فلسفه ختم نبوت در کلام اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Wasity: جایگزینی متن - 'فروعات' به 'فروع'

2025-10-23T20:31:54Z

جایگزینی متن - 'فروعات' به 'فروع'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۰:۰۱
خط ۹۲:		خط ۹۲:
	#اختیاراتی که به [[حکومت اسلامی]] و [[حاکم]] مسلمان داده است؛ این [[اختیارات]] در درجه اول مربوط به [[حکومت پیامبر]] است و پس از او به [[حکومت امام]] و بعد از او به هر [[حکومت]] [[شرعی]] دیگر منتقل می‌شود.		#اختیاراتی که به [[حکومت اسلامی]] و [[حاکم]] مسلمان داده است؛ این [[اختیارات]] در درجه اول مربوط به [[حکومت پیامبر]] است و پس از او به [[حکومت امام]] و بعد از او به هر [[حکومت]] [[شرعی]] دیگر منتقل می‌شود.
	رکن سوم؛ [[علم]] و [[اجتهاد]]: وقتی عالم با [[روح]] اسلام آشنا شد و آشنا شد و توانست [[فروع]] را به اصول برگرداند و به [[اشتباه]]، وسیله را [[هدف]] نپندارد، رکن سوم [[خاتمیت]] تشکیل می‌شود<ref>مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۳، ص۱۹۰-۱۹۴.</ref>.		رکن سوم؛ [[علم]] و [[اجتهاد]]: وقتی عالم با [[روح]] اسلام آشنا شد و آشنا شد و توانست [[فروع]] را به اصول برگرداند و به [[اشتباه]]، وسیله را [[هدف]] نپندارد، رکن سوم [[خاتمیت]] تشکیل می‌شود<ref>مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۳، ص۱۹۰-۱۹۴.</ref>.
	رکن چهارم؛ [[استعداد]] پایان‌ناپذیر [[قرآن]] و [[سنت]]: [[قرآن کریم]] که از اساسی‌ترین منابع است، همچون چشمه‌ای جوشان و جاویدان است که برای همه زمان‌ها و همه [[مردم]]، تازه و نو است<ref>مرتضی مطهری، خاتمیت، ص۱۵۲.</ref>. سنت نیز از [[جامعیت]] خاصی برخوردار است که در هر [[زمان]] ~~فروعات~~ متناسبی را [[تولید]] می‌کند<ref>مرتضی مطهری، خاتمیت، ص۱۶۷.</ref>. ارکان یاد شده چیزی است که سیمای [[اندیشه]] [[ختم نبوت]] را تشکیل می‌دهد و [[فلسفه]] سرّ آن به شمار می‌آید.<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۲۳.</ref>.		رکن چهارم؛ [[استعداد]] پایان‌ناپذیر [[قرآن]] و [[سنت]]: [[قرآن کریم]] که از اساسی‌ترین منابع است، همچون چشمه‌ای جوشان و جاویدان است که برای همه زمان‌ها و همه [[مردم]]، تازه و نو است<ref>مرتضی مطهری، خاتمیت، ص۱۵۲.</ref>. سنت نیز از [[جامعیت]] خاصی برخوردار است که در هر [[زمان]] فروع متناسبی را [[تولید]] می‌کند<ref>مرتضی مطهری، خاتمیت، ص۱۶۷.</ref>. ارکان یاد شده چیزی است که سیمای [[اندیشه]] [[ختم نبوت]] را تشکیل می‌دهد و [[فلسفه]] سرّ آن به شمار می‌آید.<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۲۳.</ref>.

	==دیدگاه سوم: تداوم وحی تفسیر نشده==		==دیدگاه سوم: تداوم وحی تفسیر نشده==

Wasity: جایگزینی متن - 'لیکن' به 'لکن'

2025-05-29T20:32:15Z

جایگزینی متن - 'لیکن' به 'لکن'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۰:۰۲
خط ۲۰۳:		خط ۲۰۳:
	بدون تردید، این خود دلیلی بر رشد و بلوغ فکری [[بشریت]] و [[توانمندی]] او برای [[حفظ]] و [[تعلیم کتاب]] آسمانی‌اش است<ref>مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۳ (وحی و نبوت)، ص۱۷۵.</ref>. از همین روست که [[پیامبر اسلام]]{{صل}} این [[امت]] را همدوش یا [[برتر]] از [[انبیای بنی‌اسرائیل]] به شمار می‌آورد؛ زیرا همان‌گونه که [[پیامبران بنی‌اسرائیل]]، [[مبلغ وحی]] و [[حافظ]] آن بودند، علمای این امت نیز چنین‌اند<ref>مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۳ (وحی و نبوت)، ص۱۷۶.</ref>.		بدون تردید، این خود دلیلی بر رشد و بلوغ فکری [[بشریت]] و [[توانمندی]] او برای [[حفظ]] و [[تعلیم کتاب]] آسمانی‌اش است<ref>مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۳ (وحی و نبوت)، ص۱۷۵.</ref>. از همین روست که [[پیامبر اسلام]]{{صل}} این [[امت]] را همدوش یا [[برتر]] از [[انبیای بنی‌اسرائیل]] به شمار می‌آورد؛ زیرا همان‌گونه که [[پیامبران بنی‌اسرائیل]]، [[مبلغ وحی]] و [[حافظ]] آن بودند، علمای این امت نیز چنین‌اند<ref>مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۳ (وحی و نبوت)، ص۱۷۶.</ref>.

