فقه در لغت - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Jaafari در ‏۲۴ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۱۹

2025-09-24T05:19:09Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۴۹
خط ۲:		خط ۲:
	\| موضوع مرتبط = فقه		\| موضوع مرتبط = فقه
	\| عنوان مدخل = فقه		\| عنوان مدخل = فقه
	\| مداخل مرتبط = [[فقه در لغت]] - [[فقه در قرآن]] - [[فقه در فقه سیاسی]] - [[فقه در فقه اسلامی]] - [[فقه در معارف و سیره ~~امام علی~~]] - [[فقه در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]		\| مداخل مرتبط = [[فقه در لغت]] - [[فقه در قرآن]] - [[فقه در فقه سیاسی]] - [[فقه در فقه اسلامی]] - [[فقه در معارف و سیره علوی]] - [[فقه در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Jaafari در ‏۲۴ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۰۵

2025-09-24T05:05:04Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۳۵
خط ۱:		خط ۱:
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = فقه		\| موضوع مرتبط = فقه
	\| عنوان مدخل = فقه		\| عنوان مدخل = فقه
	\| مداخل مرتبط = [[فقه در لغت]] - [[فقه در قرآن]] - [[فقه در فقه سیاسی]] - [[فقه در فقه اسلامی]] - [[فقه در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]		\| مداخل مرتبط = [[فقه در لغت]] - [[فقه در قرآن]] - [[فقه در فقه سیاسی]] - [[فقه در فقه اسلامی]] - [[فقه در معارف و سیره امام علی]] - [[فقه در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Bahmani: /* مقدمه */

2025-05-07T05:30:20Z

مقدمه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۰
خط ۱۱:		خط ۱۱:
	واژه «[[تفقّه]]» ناظر بر [[علم]] تخصصی است، چون تفقّه از ماده «[[فقه]]» است. معنای فقه مطلق فهم و علم نیست بلکه فهم عمیق و [[بصیرت]] کامل به [[حقیقت]] یک چیز را فقه می‌گویند. «راغب» در مفردات می‌گوید: {{عربی\|الْفِقْهُ هُوَ التَّوَصُّلُ إِلَى عِلْمِ غَائِبٍ بِعِلْمِ شَاهِدٍ}}<ref>راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ج۱، ص۶۴۲.</ref>؛ یعنی فقه این است که از یک امر ظاهر و آشکار به یک حقیقت مخفی و پنهان پی برده شود.		واژه «[[تفقّه]]» ناظر بر [[علم]] تخصصی است، چون تفقّه از ماده «[[فقه]]» است. معنای فقه مطلق فهم و علم نیست بلکه فهم عمیق و [[بصیرت]] کامل به [[حقیقت]] یک چیز را فقه می‌گویند. «راغب» در مفردات می‌گوید: {{عربی\|الْفِقْهُ هُوَ التَّوَصُّلُ إِلَى عِلْمِ غَائِبٍ بِعِلْمِ شَاهِدٍ}}<ref>راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ج۱، ص۶۴۲.</ref>؛ یعنی فقه این است که از یک امر ظاهر و آشکار به یک حقیقت مخفی و پنهان پی برده شود.

	در تعریف «[[تفقه]]» گفته شده است: {{عربی\|تَفَقَّهَ إِذَا طَلَبَتْهُ فَتَخَصَّصَ بِهِ}}، «طلب کرد چیزی را و در آن تخصص پیدا کرد» این [[آیه]] به [[مسلمانان]] [[امر]] می‌کند که در [[فهم دین]] سطحی نباشند، و راه تعمق و [[تفکر]] پیش گیرند. در واقع این [[آیه کریمه]] [[مدرک]] [[اجتهاد]] و [[فقاهت]] است<ref>مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۲۰، ص۱۸۷.</ref>.		در تعریف «[[تفقه]]» گفته شده است: {{عربی\|تَفَقَّهَ إِذَا طَلَبَتْهُ فَتَخَصَّصَ بِهِ}}، «طلب کرد چیزی را و در آن تخصص پیدا کرد» این [[آیه]] به [[مسلمانان]] [[امر]] می‌کند که در [[فهم دین]] سطحی نباشند، و راه تعمق و [[تفکر]] پیش گیرند. در واقع این [[آیه کریمه]] مدرک [[اجتهاد]] و [[فقاهت]] است<ref>مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۲۰، ص۱۸۷.</ref>.

	صاحب [[مجمع البیان]] نیز در تعریف لغوی فقه یادآور شده است که معنای آن صرف علم و [[آگاهی]] نیست، بلکه [[علمی]] که با تلاش و [[استنباط]] به دست بیاید؛ لذا [[خداوند]] به وصف [[فقیه]] متصف نمی‌شود<ref>شیخ طبرسی، مجمع البیان، ج۵، ص۱۲۵.</ref>.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی\|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)\|قرآن و علم کلام]]، ص۳۵.</ref>		صاحب [[مجمع البیان]] نیز در تعریف لغوی فقه یادآور شده است که معنای آن صرف علم و [[آگاهی]] نیست، بلکه [[علمی]] که با تلاش و [[استنباط]] به دست بیاید؛ لذا [[خداوند]] به وصف [[فقیه]] متصف نمی‌شود<ref>شیخ طبرسی، مجمع البیان، ج۵، ص۱۲۵.</ref>.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی\|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)\|قرآن و علم کلام]]، ص۳۵.</ref>

