]] و بازدارنده [[انسان]] از [[یاد خدا]] و جایگزین کننده [[دنیا]] و سرگرمی‌های آن با [[آخرت]] و نعمت‌های [[ابدی]] آن وصف کرده است.<ref>الکافی، ج ۲، ص۳۹۴.</ref> [[دنیاطلبی]] از راه [[مشروع]] با انگیزه [[تکاثر]] و [[تفاخر]] و [[ریا]] نیز سبب [[غضب الهی]] در [[قیامت]]<ref>احیاء علوم الدین، ج ۳، ص۲۶۷؛ کشاف القناع، ج ۱، ص۶۱۵؛ مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص۳۲.</ref> و جای گرفتن در [[آتش]]<ref> تفسیر القرآن، ج ۵، ص۳۷۵.</ref> و [[مسافرت]] برای [[افزون‌طلبی]] و تکاثر، گام برداشتن در راه [[شیطان]]<ref>کنزالعمال، ج ۴، ص۱۲؛ المصنف، ج ۵، ص۲۷۲؛ الدرالمنثور، ج ۲، ص۴۰.</ref> شمرده شده است.<ref>[[سید عبدالرسول حسینی‌زاده |حسینی‌زاده، سید عبدالرسول]]، [[تکاثر - حسینی‌زاده (مقاله)|مقاله «تکاثر»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸، ص 481-484.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:000059.jpg|22px]] [[سید عبدالرسول حسینی‌زاده |حسینی‌زاده، سید عبدالرسول]]، [[تکاثر - حسینی‌زاده (مقاله)|مقاله «تکاثر»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۸''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

فزون‌خواهی در قرآن - تاریخچهٔ نسخه‌ها