	۵. '''[[کمال دین اسلام]]''': یکی از عواملی که سبب [[ضرورت]] ارسال [[پیامبر جدید]] می‌شود، عدم کفایت [[شریعت]] پیشین برای [[جوامع]] نوین است؛ چراکه ساختار جوامع نوین پیچیده‌تر گردیده، [[مردم]] به لحاظ [[اندیشه]] و [[فرهنگ]] [[رشد]] می‌کنند که در این فرض، مردم برای تکمیل شریعت سابق، به پیامبر جدید نیاز دارند؛ بنابراین یکی از مهم‌ترین ارکان [[خاتمیت]] این است که [[دین خاتم]] باید [[کامل‌ترین دین]] باشد تا به همه نیازهای بنیادین [[آدمیان]] تا [[روز رستاخیز]] پاسخ گوید<ref>هم به لحاظ ترتیب منطقی و هم به لحاظ آنچه در مقام ثبوت ذکر شد، بحث کمال دین باید پیش از رشد و بلوغ فکری مطرح می‌شد، ~~لیکن~~ بحث مزبور چون به صورت مفصل مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ لذا به عنوان آخرین رکن بعد از رشد و بلوغ فکری ذکر شده است.</ref>.		۵. '''[[کمال دین اسلام]]''': یکی از عواملی که سبب [[ضرورت]] ارسال [[پیامبر جدید]] می‌شود، عدم کفایت [[شریعت]] پیشین برای [[جوامع]] نوین است؛ چراکه ساختار جوامع نوین پیچیده‌تر گردیده، [[مردم]] به لحاظ [[اندیشه]] و [[فرهنگ]] [[رشد]] می‌کنند که در این فرض، مردم برای تکمیل شریعت سابق، به پیامبر جدید نیاز دارند؛ بنابراین یکی از مهم‌ترین ارکان [[خاتمیت]] این است که [[دین خاتم]] باید [[کامل‌ترین دین]] باشد تا به همه نیازهای بنیادین [[آدمیان]] تا [[روز رستاخیز]] پاسخ گوید<ref>هم به لحاظ ترتیب منطقی و هم به لحاظ آنچه در مقام ثبوت ذکر شد، بحث کمال دین باید پیش از رشد و بلوغ فکری مطرح می‌شد، لکن بحث مزبور چون به صورت مفصل مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ لذا به عنوان آخرین رکن بعد از رشد و بلوغ فکری ذکر شده است.</ref>.
	[[اثبات]] این رکن از طریق [[عقل]] به صورت مستقیم امکان پذیر نیست؛ زیرا عقل نمی‌تواند بفهمد که شرایط جدید در [[آینده]] مقتضی [[قوانین]] جدید است یا نه؛ چون عقل این [[توانایی]] را ندارد که [[حکمت‌ها]] و علل همه قوانین و [[احکام]] را [[کشف]] کند. عقل نمی‌داند تا چه زمانی این علل و حکمت‌ها هست تا احکام و قوانین آن باقی باشد و در چه زمانی این حکمت‌ها و علل و به تبع آن، شریعت و قوانین مزبور [[نسخ]] می‌گردد تا شریعت جدید وضع شود<ref>محمدتقی مصباح یزدی، اصول عقاید (۲)، راهنما‌شناسی، ص۳۸۷-۳۸۸.</ref>. پس اثبات این مطلب باید از طریق دیگر باشد.<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۴۶-۱۵۷.</ref>.		[[اثبات]] این رکن از طریق [[عقل]] به صورت مستقیم امکان پذیر نیست؛ زیرا عقل نمی‌تواند بفهمد که شرایط جدید در [[آینده]] مقتضی [[قوانین]] جدید است یا نه؛ چون عقل این [[توانایی]] را ندارد که [[حکمت‌ها]] و علل همه قوانین و [[احکام]] را [[کشف]] کند. عقل نمی‌داند تا چه زمانی این علل و حکمت‌ها هست تا احکام و قوانین آن باقی باشد و در چه زمانی این حکمت‌ها و علل و به تبع آن، شریعت و قوانین مزبور [[نسخ]] می‌گردد تا شریعت جدید وضع شود<ref>محمدتقی مصباح یزدی، اصول عقاید (۲)، راهنما‌شناسی، ص۳۸۷-۳۸۸.</ref>. پس اثبات این مطلب باید از طریق دیگر باشد.<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۴۶-۱۵۷.</ref>.

Wasity: /* دیدگاه اول: ظهور عقل استقرایی */

2024-02-29T06:39:26Z

دیدگاه اول: ظهور عقل استقرایی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۰۹
خط ۶:		خط ۶:
	}}		}}

	==دیدگاه اول: ظهور عقل استقرایی==		==دیدگاه اول: ظهور عقل استقرایی (بلوغ عقلی)==
			{{اصلی\|نظریه بلوغ عقلی}}
	[[اقبال لاهوری]]، ظهور [[عقل]] استقرایی را «[[راز]]» [[خاتمیت]] معرفی کرده است، اما اینکه مقصود وی از این گفتار چیست و چگونه با ظهور عقل استقرایی، [[اندیشه]] خاتمیت توجیه می‌گردد و این دیدگاه چه پیامدی در پی دارد، سبب برداشت‌های گوناگونی از این نظریه شده است.		[[اقبال لاهوری]]، ظهور [[عقل]] استقرایی را «[[راز]]» [[خاتمیت]] معرفی کرده است، اما اینکه مقصود وی از این گفتار چیست و چگونه با ظهور عقل استقرایی، [[اندیشه]] خاتمیت توجیه می‌گردد و این دیدگاه چه پیامدی در پی دارد، سبب برداشت‌های گوناگونی از این نظریه شده است.