	تفاوت فقه و فقاهت با [[علم]] در آن است که [[فقه]]، به فهمیدن با [[تأمّل]] و [[دقت]] نظر اطلاق می‌شود<ref>التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۹، ص۱۲۳ و الفروق اللغویه.</ref> و «[[تفقّه]]» از باب تفعّل، پذیرش [[فکر]] دقیق و عمیق در امری است؛ لذا {{متن قرآن\|لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ}} یعنی [[هدف]] از [[مهاجرت]] و [[تحمل سختی‌ها]]، [[درک عمیق]] [[معارف دینی]] است؛ تا با آن بتوانند در درجه اول خود مهذَّب شوند و سپس با مراجعه به [[وطن]]، دیگران را درباره [[دین]] و معارف دینی[[انذار]] دهند و [[آگاه]] و مهذَّب نمایند.<ref>[[محمد تقی فیاض‌بخش\|فیاض‌بخش]] و [[فرید محسنی\|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۶ (کتاب)\| ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۶]]، ص۵۶۳.</ref>		تفاوت فقه و فقاهت با [[علم]] در آن است که [[فقه]]، به فهمیدن با [[تأمّل]] و دقت نظر اطلاق می‌شود<ref>التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۹، ص۱۲۳ و الفروق اللغویه.</ref> و «[[تفقّه]]» از باب تفعّل، پذیرش [[فکر]] دقیق و عمیق در امری است؛ لذا {{متن قرآن\|لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ}} یعنی [[هدف]] از [[مهاجرت]] و [[تحمل سختی‌ها]]، درک عمیق [[معارف دینی]] است؛ تا با آن بتوانند در درجه اول خود مهذَّب شوند و سپس با مراجعه به [[وطن]]، دیگران را درباره [[دین]] و معارف دینی[[انذار]] دهند و [[آگاه]] و مهذَّب نمایند<ref>[[محمد تقی فیاض‌بخش\|فیاض‌بخش]] و [[فرید محسنی\|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۶ (کتاب)\| ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۶]]، ص۵۶۳.</ref>.

	== سیر معنایی واژه فقه ==		== سیر معنایی واژه فقه ==

Bahmani در ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۲۹

2025-05-07T05:29:43Z

نمایش تغییرات

Bahmani در ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۰۲

2025-05-07T05:02:29Z

نمایش تغییرات

Jaafari: /* منابع */

2025-03-08T08:56:53Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۲۶
خط ۵۱:		خط ۵۱:
	# [[پرونده:1379153.jpg\|22px]] [[محمد تقی فیاض‌بخش\|فیاض‌بخش]] و [[فرید محسنی\|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۶ (کتاب)\|'''ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۶''']]		# [[پرونده:1379153.jpg\|22px]] [[محمد تقی فیاض‌بخش\|فیاض‌بخش]] و [[فرید محسنی\|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۶ (کتاب)\|'''ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۶''']]
	# [[پرونده:IM010643.jpg\|22px]] [[محمد اسماعیل نباتیان\|نباتیان، محمد اسماعیل]]، [[فقه و امنیت (کتاب)\|'''فقه و امنیت''']]		# [[پرونده:IM010643.jpg\|22px]] [[محمد اسماعیل نباتیان\|نباتیان، محمد اسماعیل]]، [[فقه و امنیت (کتاب)\|'''فقه و امنیت''']]
			# [[پرونده:IM010856.jpg\|22px]] [[محمد حسن قدردان قراملکی\|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)\|'''قرآن و علم کلام''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Jaafari: /* فقه در لغت */

2025-03-08T08:56:41Z

فقه در لغت

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۲۶
خط ۱۷:		خط ۱۷:

	در برخی از احادیث فقه “دانشی ربّانی” شمرده شده که “در [[قلب]] [[انسان]] جای گرفته و آثارش در [[رفتار]] او آشکار می‌شود”<ref>مجلسی، مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، ج۸، ص۲۱۱.</ref>. برخی از [[دانشمندان]] نیز با [[الهام]] از [[احادیث]] آن را دانشی می‌دانند که “راه رسیدن به [[آخرت]] و دستیابی به حقیقتی را در نفس [[آدمی]] نشان دهد” تا در پرتو آن بتوان به حقایق [[امور دنیوی]] و آفات نفس رسید، به‌گونه‌ای که [[خوف]] و [[خشیت الهی]] [[قلب]] [[انسان]] را فرا بگیرد<ref>ر. ک: فاضل مقداد، نضد القواعد الفقهیه، ص۶.</ref>.<ref>[[سید جواد ورعی\|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)\|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۳.</ref>		در برخی از احادیث فقه “دانشی ربّانی” شمرده شده که “در [[قلب]] [[انسان]] جای گرفته و آثارش در [[رفتار]] او آشکار می‌شود”<ref>مجلسی، مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، ج۸، ص۲۱۱.</ref>. برخی از [[دانشمندان]] نیز با [[الهام]] از [[احادیث]] آن را دانشی می‌دانند که “راه رسیدن به [[آخرت]] و دستیابی به حقیقتی را در نفس [[آدمی]] نشان دهد” تا در پرتو آن بتوان به حقایق [[امور دنیوی]] و آفات نفس رسید، به‌گونه‌ای که [[خوف]] و [[خشیت الهی]] [[قلب]] [[انسان]] را فرا بگیرد<ref>ر. ک: فاضل مقداد، نضد القواعد الفقهیه، ص۶.</ref>.<ref>[[سید جواد ورعی\|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)\|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۳.</ref>