Wasity: /* عدم نیاز به دین پس از دوران ختم نبوت */

2024-02-29T06:37:01Z

عدم نیاز به دین پس از دوران ختم نبوت

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۰۷
خط ۲۰:		خط ۲۰:
	===تفسیرهای مختلف از دیدگاه اول===		===تفسیرهای مختلف از دیدگاه اول===
	===عدم نیاز به دین پس از دوران ختم نبوت===		===عدم نیاز به دین پس از دوران ختم نبوت===
			{{همچنین\|ضرورت دین\|نیاز به دین}}
	در این که مراد وی از آن چیست و چگونه سر [[خاتمیت]] را توجیه می‌کند، تفسیرهای گوناگونی شده است که به مهم‌ترین آنها اشاره می‌کنیم:		در این که مراد وی از آن چیست و چگونه سر [[خاتمیت]] را توجیه می‌کند، تفسیرهای گوناگونی شده است که به مهم‌ترین آنها اشاره می‌کنیم:
	برخی بر این باورند که هم گفتار اقبال درباره سر خاتمیت و هم ا [[اعتقاد]] او در این مسئله این است که پس از دوران [[ختم نبوت]]، نیازی به [[دین]] و [[آموزه‌های دینی]] نیست. به تعبیر دیگر، نه تنها لازمه گفتار اقبال درباره سر خاتمیت، ختم [[دیانت]] است، بلکه او خود نیز این لازم را قبول داشته و مقصودش این است که در دوران [[بعثت پیامبر خاتم]]{{صل}} [[بشر]] از لحاظ [[تکامل]] [[فکری]] و [[فرهنگی]] به جایی رسیده است که دیگر نیازی به دین و دیانت ندارد؛ بنابراین دوران ختم نبوت دوران پایان دین و دیانت به شمار می‌آید.		برخی بر این باورند که هم گفتار اقبال درباره سر خاتمیت و هم ا [[اعتقاد]] او در این مسئله این است که پس از دوران [[ختم نبوت]]، نیازی به [[دین]] و [[آموزه‌های دینی]] نیست. به تعبیر دیگر، نه تنها لازمه گفتار اقبال درباره سر خاتمیت، ختم [[دیانت]] است، بلکه او خود نیز این لازم را قبول داشته و مقصودش این است که در دوران [[بعثت پیامبر خاتم]]{{صل}} [[بشر]] از لحاظ [[تکامل]] [[فکری]] و [[فرهنگی]] به جایی رسیده است که دیگر نیازی به دین و دیانت ندارد؛ بنابراین دوران ختم نبوت دوران پایان دین و دیانت به شمار می‌آید.

Wasity: /* دیدگاه پنجم: بررسی سر خاتمیت در دو مقام ثبوت و اثبات */

2024-02-15T08:07:36Z

دیدگاه پنجم: بررسی سر خاتمیت در دو مقام ثبوت و اثبات

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۳۷
خط ۱۳۱:		خط ۱۳۱:
	با توجه به مطالب یاد شده، بی‌گمان می‌توان گفت که به مجرد [[حق‌شناس]] بودن [[مردم]] و [[حق]] بودن دین و ماندن جاودانه آن، خاتمیت نه قابل اثبات است و نه قابل توجیه.<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۴۴.</ref>.		با توجه به مطالب یاد شده، بی‌گمان می‌توان گفت که به مجرد [[حق‌شناس]] بودن [[مردم]] و [[حق]] بودن دین و ماندن جاودانه آن، خاتمیت نه قابل اثبات است و نه قابل توجیه.<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۴۴.</ref>.

	===دیدگاه پنجم: بررسی سر خاتمیت در دو مقام ثبوت و اثبات===		==دیدگاه پنجم: بررسی سر خاتمیت در دو مقام ثبوت و اثبات==
	سر [[خاتمیت]] و [[فلسفه ختم نبوت]] در دو [[مقام]] قابل بررسی است: [[مقام ثبوت]] و [[مقام اثبات]].		سر [[خاتمیت]] و [[فلسفه ختم نبوت]] در دو [[مقام]] قابل بررسی است: [[مقام ثبوت]] و [[مقام اثبات]].

Wasity: /* دیدگاه چهارم: حق بودن دین و حق‌شناس بودن مردم */

2024-02-15T08:07:17Z

دیدگاه چهارم: حق بودن دین و حق‌شناس بودن مردم

نمایش تغییرات

Wasity: /* دیدگاه سوم: تداوم وحی تفسیر نشده */

2024-02-15T08:06:45Z

دیدگاه سوم: تداوم وحی تفسیر نشده

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۳۶
خط ۹۶:		خط ۹۶:
	دکتر عبدالکریم سروش از کسانی است که این رهیافت را مطرح ساخته و دسترسی آدمیان به وحی بدون تفسیر و تحریف را [[راز]] خاتمیت دانسته است.<ref>عبدالکریم سروش، فربه‌تر از ایدئولوژی، ص۷۷-۷۸.</ref>.<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۳۸.</ref>.		دکتر عبدالکریم سروش از کسانی است که این رهیافت را مطرح ساخته و دسترسی آدمیان به وحی بدون تفسیر و تحریف را [[راز]] خاتمیت دانسته است.<ref>عبدالکریم سروش، فربه‌تر از ایدئولوژی، ص۷۷-۷۸.</ref>.<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۳۸.</ref>.