			واژه «[[تفقّه]]» ناظر بر [[علم]] تخصصی است، چون تفقّه از ماده «[[فقه]]» است. معنای فقه مطلق [[فهم]] و علم نیست بلکه فهم عمیق و [[بصیرت]] کامل به [[حقیقت]] یک چیز را فقه می‌گویند. «[[راغب]]» در [[مفردات]] می‌گوید:
			{{عربی\|الْفِقْهُ هُوَ التَّوَصُّلُ إِلَى عِلْمِ غَائِبٍ بِعِلْمِ شَاهِدٍ}}<ref>راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ج۱، ص۶۴۲.</ref>؛ یعنی فقه این است که از یک امر ظاهر و آشکار به یک حقیقت مخفی و پنهان پی برده شود.
			در تعریف «[[تفقه]]» گفته شده است.
			{{عربی\|تَفَقَّهَ إِذَا طَلَبَتْهُ فَتَخَصَّصَ بِهِ}}، «[[طلب]] کرد چیزی را و در آن [[تخصص]] پیدا کرد» این [[آیه]] به [[مسلمانان]] امر می‌کند که در [[فهم دین]] سطحی نباشند، و راه [[تعمق]] و [[تفکر]] پیش گیرند. در واقع این [[آیه کریمه]] [[مدرک]] [[اجتهاد]] و [[فقاهت]] است<ref>مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۲۰، ص۱۸۷.</ref>.
			صاحب [[مجمع البیان]] نیز در تعریف لغوی فقه یادآور شده است که معنای آن صرف علم و [[آگاهی]] نیست، بلکه [[علمی]] که با تلاش و [[استنباط]] به دست بیاید؛ لذا [[خداوند]] به وصف [[فقیه]] متصف نمی‌شود<ref>شیخ طبرسی، مجمع البیان، ج۵، ص۱۲۵.</ref>.
			ثانیاً آیه بر صرف فراگیری بسنده نمی‌کند، بلکه ذیل آن جهت دیگری، یعنی جنبه تعلیمی و [[ضرورت تبلیغ]] [[آموزه‌های دین]] را مطرح می‌‌کند که لازمه‌اش [[فراگیری علم]] [[دینی]] در حد تخصص است.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی\|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)\|قرآن و علم کلام]]، ص۳۵</ref>

	== فقه” در اصطلاح ==		== فقه” در اصطلاح ==

Bahmani در ‏۲۴ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۰:۰۹

2023-12-24T10:09:27Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۳:۳۹
خط ۱:		خط ۱:
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = فقه		\| موضوع مرتبط = فقه
	\| عنوان مدخل = [[فقه]]		\| عنوان مدخل = فقه
	\| مداخل مرتبط = [[فقه در ~~قرآن~~]] - [[فقه در ~~حدیث~~]] - [[فقه در ~~نهج البلاغه~~]] - [[فقه در ~~معارف دعا و زیارات~~]] - [[فقه در ~~فقه~~ اسلامی]]		\| مداخل مرتبط = [[فقه در لغت]] - [[فقه در قرآن]] - [[فقه در فقه سیاسی]] - [[فقه در فقه اسلامی]] - [[فقه در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
	\| پرسش مرتبط = ~~فقه (پرسش)~~		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Jaafari: /* فقه */

2023-12-24T04:50:32Z

فقه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۲۰
خط ۳۰:		خط ۳۰:
	فقه در لغت به معانی گوناگونی به کار رفته که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: مطلق [[علم]] و [[آگاهی]]<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۳، ص۵۵۲.</ref>، مطلق [[فهم]] و [[ادراک]]<ref>مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، موسوعة الفقه الاسلامی طبقاً لمذهب اهل البیت{{عم}}، ج۱، ص۱۷.</ref> و فهم همراه با دقت و [[تأمل]]<ref>مرتضی مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، ج۳، ص۵۳.</ref>. واژه فقه در معنای اصطلاحی از معنای لغوی‌اش چندان دور نیست و به معنای [[درک عمیق]] و [[ژرف‌اندیشی]] است. واژه فقه و مشتقات آن مانند [[فقیه]]، [[تفقه]] و [[فقاهت]] از همان ابتدا در [[ادبیات دینی]] و [[آیات]]<ref>{{متن قرآن\|وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ}} «و مؤمنان نباید همگی رهسپار (جهاد یا آموختن دانش) شوند؛ اما چرا از هر گروه ایشان دسته‌ای رهسپار نمی‌گردند تا دین آگاه شوند و چون نزد قوم خود باز آمدند آنها را بیم دهند باشد که بپرهیزند» سوره توبه، آیه ۱۲۲.</ref> و [[روایات]]<ref>{{متن حدیث\|الْكَمَالُ كُلُّ الْكَمَالِ: التَّفَقُّهُ فِي الدِّينِ، وَ الصَّبْرُ عَلَى النَّائِبَةِ، وَ تَقْدِيرُ الْمَعِيشَةِ}} (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۷۸).</ref> درباره فهم و ادراک [[دین]] به کار می‌رفته است<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۱۰، ص۳۰۵-۳۰۶.</ref>.		فقه در لغت به معانی گوناگونی به کار رفته که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: مطلق [[علم]] و [[آگاهی]]<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۳، ص۵۵۲.</ref>، مطلق [[فهم]] و [[ادراک]]<ref>مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، موسوعة الفقه الاسلامی طبقاً لمذهب اهل البیت{{عم}}، ج۱، ص۱۷.</ref> و فهم همراه با دقت و [[تأمل]]<ref>مرتضی مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، ج۳، ص۵۳.</ref>. واژه فقه در معنای اصطلاحی از معنای لغوی‌اش چندان دور نیست و به معنای [[درک عمیق]] و [[ژرف‌اندیشی]] است. واژه فقه و مشتقات آن مانند [[فقیه]]، [[تفقه]] و [[فقاهت]] از همان ابتدا در [[ادبیات دینی]] و [[آیات]]<ref>{{متن قرآن\|وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ}} «و مؤمنان نباید همگی رهسپار (جهاد یا آموختن دانش) شوند؛ اما چرا از هر گروه ایشان دسته‌ای رهسپار نمی‌گردند تا دین آگاه شوند و چون نزد قوم خود باز آمدند آنها را بیم دهند باشد که بپرهیزند» سوره توبه، آیه ۱۲۲.</ref> و [[روایات]]<ref>{{متن حدیث\|الْكَمَالُ كُلُّ الْكَمَالِ: التَّفَقُّهُ فِي الدِّينِ، وَ الصَّبْرُ عَلَى النَّائِبَةِ، وَ تَقْدِيرُ الْمَعِيشَةِ}} (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۷۸).</ref> درباره فهم و ادراک [[دین]] به کار می‌رفته است<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۱۰، ص۳۰۵-۳۰۶.</ref>.

	در [[عصر پیامبر اکرم]]{{صل}} عنوان فقه، فقیه و [[فقها]] در مواردی به کار می‌رفت که شخص در همه [[معارف دین]] [[بصیرت]] و فهم عمیق داشته باشد<ref>محمد ابراهیم جناتی، ادوار فقه و کیفیت بیان آن، ص۲۹.</ref>. کاربرد واژه فقه در معنای [[شناخت]] عمیق دین، در فضای [[فرهنگی]] و [[علمی]] [[متدینان]] و [[جامعه اسلامی]] رواج داشت و عالم و فقیه [[دینی]] به کسی گفته می‌شد که همزمان از [[اعتقادات]]، [[اخلاقیات]] و [[فروع فقهی]] آگاهی داشته باشد<ref>ناصر مکارم شیرازی، دایرة المعارف فقه مقارن، ص۳۶.</ref>. اما در سده‌های بعد، فقه به کمال‌گرایید و در زمره [[علوم]] و [[فنون]] به شمار آمد؛ به طوری که نام [[حافظان قرآن]] به [[عالمان]] یا [[فقیهان]] [[تغییر]] یافت<ref>علیرضا اعرافی، فقه تربیتی، ص۳۴-۳۵.</ref>. واژه [[فقه]] در لسان [[روایات]] و نیز [[متشرعان]] به دلیل کاربرد بسیار در قلمرو [[احکام]] فرعی به تدریج [[حقیقت]] دیگری یافت<ref>علیرضا اعرافی، فقه تربیتی، ص۳۷.</ref>. بنابراین واژه فقه در دوران دگرگونی‌اش در دو اصطلاح به کار رفت: [[شناخت]] عمیق [[دین]] و شناخت عمیق [[احکام دین]]. فقه در معنای اخیر دو کاربرد دارد: گاهی به معنای [[احکام شرعی]] است که بیشتر در ~~رسالههای~~ عملیه منعکس شده است و گاه به معنای [[دانش]] [[اجتهادی]] است که [[فقیه]] با مراجعه به منابع و بررسی [[ادله]]، احکام را استخراج می‌کند. در این [[پژوهش]]، معنای اخیر، یعنی دانش اجتهادی مد نظر است.		در [[عصر پیامبر اکرم]]{{صل}} عنوان فقه، فقیه و [[فقها]] در مواردی به کار می‌رفت که شخص در همه [[معارف دین]] [[بصیرت]] و فهم عمیق داشته باشد<ref>محمد ابراهیم جناتی، ادوار فقه و کیفیت بیان آن، ص۲۹.</ref>. کاربرد واژه فقه در معنای [[شناخت]] عمیق دین، در فضای [[فرهنگی]] و [[علمی]] [[متدینان]] و [[جامعه اسلامی]] رواج داشت و عالم و فقیه [[دینی]] به کسی گفته می‌شد که همزمان از [[اعتقادات]]، [[اخلاقیات]] و [[فروع فقهی]] آگاهی داشته باشد<ref>ناصر مکارم شیرازی، دایرة المعارف فقه مقارن، ص۳۶.</ref>. اما در سده‌های بعد، فقه به کمال‌گرایید و در زمره [[علوم]] و [[فنون]] به شمار آمد؛ به طوری که نام [[حافظان قرآن]] به [[عالمان]] یا [[فقیهان]] [[تغییر]] یافت<ref>علیرضا اعرافی، فقه تربیتی، ص۳۴-۳۵.</ref>. واژه [[فقه]] در لسان [[روایات]] و نیز [[متشرعان]] به دلیل کاربرد بسیار در قلمرو [[احکام]] فرعی به تدریج [[حقیقت]] دیگری یافت<ref>علیرضا اعرافی، فقه تربیتی، ص۳۷.</ref>. بنابراین واژه فقه در دوران دگرگونی‌اش در دو اصطلاح به کار رفت: [[شناخت]] عمیق [[دین]] و شناخت عمیق [[احکام دین]]. فقه در معنای اخیر دو کاربرد دارد: گاهی به معنای [[احکام شرعی]] است که بیشتر در رساله‌های عملیه منعکس شده است و گاه به معنای [[دانش]] [[اجتهادی]] است که [[فقیه]] با مراجعه به منابع و بررسی [[ادله]]، احکام را استخراج می‌کند. در این [[پژوهش]]، معنای اخیر، یعنی دانش اجتهادی مد نظر است.