	====بررسی و نقد دیدگاه سوم====		===بررسی و نقد دیدگاه سوم===
	برخی از [[دانشمندان]] این [[رهیافت]] را نپذیرفته و آن را مردود اعلام کرده‌اند؛ زیرا بر اساس [[آیات قرآنی]]، [[پیامبر]] موظف است در کنار [[قرآن]] باشد و آن را [[تفسیر]] و تبیین کند و بدون تردید، پیامبر{{صل}} به خوبی به این [[وظیفه]] عمل کرده و هیچ ابهام و اجمالی در قرآن فرو نگذاشته است؛ بنابراین قرآن هرگز بدون تفسیر و تبیین کامل رها نشده است و اساساً بدون مراجعه به [[تفسیرها]] و گفته‌های پیامبر{{صل}} بهره‌برداری از قرآن امکان‌پذیر نیست؛ پس اینکه می‌گوید:		برخی از [[دانشمندان]] این [[رهیافت]] را نپذیرفته و آن را مردود اعلام کرده‌اند؛ زیرا بر اساس [[آیات قرآنی]]، [[پیامبر]] موظف است در کنار [[قرآن]] باشد و آن را [[تفسیر]] و تبیین کند و بدون تردید، پیامبر{{صل}} به خوبی به این [[وظیفه]] عمل کرده و هیچ ابهام و اجمالی در قرآن فرو نگذاشته است؛ بنابراین قرآن هرگز بدون تفسیر و تبیین کامل رها نشده است و اساساً بدون مراجعه به [[تفسیرها]] و گفته‌های پیامبر{{صل}} بهره‌برداری از قرآن امکان‌پذیر نیست؛ پس اینکه می‌گوید:
	«[[وحی]] پیامبر تفسیر نشده در [[اختیار]] [[مردم]] قرار گرفته است» سخن کاملاً نسنجیده‌ای است:		«[[وحی]] پیامبر تفسیر نشده در [[اختیار]] [[مردم]] قرار گرفته است» سخن کاملاً نسنجیده‌ای است:

Wasity: /* دیدگاه چهارم: حق بودن دین و حق‌شناس بودن مردم */

2024-02-15T08:06:04Z

دیدگاه چهارم: حق بودن دین و حق‌شناس بودن مردم

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۳۶
خط ۱۱۵:		خط ۱۱۵:
	اما درباره مسئله دوم به نظر می‌آید که با رهیافت یاد شده، سر خاتمیت قابل توجیه نیست؛ زیرا درست است که دسترسی [[انسان]] به [[وحی]] پیامبر{{صل}} و عین کلماتی که بر او نازل شده است، شرط لازم خاتمیت به شمار می‌آید؛ چون اگر چنین وحیی در [[اختیار]] نباشد، بلکه تنها [[تفسیری]] از آن یا شکل [[تحریف]] شده آن در اختیار باشد، پایان [[پیامبری]] بی‌معنا خواهد بود، ولی تنها با این مطلب سر خاتمیت توجیه پذیر نیست؛ زیرا اگر وحی مزبور مشتمل بر همه آنچه برای [[تأمین سعادت]] [[بشر]] لازم است، نباشد و [[مشکلات]] [[جامعه]] را برای همیشه پاسخ نگوید و نیز بشر دوران خاتمیت از نظر [[رشد فکری]] در حدی نباشد که از وحی یاد شده بهره‌برداری کند، [[انقطاع وحی]] و [[ختم نبوت]] معنا نخواهد داشت؛ چه وحی مزبور [[تفسیر]] شده باشد یا بدون تفسیر در اختیار بشر قرار گیرد؛ چراکه ختم نبوت ملازم با [[کمال دین]] است؛ هر [[دینی]] که ادعای خاتمیت دارد، باید کامل نیز باشد؛ پس به مجرد دسترسی به وحی و عین کلماتی که بر پیامبر{{صل}} نازل شده است، سر خاتمیت توجیه نمی‌گردد، بلکه آنچه رکن مهم خاتمیت را تشکیل می‌دهد، این است که اولاً وحی مزبور علاوه بر اینکه باید قابل دسترسی باشد، بایسته است که از [[جامعیت]] و کمال خاصی نیز برخوردار باشد تا بتواند قوانینی برای بشر وضع کند که تأمین کننده [[سعادت]] او برای ابد باشد و ثانیاً [[توانایی]] و رشد فکری بشر در حدی باشد که بتواند از آخرین وحی بهره‌برداری کند.<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۳۹-۱۴۳.</ref>.		اما درباره مسئله دوم به نظر می‌آید که با رهیافت یاد شده، سر خاتمیت قابل توجیه نیست؛ زیرا درست است که دسترسی [[انسان]] به [[وحی]] پیامبر{{صل}} و عین کلماتی که بر او نازل شده است، شرط لازم خاتمیت به شمار می‌آید؛ چون اگر چنین وحیی در [[اختیار]] نباشد، بلکه تنها [[تفسیری]] از آن یا شکل [[تحریف]] شده آن در اختیار باشد، پایان [[پیامبری]] بی‌معنا خواهد بود، ولی تنها با این مطلب سر خاتمیت توجیه پذیر نیست؛ زیرا اگر وحی مزبور مشتمل بر همه آنچه برای [[تأمین سعادت]] [[بشر]] لازم است، نباشد و [[مشکلات]] [[جامعه]] را برای همیشه پاسخ نگوید و نیز بشر دوران خاتمیت از نظر [[رشد فکری]] در حدی نباشد که از وحی یاد شده بهره‌برداری کند، [[انقطاع وحی]] و [[ختم نبوت]] معنا نخواهد داشت؛ چه وحی مزبور [[تفسیر]] شده باشد یا بدون تفسیر در اختیار بشر قرار گیرد؛ چراکه ختم نبوت ملازم با [[کمال دین]] است؛ هر [[دینی]] که ادعای خاتمیت دارد، باید کامل نیز باشد؛ پس به مجرد دسترسی به وحی و عین کلماتی که بر پیامبر{{صل}} نازل شده است، سر خاتمیت توجیه نمی‌گردد، بلکه آنچه رکن مهم خاتمیت را تشکیل می‌دهد، این است که اولاً وحی مزبور علاوه بر اینکه باید قابل دسترسی باشد، بایسته است که از [[جامعیت]] و کمال خاصی نیز برخوردار باشد تا بتواند قوانینی برای بشر وضع کند که تأمین کننده [[سعادت]] او برای ابد باشد و ثانیاً [[توانایی]] و رشد فکری بشر در حدی باشد که بتواند از آخرین وحی بهره‌برداری کند.<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۳۹-۱۴۳.</ref>.

	===دیدگاه چهارم: حق بودن دین و حق‌شناس بودن مردم===		==دیدگاه چهارم: حق بودن دین و حق‌شناس بودن مردم==
	در این [[رهیافت]]، دو ویژگی برای [[دین]] ذکر شده است که علت [[جاودانگی دین]] به شمار آمده و سر [[خاتمیت]] با آن توجیه گردیده است: ۱. [[حق]] بودن خود دین؛ ۲. [[حق‌شناس]] بودن [[مردم]].		در این [[رهیافت]]، دو ویژگی برای [[دین]] ذکر شده است که علت [[جاودانگی دین]] به شمار آمده و سر [[خاتمیت]] با آن توجیه گردیده است: ۱. [[حق]] بودن خود دین؛ ۲. [[حق‌شناس]] بودن [[مردم]].
	دکتر عبدالکریم سروش از کسانی است که در بخشی از گفتارش این رهیافت را مطرح کرده و در توضیح آن چنین گفته است:		دکتر عبدالکریم سروش از کسانی است که در بخشی از گفتارش این رهیافت را مطرح کرده و در توضیح آن چنین گفته است:

Wasity: /* دیدگاه اول: ظهور عقل استقرایی */

2024-02-15T08:04:30Z

دیدگاه اول: ظهور عقل استقرایی

Wasity: /* دیدگاه دوم: منابع غنی، کیفیت قانون‌گذاری و رشد فکری */

2024-02-15T08:03:55Z

دیدگاه دوم: منابع غنی، کیفیت قانون‌گذاری و رشد فکری

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۳۳
خط ۷۵:		خط ۷۵:
	حاصل آنکه با توجه به [[بلوغ]] [[فکری]] [[بشر]] و ظهور [[عقل]] استقرایی و سازگاری [[اسلام]] با عصر نوین، [[دین اسلام]] آخرین [[دین]] و [[پیامبر اسلام]] [[آخرین پیامبر]] به شمار می‌آید و دیگر نیازی به [[نزول وحی]] جدید و آمدن [[پیامبر]] نوین نیست.<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۱۸.</ref>.		حاصل آنکه با توجه به [[بلوغ]] [[فکری]] [[بشر]] و ظهور [[عقل]] استقرایی و سازگاری [[اسلام]] با عصر نوین، [[دین اسلام]] آخرین [[دین]] و [[پیامبر اسلام]] [[آخرین پیامبر]] به شمار می‌آید و دیگر نیازی به [[نزول وحی]] جدید و آمدن [[پیامبر]] نوین نیست.<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۱۸.</ref>.