	با شکل‌گیری معنای اصطلاحی دوم برای فقه، قلمرو شمول این واژه محدود شد و به تدریج دانش جدید و مستقلی به نام فقه [[تکوین]] یافت؛ در واقع فقه با ماهیتی تجویزی از دانش [[عقاید]] (دانش توصیفی) جدا شد، همچنین به دلیل آنکه تجویزهای فقه، تجویزهایی [[شرعی]] (به معنای [[استحقاق ثواب]] و [[عقاب]]) است، قلمرو آن با [[آموزه‌های اخلاقی]] دین روشن می‌شود. بر همین اساس [[فقهای اهل سنت]] و [[شیعه]]، تعریف‌های گوناگونی از دانش فقه کرده‌اند که در سیری تطوری، به تدریج شکل جامع و مانعی به خود گرفته است. مشهورترین تعریفی که از [[علم فقه]] ارائه شده و در سده‌های بعدی به عنوان یک مبنا مورد توجه قرار گرفت، تعریف فخرالمحققین (م. ۷۷۱ق) در کتاب ایضاح الفوائد است که می‌نویسد: {{عربی\|الفقه هو العلم بالأحكام الشرعية الفرعية المكتسبة عن أدلتها التفصيلية بالاستدلال}}<ref>فخر المحققین حلی، ایضاح الفوائد، ج۲، ص۲۶۴.</ref>: فقه [[علم به احکام شرعی]] فرعی است که از دلیل‌های تفصیلی آنها با روش استدلالی به دست می‌آید. این تعریف در آثار فقهای پس از او نیز راه یافت و مشهور [[فقها]] فقه را چنین تعریف کرده اند: {{عربی\|هو العلم بالأحكام الشرعيّة الفرعيّة عن أدلّتها التفصيليّة}}<ref>شهید اول، القواعد و الفوائد، ج۱، ص۳۰؛ سید محمد باقر صدر، دروس فی علم الاصول، الحلقة الأولی، ص۱۴۶.</ref>: فقه [[علم به احکام شرعی]] فرعی از روی دلیل‌های تفصیلی آن است.		با شکل‌گیری معنای اصطلاحی دوم برای فقه، قلمرو شمول این واژه محدود شد و به تدریج دانش جدید و مستقلی به نام فقه [[تکوین]] یافت؛ در واقع فقه با ماهیتی تجویزی از دانش [[عقاید]] (دانش توصیفی) جدا شد، همچنین به دلیل آنکه تجویزهای فقه، تجویزهایی [[شرعی]] (به معنای [[استحقاق ثواب]] و [[عقاب]]) است، قلمرو آن با [[آموزه‌های اخلاقی]] دین روشن می‌شود. بر همین اساس [[فقهای اهل سنت]] و [[شیعه]]، تعریف‌های گوناگونی از دانش فقه کرده‌اند که در سیری تطوری، به تدریج شکل جامع و مانعی به خود گرفته است. مشهورترین تعریفی که از [[علم فقه]] ارائه شده و در سده‌های بعدی به عنوان یک مبنا مورد توجه قرار گرفت، تعریف فخرالمحققین (م. ۷۷۱ق) در کتاب ایضاح الفوائد است که می‌نویسد: {{عربی\|الفقه هو العلم بالأحكام الشرعية الفرعية المكتسبة عن أدلتها التفصيلية بالاستدلال}}<ref>فخر المحققین حلی، ایضاح الفوائد، ج۲، ص۲۶۴.</ref>: فقه [[علم به احکام شرعی]] فرعی است که از دلیل‌های تفصیلی آنها با روش استدلالی به دست می‌آید. این تعریف در آثار فقهای پس از او نیز راه یافت و مشهور [[فقها]] فقه را چنین تعریف کرده اند: {{عربی\|هو العلم بالأحكام الشرعيّة الفرعيّة عن أدلّتها التفصيليّة}}<ref>شهید اول، القواعد و الفوائد، ج۱، ص۳۰؛ سید محمد باقر صدر، دروس فی علم الاصول، الحلقة الأولی، ص۱۴۶.</ref>: فقه [[علم به احکام شرعی]] فرعی از روی دلیل‌های تفصیلی آن است.