	===دیدگاه دوم: منابع غنی، کیفیت قانون‌گذاری و رشد فکری===		==دیدگاه دوم: منابع غنی، کیفیت قانون‌گذاری و رشد فکری==
	[[شهید مطهری]] از کسانی است که این [[رهیافت]] را مطرح کرده و در توضیح آن ارکان زیر را یادآور شده است:		[[شهید مطهری]] از کسانی است که این [[رهیافت]] را مطرح کرده و در توضیح آن ارکان زیر را یادآور شده است:
	رکن اول؛ [[انسان]] و [[اجتماع]]: انسان موجودی است دارای جنبه‌های ثابت و متغیر<ref>مرتضی مطهری، خاتمیت، ص۱۴۳.</ref> و بر اساس آن نیازهای ثابت و متغیری دارد. نیازمندی‌های ثابت، اولی است و از عمق ساختمان جسمی، [[روحی]] و [[طبیعت]] [[زندگی اجتماعی]] سرچشمه می‌گیرد. تا انسان، انسان است و تا [[زندگی]] وی زندگی اجتماعی، این نیازمندی‌ها هست که سه دسته‌اند:		رکن اول؛ [[انسان]] و [[اجتماع]]: انسان موجودی است دارای جنبه‌های ثابت و متغیر<ref>مرتضی مطهری، خاتمیت، ص۱۴۳.</ref> و بر اساس آن نیازهای ثابت و متغیری دارد. نیازمندی‌های ثابت، اولی است و از عمق ساختمان جسمی، [[روحی]] و [[طبیعت]] [[زندگی اجتماعی]] سرچشمه می‌گیرد. تا انسان، انسان است و تا [[زندگی]] وی زندگی اجتماعی، این نیازمندی‌ها هست که سه دسته‌اند:

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۳۴
خط ۱۹:		خط ۱۹:

	===تفسیرهای مختلف از دیدگاه اول===		===تفسیرهای مختلف از دیدگاه اول===
	====عدم نیاز به دین پس از دوران ختم نبوت====		===عدم نیاز به دین پس از دوران ختم نبوت===
	در این که مراد وی از آن چیست و چگونه سر [[خاتمیت]] را توجیه می‌کند، تفسیرهای گوناگونی شده است که به مهم‌ترین آنها اشاره می‌کنیم:		در این که مراد وی از آن چیست و چگونه سر [[خاتمیت]] را توجیه می‌کند، تفسیرهای گوناگونی شده است که به مهم‌ترین آنها اشاره می‌کنیم:
	برخی بر این باورند که هم گفتار اقبال درباره سر خاتمیت و هم ا [[اعتقاد]] او در این مسئله این است که پس از دوران [[ختم نبوت]]، نیازی به [[دین]] و [[آموزه‌های دینی]] نیست. به تعبیر دیگر، نه تنها لازمه گفتار اقبال درباره سر خاتمیت، ختم [[دیانت]] است، بلکه او خود نیز این لازم را قبول داشته و مقصودش این است که در دوران [[بعثت پیامبر خاتم]]{{صل}} [[بشر]] از لحاظ [[تکامل]] [[فکری]] و [[فرهنگی]] به جایی رسیده است که دیگر نیازی به دین و دیانت ندارد؛ بنابراین دوران ختم نبوت دوران پایان دین و دیانت به شمار می‌آید.		برخی بر این باورند که هم گفتار اقبال درباره سر خاتمیت و هم ا [[اعتقاد]] او در این مسئله این است که پس از دوران [[ختم نبوت]]، نیازی به [[دین]] و [[آموزه‌های دینی]] نیست. به تعبیر دیگر، نه تنها لازمه گفتار اقبال درباره سر خاتمیت، ختم [[دیانت]] است، بلکه او خود نیز این لازم را قبول داشته و مقصودش این است که در دوران [[بعثت پیامبر خاتم]]{{صل}} [[بشر]] از لحاظ [[تکامل]] [[فکری]] و [[فرهنگی]] به جایی رسیده است که دیگر نیازی به دین و دیانت ندارد؛ بنابراین دوران ختم نبوت دوران پایان دین و دیانت به شمار می‌آید.
خط ۳۲:		خط ۳۲:
	با توجه به مطالب یاد شده، بدون تردید می‌توان گفت که اقبال دوران [[خاتمیت]] را دوران ختم دین و پایان [[دیانت]] اعلام نمی‌کند<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۰۶-۱۰۹.</ref>.		با توجه به مطالب یاد شده، بدون تردید می‌توان گفت که اقبال دوران [[خاتمیت]] را دوران ختم دین و پایان [[دیانت]] اعلام نمی‌کند<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۰۶-۱۰۹.</ref>.