Jaafari: /* فقه در ولایت و امامت از منظر عقل و نقل */

2023-12-24T04:49:53Z

فقه در ولایت و امامت از منظر عقل و نقل

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۱۹
خط ۲۶:		خط ۲۶:
	== فقه در ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ==		== فقه در ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ==
	این واژه از ماده «ف ق ه» می‌باشد و «[[فقاهت]]» به معنای فهمیدن و [[آگاهی]] به چیزی است. تفاوت این لغت با [[علم]] در آنست که [[فقه]]، به فهمیدن با [[تأمّل]] و دقت نظر اطلاق می‌شود<ref>التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۹، ص۱۲۳ و الفروق اللغویه.</ref> و «[[تفقّه]]» از باب تفعّل، پذیرش [[فکر]] دقیق و عمیق در امری است؛ لذا {{متن قرآن\|لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ}} یعنی [[هدف]] از [[مهاجرت]] و [[تحمل سختی‌ها]]، [[درک عمیق]] [[معارف دینی]] است؛ تا با آن بتوانند در درجه اول خود مهذَّب شوند و سپس با مراجعه به [[وطن]]، دیگران را درباره [[دین]] و معارف دینی [[انذار]] دهند و [[آگاه]] و مهذَّب نمایند.<ref>[[محمد تقی فیاض‌بخش\|فیاض‌بخش]] و [[فرید محسنی\|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۶ (کتاب)\|ولایت و امامت از منظر عقل و نقل]]، ج۶ ص ۵۶۳.</ref>		این واژه از ماده «ف ق ه» می‌باشد و «[[فقاهت]]» به معنای فهمیدن و [[آگاهی]] به چیزی است. تفاوت این لغت با [[علم]] در آنست که [[فقه]]، به فهمیدن با [[تأمّل]] و دقت نظر اطلاق می‌شود<ref>التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۹، ص۱۲۳ و الفروق اللغویه.</ref> و «[[تفقّه]]» از باب تفعّل، پذیرش [[فکر]] دقیق و عمیق در امری است؛ لذا {{متن قرآن\|لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ}} یعنی [[هدف]] از [[مهاجرت]] و [[تحمل سختی‌ها]]، [[درک عمیق]] [[معارف دینی]] است؛ تا با آن بتوانند در درجه اول خود مهذَّب شوند و سپس با مراجعه به [[وطن]]، دیگران را درباره [[دین]] و معارف دینی [[انذار]] دهند و [[آگاه]] و مهذَّب نمایند.<ref>[[محمد تقی فیاض‌بخش\|فیاض‌بخش]] و [[فرید محسنی\|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۶ (کتاب)\|ولایت و امامت از منظر عقل و نقل]]، ج۶ ص ۵۶۳.</ref>

			==[[فقه]]==
			فقه در لغت به معانی گوناگونی به کار رفته که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: مطلق [[علم]] و [[آگاهی]]<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۳، ص۵۵۲.</ref>، مطلق [[فهم]] و [[ادراک]]<ref>مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، موسوعة الفقه الاسلامی طبقاً لمذهب اهل البیت{{عم}}، ج۱، ص۱۷.</ref> و فهم همراه با دقت و [[تأمل]]<ref>مرتضی مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، ج۳، ص۵۳.</ref>. واژه فقه در معنای اصطلاحی از معنای لغوی‌اش چندان دور نیست و به معنای [[درک عمیق]] و [[ژرف‌اندیشی]] است. واژه فقه و مشتقات آن مانند [[فقیه]]، [[تفقه]] و [[فقاهت]] از همان ابتدا در [[ادبیات دینی]] و [[آیات]]<ref>{{متن قرآن\|وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ}} «و مؤمنان نباید همگی رهسپار (جهاد یا آموختن دانش) شوند؛ اما چرا از هر گروه ایشان دسته‌ای رهسپار نمی‌گردند تا دین آگاه شوند و چون نزد قوم خود باز آمدند آنها را بیم دهند باشد که بپرهیزند» سوره توبه، آیه ۱۲۲.</ref> و [[روایات]]<ref>{{متن حدیث\|الْكَمَالُ كُلُّ الْكَمَالِ: التَّفَقُّهُ فِي الدِّينِ، وَ الصَّبْرُ عَلَى النَّائِبَةِ، وَ تَقْدِيرُ الْمَعِيشَةِ}} (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۷۸).</ref> درباره فهم و ادراک [[دین]] به کار می‌رفته است<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۱۰، ص۳۰۵-۳۰۶.</ref>.

			در [[عصر پیامبر اکرم]]{{صل}} عنوان فقه، فقیه و [[فقها]] در مواردی به کار می‌رفت که شخص در همه [[معارف دین]] [[بصیرت]] و فهم عمیق داشته باشد<ref>محمد ابراهیم جناتی، ادوار فقه و کیفیت بیان آن، ص۲۹.</ref>. کاربرد واژه فقه در معنای [[شناخت]] عمیق دین، در فضای [[فرهنگی]] و [[علمی]] [[متدینان]] و [[جامعه اسلامی]] رواج داشت و عالم و فقیه [[دینی]] به کسی گفته می‌شد که همزمان از [[اعتقادات]]، [[اخلاقیات]] و [[فروع فقهی]] آگاهی داشته باشد<ref>ناصر مکارم شیرازی، دایرة المعارف فقه مقارن، ص۳۶.</ref>. اما در سده‌های بعد، فقه به کمال‌گرایید و در زمره [[علوم]] و [[فنون]] به شمار آمد؛ به طوری که نام [[حافظان قرآن]] به [[عالمان]] یا [[فقیهان]] [[تغییر]] یافت<ref>علیرضا اعرافی، فقه تربیتی، ص۳۴-۳۵.</ref>. واژه [[فقه]] در لسان [[روایات]] و نیز [[متشرعان]] به دلیل کاربرد بسیار در قلمرو [[احکام]] فرعی به تدریج [[حقیقت]] دیگری یافت<ref>علیرضا اعرافی، فقه تربیتی، ص۳۷.</ref>. بنابراین واژه فقه در دوران دگرگونی‌اش در دو اصطلاح به کار رفت: [[شناخت]] عمیق [[دین]] و شناخت عمیق [[احکام دین]]. فقه در معنای اخیر دو کاربرد دارد: گاهی به معنای [[احکام شرعی]] است که بیشتر در رسالههای عملیه منعکس شده است و گاه به معنای [[دانش]] [[اجتهادی]] است که [[فقیه]] با مراجعه به منابع و بررسی [[ادله]]، احکام را استخراج می‌کند. در این [[پژوهش]]، معنای اخیر، یعنی دانش اجتهادی مد نظر است.

			با شکل‌گیری معنای اصطلاحی دوم برای فقه، قلمرو شمول این واژه محدود شد و به تدریج دانش جدید و مستقلی به نام فقه [[تکوین]] یافت؛ در واقع فقه با ماهیتی تجویزی از دانش [[عقاید]] (دانش توصیفی) جدا شد، همچنین به دلیل آنکه تجویزهای فقه، تجویزهایی [[شرعی]] (به معنای [[استحقاق ثواب]] و [[عقاب]]) است، قلمرو آن با [[آموزه‌های اخلاقی]] دین روشن می‌شود. بر همین اساس [[فقهای اهل سنت]] و [[شیعه]]، تعریف‌های گوناگونی از دانش فقه کرده‌اند که در سیری تطوری، به تدریج شکل جامع و مانعی به خود گرفته است. مشهورترین تعریفی که از [[علم فقه]] ارائه شده و در سده‌های بعدی به عنوان یک مبنا مورد توجه قرار گرفت، تعریف فخرالمحققین (م. ۷۷۱ق) در کتاب ایضاح الفوائد است که می‌نویسد: {{عربی\|الفقه هو العلم بالأحكام الشرعية الفرعية المكتسبة عن أدلتها التفصيلية بالاستدلال}}<ref>فخر المحققین حلی، ایضاح الفوائد، ج۲، ص۲۶۴.</ref>: فقه [[علم به احکام شرعی]] فرعی است که از دلیل‌های تفصیلی آنها با روش استدلالی به دست می‌آید. این تعریف در آثار فقهای پس از او نیز راه یافت و مشهور [[فقها]] فقه را چنین تعریف کرده اند: {{عربی\|هو العلم بالأحكام الشرعيّة الفرعيّة عن أدلّتها التفصيليّة}}<ref>شهید اول، القواعد و الفوائد، ج۱، ص۳۰؛ سید محمد باقر صدر، دروس فی علم الاصول، الحلقة الأولی، ص۱۴۶.</ref>: فقه [[علم به احکام شرعی]] فرعی از روی دلیل‌های تفصیلی آن است.
			[[فقه]] شامل [[احکام شرعی]] عملی است و موضوع احکام شرعی نیز [[افعال]] [[مکلفان]] است؛ بنابراین موضوع [[علم فقه]]، فعل ([[رفتار]]) [[مکلف]] است. قلمرو موضوع فقه بسیار گسترده و پردامنه است و شامل همه ابعاد و جوانب [[زندگی]] [[بشر]] یا هر آنچه با زندگی او مرتبط است، می‌شود و برای آنها حکمی بیان می‌کند<ref>محمد ابراهیم جناتی، «شیوه‌های کلی استنباط»، ص۴۶.</ref>.
			علم فقه در صدد تعیین ملاک [[استحقاق ثواب]] و [[عقاب]] برای افعال مکلفان است؛ از این رو هر آنچه می‌تواند منشأ [[ثواب و عقاب]] قرارگیرد، در محدوه علم فقه داخل می‌شود<ref>علیرضا اعرافی، فقه تربیتی، ص۸.</ref>. بر این اساس هر نوع رفتار درونی و بیرونی مکلفان را می‌توان در حیطه موضوع فقه قرار داد، حال این [[رفتارها]] اختیاری باشد یا از روی [[اضطرار]] و یا [[اکراه]]<ref>علیرضا اعرافی، فقه تربیتی، ص۸.</ref>.<ref>[[محمد اسماعیل نباتیان\|نباتیان، محمد اسماعیل]]، [[فقه و امنیت (کتاب)\|فقه و امنیت]] ص ۲۶.</ref>