	====استغنای محمود انسان‌ها از پیامبران====		===استغنای محمود انسان‌ها از پیامبران===
	برخی معتقدند که [[فلسفه]] و سرّ [[خاتمیت]] از منظر اقبال، استغنای محمود [[انسان‌ها]] از [[پیامبر]] است. توضیح اینکه [[استغنا]] دو قسم است: استغنای محمود و استغنای [[مذموم]]. [[حسن و قبح]] استغنا در گرو نسبتی است که میان طرفین طالب و مطلوب برقرار می‌شود. پاره‌ای از نسبت‌ها از اصل برای [[نفی]] آنهاست؛ رابطه [[طبیب]] و [[بیمار]] و [[معلم]] و [[شاگرد]] اگر مشفقانه باشد، چنین است. اگر عنصر [[شفقت]] در میان باشد، همه تلاش طبیب، معطوف علاج و بهبود بیمار خواهد شد که نفی نسبت اول و حصول استغنای بیمار از طبیب را نتیجه می‌دهد. رابطه معلم و و شاگرد نیز چنین است. ایجاد نسبت معلمی و شاگردی برای آن است که معلم شاگرد را به سطح خود برساند؛ به نحوی که شاگرد بتواند از معلم استغنا جوید که این استغنا استغنای محمود است. در مقابل، استغنای مذموم آن است که بیمار در عین [[بیماری]] و شاگرد در عین [[جهالت]]، به طبیب و معلم اعتنا نکنند و از آنها استغنا جویند.		برخی معتقدند که [[فلسفه]] و سرّ [[خاتمیت]] از منظر اقبال، استغنای محمود [[انسان‌ها]] از [[پیامبر]] است. توضیح اینکه [[استغنا]] دو قسم است: استغنای محمود و استغنای [[مذموم]]. [[حسن و قبح]] استغنا در گرو نسبتی است که میان طرفین طالب و مطلوب برقرار می‌شود. پاره‌ای از نسبت‌ها از اصل برای [[نفی]] آنهاست؛ رابطه [[طبیب]] و [[بیمار]] و [[معلم]] و [[شاگرد]] اگر مشفقانه باشد، چنین است. اگر عنصر [[شفقت]] در میان باشد، همه تلاش طبیب، معطوف علاج و بهبود بیمار خواهد شد که نفی نسبت اول و حصول استغنای بیمار از طبیب را نتیجه می‌دهد. رابطه معلم و و شاگرد نیز چنین است. ایجاد نسبت معلمی و شاگردی برای آن است که معلم شاگرد را به سطح خود برساند؛ به نحوی که شاگرد بتواند از معلم استغنا جوید که این استغنا استغنای محمود است. در مقابل، استغنای مذموم آن است که بیمار در عین [[بیماری]] و شاگرد در عین [[جهالت]]، به طبیب و معلم اعتنا نکنند و از آنها استغنا جویند.
	در [[تعالیم دینی]] رابطه [[نبی]] و [[امت]] از سنخ رابطه طبیب و بیمار و معلم و شاگرد است که تحقق و ادامه آنها نفی خود را نتیجه می‌دهد. غرض از ایجاد رابطه نبی و امت از منظر اقبال، نفی این رابطه است؛ یعنی ایده‌آل این است که [[مردم]] رفته رفته از تذکار نبی مستغنی گردند؛ همچنان که بیمار رفته رفته از طبیب [[بی‌نیاز]] می‌شود<ref>عبدالکریم سروش، مدارا و مدیریت، ص۴۰۸-۴۱۱.</ref>.		در [[تعالیم دینی]] رابطه [[نبی]] و [[امت]] از سنخ رابطه طبیب و بیمار و معلم و شاگرد است که تحقق و ادامه آنها نفی خود را نتیجه می‌دهد. غرض از ایجاد رابطه نبی و امت از منظر اقبال، نفی این رابطه است؛ یعنی ایده‌آل این است که [[مردم]] رفته رفته از تذکار نبی مستغنی گردند؛ همچنان که بیمار رفته رفته از طبیب [[بی‌نیاز]] می‌شود<ref>عبدالکریم سروش، مدارا و مدیریت، ص۴۰۸-۴۱۱.</ref>.
خط ۴۵:		خط ۴۵:
	مشکل دوم این است که اقبال چنین فرضی را در نظر ندارد؛ زیرا او نمی‌خواهد بگوید که چون جامعه دوران خاتمیت از عدالت و [[دین‌داری]] لبریز شده است، نیاز به آمدن پیامبر جدید نیست؛ چراکه وی به خوبی [[آگاه]] است که چنین چیزی خلاف واقع است، بلکه وی می‌خواهد بگوید با توجه به سازگاری [[اسلام]] با عصر جدید و امکان بهره‌برداری از منابع آن دیگر نیاز به [[نزول وحی]] جدید و آمدن پیامبر نوین نخواهد بود.<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۱۵-۱۱۷ .</ref>.		مشکل دوم این است که اقبال چنین فرضی را در نظر ندارد؛ زیرا او نمی‌خواهد بگوید که چون جامعه دوران خاتمیت از عدالت و [[دین‌داری]] لبریز شده است، نیاز به آمدن پیامبر جدید نیست؛ چراکه وی به خوبی [[آگاه]] است که چنین چیزی خلاف واقع است، بلکه وی می‌خواهد بگوید با توجه به سازگاری [[اسلام]] با عصر جدید و امکان بهره‌برداری از منابع آن دیگر نیاز به [[نزول وحی]] جدید و آمدن پیامبر نوین نخواهد بود.<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۱۵-۱۱۷ .</ref>.