	== پرسش مستقیم ==		== پرسش مستقیم ==

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۰
خط ۱۱:		خط ۱۱:
	واژه «[[تفقّه]]» ناظر بر [[علم]] تخصصی است، چون تفقّه از ماده «[[فقه]]» است. معنای فقه مطلق فهم و علم نیست بلکه فهم عمیق و [[بصیرت]] کامل به [[حقیقت]] یک چیز را فقه می‌گویند. «راغب» در مفردات می‌گوید: {{عربی\|الْفِقْهُ هُوَ التَّوَصُّلُ إِلَى عِلْمِ غَائِبٍ بِعِلْمِ شَاهِدٍ}}<ref>راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ج۱، ص۶۴۲.</ref>؛ یعنی فقه این است که از یک امر ظاهر و آشکار به یک حقیقت مخفی و پنهان پی برده شود.		واژه «[[تفقّه]]» ناظر بر [[علم]] تخصصی است، چون تفقّه از ماده «[[فقه]]» است. معنای فقه مطلق فهم و علم نیست بلکه فهم عمیق و [[بصیرت]] کامل به [[حقیقت]] یک چیز را فقه می‌گویند. «راغب» در مفردات می‌گوید: {{عربی\|الْفِقْهُ هُوَ التَّوَصُّلُ إِلَى عِلْمِ غَائِبٍ بِعِلْمِ شَاهِدٍ}}<ref>راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ج۱، ص۶۴۲.</ref>؛ یعنی فقه این است که از یک امر ظاهر و آشکار به یک حقیقت مخفی و پنهان پی برده شود.

	در تعریف «[[تفقه]]» گفته شده است: {{عربی\|تَفَقَّهَ إِذَا طَلَبَتْهُ فَتَخَصَّصَ بِهِ}}، «طلب کرد چیزی را و در آن تخصص پیدا کرد» این [[آیه]] به [[مسلمانان]] [[امر]] می‌کند که در [[فهم دین]] سطحی نباشند، و راه تعمق و [[تفکر]] پیش گیرند. در واقع این [[آیه کریمه]] [[مدرک]] [[اجتهاد]] و [[فقاهت]] است<ref>مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۲۰، ص۱۸۷.</ref>.		در تعریف «[[تفقه]]» گفته شده است: {{عربی\|تَفَقَّهَ إِذَا طَلَبَتْهُ فَتَخَصَّصَ بِهِ}}، «طلب کرد چیزی را و در آن تخصص پیدا کرد» این [[آیه]] به [[مسلمانان]] [[امر]] می‌کند که در [[فهم دین]] سطحی نباشند، و راه تعمق و [[تفکر]] پیش گیرند. در واقع این [[آیه کریمه]] مدرک [[اجتهاد]] و [[فقاهت]] است<ref>مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۲۰، ص۱۸۷.</ref>.

	صاحب [[مجمع البیان]] نیز در تعریف لغوی فقه یادآور شده است که معنای آن صرف علم و [[آگاهی]] نیست، بلکه [[علمی]] که با تلاش و [[استنباط]] به دست بیاید؛ لذا [[خداوند]] به وصف [[فقیه]] متصف نمی‌شود<ref>شیخ طبرسی، مجمع البیان، ج۵، ص۱۲۵.</ref>.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی\|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)\|قرآن و علم کلام]]، ص۳۵.</ref>		صاحب [[مجمع البیان]] نیز در تعریف لغوی فقه یادآور شده است که معنای آن صرف علم و [[آگاهی]] نیست، بلکه [[علمی]] که با تلاش و [[استنباط]] به دست بیاید؛ لذا [[خداوند]] به وصف [[فقیه]] متصف نمی‌شود<ref>شیخ طبرسی، مجمع البیان، ج۵، ص۱۲۵.</ref>.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی\|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)\|قرآن و علم کلام]]، ص۳۵.</ref>

	تفاوت فقه و فقاهت با [[علم]] در آن است که [[فقه]]، به فهمیدن با [[تأمّل]] و [[دقت]] نظر اطلاق می‌شود<ref>التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۹، ص۱۲۳ و الفروق اللغویه.</ref> و «[[تفقّه]]» از باب تفعّل، پذیرش [[فکر]] دقیق و عمیق در امری است؛ لذا {{متن قرآن\|لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ}} یعنی [[هدف]] از [[مهاجرت]] و [[تحمل سختی‌ها]]، [[درک عمیق]] [[معارف دینی]] است؛ تا با آن بتوانند در درجه اول خود مهذَّب شوند و سپس با مراجعه به [[وطن]]، دیگران را درباره [[دین]] و معارف دینی[[انذار]] دهند و [[آگاه]] و مهذَّب نمایند.<ref>[[محمد تقی فیاض‌بخش\|فیاض‌بخش]] و [[فرید محسنی\|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۶ (کتاب)\| ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۶]]، ص۵۶۳.</ref>		تفاوت فقه و فقاهت با [[علم]] در آن است که [[فقه]]، به فهمیدن با [[تأمّل]] و دقت نظر اطلاق می‌شود<ref>التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۹، ص۱۲۳ و الفروق اللغویه.</ref> و «[[تفقّه]]» از باب تفعّل، پذیرش [[فکر]] دقیق و عمیق در امری است؛ لذا {{متن قرآن\|لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ}} یعنی [[هدف]] از [[مهاجرت]] و [[تحمل سختی‌ها]]، درک عمیق [[معارف دینی]] است؛ تا با آن بتوانند در درجه اول خود مهذَّب شوند و سپس با مراجعه به [[وطن]]، دیگران را درباره [[دین]] و معارف دینی[[انذار]] دهند و [[آگاه]] و مهذَّب نمایند<ref>[[محمد تقی فیاض‌بخش\|فیاض‌بخش]] و [[فرید محسنی\|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۶ (کتاب)\| ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۶]]، ص۵۶۳.</ref>.

	== سیر معنایی واژه فقه ==		== سیر معنایی واژه فقه ==