	====نقدپذیری وحی، سر خاتمیت====		===نقدپذیری وحی، سر خاتمیت===
	برخی [[نقدپذیری]] [[وحی]] را به عنوان «سرّ [[خاتمیت]]» از منظر اقبال معرفی کرده‌اند. [[مجتهد]] شبستری از کسانی است که این مطلب را به اقبال نسبت داده و در این باره گفته است:		برخی [[نقدپذیری]] [[وحی]] را به عنوان «سرّ [[خاتمیت]]» از منظر اقبال معرفی کرده‌اند. [[مجتهد]] شبستری از کسانی است که این مطلب را به اقبال نسبت داده و در این باره گفته است:
	به نظر اقبال [[اندیشه]] [[خاتمیت نبوت]] در [[اسلام]] به این معناست که [[فرمانروایی]] مطلق وحی؛ یعنی نقد نشدن به وسیله [[عقل]] پایان یافته است. پایان [[نبوت]] در اسلام به معنای پایان نقد ناپذیری وحی است نه پایان یافتن خود وحی<ref>محمد مجتهد شبستری، کیان، شماره ۲۹، «مدرنیسم و وحی»، ص۱۹.</ref>.		به نظر اقبال [[اندیشه]] [[خاتمیت نبوت]] در [[اسلام]] به این معناست که [[فرمانروایی]] مطلق وحی؛ یعنی نقد نشدن به وسیله [[عقل]] پایان یافته است. پایان [[نبوت]] در اسلام به معنای پایان نقد ناپذیری وحی است نه پایان یافتن خود وحی<ref>محمد مجتهد شبستری، کیان، شماره ۲۹، «مدرنیسم و وحی»، ص۱۹.</ref>.
خط ۵۸:		خط ۵۸:
	مشکل دومی که دامن‌گیر همه احتمالات یاد شده می‌گردد، این است که اقبال چنین چیزی را [[اراده]] نکرده؛ زیرا وی هر چند ظهور [[عقل]] استقرایی و تولد [[ملکه]] [[نقادی]] را از ارکان خاتمیت به شمار آورده است و احتمال دوم و سوم از احتمالات مزبور را نیز می‌پذیرد، ولی این امر را تمام سر خاتمیت به شمار نمی‌آورد، بلکه چیزهای دیگر را نیز در خاتمیت دخیل می‌داند.<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۱۷.</ref>.		مشکل دومی که دامن‌گیر همه احتمالات یاد شده می‌گردد، این است که اقبال چنین چیزی را [[اراده]] نکرده؛ زیرا وی هر چند ظهور [[عقل]] استقرایی و تولد [[ملکه]] [[نقادی]] را از ارکان خاتمیت به شمار آورده است و احتمال دوم و سوم از احتمالات مزبور را نیز می‌پذیرد، ولی این امر را تمام سر خاتمیت به شمار نمی‌آورد، بلکه چیزهای دیگر را نیز در خاتمیت دخیل می‌داند.<ref>[[محمد اسحاق عارفی\|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱ (کتاب)\|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱]] ص ۱۱۷.</ref>.

	====توجیه خاتمیت و اثبات عدم نیاز به وحی جدید پس از پیامبر اسلام====		===توجیه خاتمیت و اثبات عدم نیاز به وحی جدید پس از پیامبر اسلام===
	به نظر می‌آید که تمام تلاش اقبال در مسئله [[خاتمیت]]، [[اثبات]] این مطلب است که پس از [[بعثت]] [[پیامبر اسلام]]{{صل}} نیاز به «[[وحی]] جدید» نیست. او هرگز نمی‌خواهد بگوید که [[پس از ظهور اسلام]] و تولد [[عقل]] استقرایی، دوران [[دیانت]] پایان یافته است و [[انسان]] نیازی به [[دین]] ندارد<ref>محمد اقبال لاهوری، احیای فکر دینی در اسلام، ص۱۴۶.</ref>؛ زیرا وی از کسانی است که راه [[سعادت]] و اعتلای [[آدمی]] را تنها در دیانت و [[ارتباط با خدا]] می‌بیند<ref>محمد اقبال لاهوری، احیای فکر دینی در اسلام، ص۲۰۴.</ref>. از همین جاست که او به تبع [[شاطبی]] از [[فقه اسلامی]] تقدیر می‌کند و آن را [[حافظ]] پنج چیز معرفی می‌کند: دین، نفس، عقل، [[نسل]] و [[مال]]<ref>محمد اقبال لاهوری، احیای فکر دینی در اسلام، ص۱۹۳.</ref>.		به نظر می‌آید که تمام تلاش اقبال در مسئله [[خاتمیت]]، [[اثبات]] این مطلب است که پس از [[بعثت]] [[پیامبر اسلام]]{{صل}} نیاز به «[[وحی]] جدید» نیست. او هرگز نمی‌خواهد بگوید که [[پس از ظهور اسلام]] و تولد [[عقل]] استقرایی، دوران [[دیانت]] پایان یافته است و [[انسان]] نیازی به [[دین]] ندارد<ref>محمد اقبال لاهوری، احیای فکر دینی در اسلام، ص۱۴۶.</ref>؛ زیرا وی از کسانی است که راه [[سعادت]] و اعتلای [[آدمی]] را تنها در دیانت و [[ارتباط با خدا]] می‌بیند<ref>محمد اقبال لاهوری، احیای فکر دینی در اسلام، ص۲۰۴.</ref>. از همین جاست که او به تبع [[شاطبی]] از [[فقه اسلامی]] تقدیر می‌کند و آن را [[حافظ]] پنج چیز معرفی می‌کند: دین، نفس، عقل، [[نسل]] و [[مال]]<ref>محمد اقبال لاهوری، احیای فکر دینی در اسلام، ص۱۹۳.</ref>.
	پس غرض اصلی اقبال، توجیه خاتمیت و بیان سرّ [[ختم نبوت]] است. وی رمز خاتمیت را در دو چیز می‌داند و [[معتقد]] است که با [[ظهور اسلام]] این دو امر پدید آمده‌اند<ref>محمد اقبال لاهوری، احیای فکر دینی در اسلام، ص۱۴۶.</ref>:		پس غرض اصلی اقبال، توجیه خاتمیت و بیان سرّ [[ختم نبوت]] است. وی رمز خاتمیت را در دو چیز می‌داند و [[معتقد]] است که با [[ظهور اسلام]] این دو امر پدید آمده‌اند<ref>محمد اقبال لاهوری، احیای فکر دینی در اسلام، ص۱۴۶.</ref>: