قاعده لطف در فقه سیاسی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۲۴ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۴:۴۵

2024-12-24T04:45:57Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۸:۱۵
خط ۲:		خط ۲:
	\| موضوع مرتبط = قاعده لطف		\| موضوع مرتبط = قاعده لطف
	\| عنوان مدخل = قاعده لطف		\| عنوان مدخل = قاعده لطف
	\| مداخل مرتبط = [[لطف در لغت]] - [[قاعده لطف در قرآن]] - [[قاعده لطف در حدیث]] - [[قاعده لطف در فقه سیاسی]] - [[قاعده لطف در کلام اسلامی]]		\| مداخل مرتبط = [[لطف در لغت]] - [[قاعده لطف در قرآن]] - [[قاعده لطف در حدیث]] - [[قاعده لطف در فقه سیاسی]] - [[قاعده لطف در کلام اسلامی]] - [[قاعده لطف از دیدگاه اهل سنت]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Bahmani در ‏۲۳ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۲۱

2024-12-23T09:21:01Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۵۱
خط ۲:		خط ۲:
	\| موضوع مرتبط = قاعده لطف		\| موضوع مرتبط = قاعده لطف
	\| عنوان مدخل = قاعده لطف		\| عنوان مدخل = قاعده لطف
	\| مداخل مرتبط = [[قاعده لطف در قرآن]] - [[قاعده لطف در حدیث]] - [[قاعده لطف در فقه سیاسی]] - [[قاعده لطف در کلام اسلامی]]		\| مداخل مرتبط = [[لطف در لغت]] - [[قاعده لطف در قرآن]] - [[قاعده لطف در حدیث]] - [[قاعده لطف در فقه سیاسی]] - [[قاعده لطف در کلام اسلامی]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Bahmani: /* مقدمه */

2024-12-23T08:36:12Z

مقدمه

Bahmani: /* مقدمه */

2024-12-23T08:34:05Z

مقدمه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۰۴
خط ۹:		خط ۹:
	یکی از [[قواعد]] و اصول مهم در [[کلام]]، [[قاعدۀ لطف]]<ref>(Mercy / Grace Pincapple) (Mercy Rule)</ref>. است که پس از قاعده [[حسن و قبح عقلی]] مهم‌ترین قاعدۀ [[کلامی]] به شمار می‌رود. [[وجوب]] [[تکالیف دینی]]، [[لزوم]] [[بعثت پیامبران]]، وجوب [[عصمت انبیاء]]، [[وعده]] و [[وعیدهای الهی]]، حسن [[آلام]] ابتدایی و [[وجوب امامت]] از جمله مسائلی هستند که بر این قاعده [[استوار]] شده‌اند. واژۀ [[لطف]] در لغت در معنای [[مهربانی]] و [[اکرام]]، [[قرب]] و نزدیکی، کوچکی وزیری، خفا و پنهانی، [[نرمی]] و آشکاری به کار رفته است<ref>المفردات فی غریب القرآن، ص۴۵۰؛ المعجم الوسیط، ج۲، ص۸۲۶.</ref>.		یکی از [[قواعد]] و اصول مهم در [[کلام]]، [[قاعدۀ لطف]]<ref>(Mercy / Grace Pincapple) (Mercy Rule)</ref>. است که پس از قاعده [[حسن و قبح عقلی]] مهم‌ترین قاعدۀ [[کلامی]] به شمار می‌رود. [[وجوب]] [[تکالیف دینی]]، [[لزوم]] [[بعثت پیامبران]]، وجوب [[عصمت انبیاء]]، [[وعده]] و [[وعیدهای الهی]]، حسن [[آلام]] ابتدایی و [[وجوب امامت]] از جمله مسائلی هستند که بر این قاعده [[استوار]] شده‌اند. واژۀ [[لطف]] در لغت در معنای [[مهربانی]] و [[اکرام]]، [[قرب]] و نزدیکی، کوچکی وزیری، خفا و پنهانی، [[نرمی]] و آشکاری به کار رفته است<ref>المفردات فی غریب القرآن، ص۴۵۰؛ المعجم الوسیط، ج۲، ص۸۲۶.</ref>.

	لطف در اصطلاح [[متکلمان]] از [[صفات ~~فعل~~]] [[الهی]] است، یعنی افعالی که به [[مکلفان]] مربوط می‌شود و مقصود این است که [[خداوند]] آنچه مایۀ [[گرایش]] مکلفان به [[طاعت]] و دوری گزدیدن آنان از [[معصیت]] است را در [[حق]] آنان انجام داده و این امر مقتضای [[عدل]] و [[حکمت الهی]] است، [[اکثریت]] قریب به [[اتفاق]] متکلمان عالیه طرفدار [[قاعده لطف]] بوده‌اند. از متکلمان معروف [[امامیه]] در این باره [[رأی]] مخالفی نقل نشده، ولی از [[متکلمان معتزله]] از [[بشر بن معتمر]] (متوفای ۲۱۰ﻫ) و [[جعفر بن حرب]] (متوفای ۲۳۶ﻫ) به عنوان منکر قاعده لطف یادشده است<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۶۵.</ref>. از قرائن و شواهد گوناگون به دست می‌آید که این قاعده همچون قاعدۀ حسن و قبح عقلی، از نخستین مسائل کلامی است که مورد توجه متکلمان عالیه قرار گرفته است<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۴۵.</ref>.		لطف در اصطلاح [[متکلمان]] از [[صفات]] [[فعل الهی]] است، یعنی افعالی که به [[مکلفان]] مربوط می‌شود و مقصود این است که [[خداوند]] آنچه مایۀ [[گرایش]] مکلفان به [[طاعت]] و دوری گزدیدن آنان از [[معصیت]] است را در [[حق]] آنان انجام داده و این امر مقتضای [[عدل]] و [[حکمت الهی]] است، [[اکثریت]] قریب به [[اتفاق]]متکلمان عالیه طرفدار [[قاعده لطف]] بوده‌اند. از متکلمان معروف [[امامیه]] در این باره [[رأی]] مخالفی نقل نشده، ولی از [[متکلمان معتزله]] از [[بشر بن معتمر]] (متوفای ۲۱۰ﻫ) و [[جعفر بن حرب]] (متوفای ۲۳۶ﻫ) به عنوان منکر قاعده لطف یادشده است<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۶۵.</ref>. از قرائن و شواهد گوناگون به دست می‌آید که این قاعده همچون قاعدۀ حسن و قبح عقلی، از نخستین مسائل کلامی است که مورد توجه متکلمان عالیه قرار گرفته است<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۴۵.</ref>.

	متکلمان لطف را از دو منظر تقسیم کرده‌اند:		متکلمان لطف را از دو منظر تقسیم کرده‌اند:
خط ۱۵:		خط ۱۵:
	# از منظر فاعل آنکه به این اعتبار لطف سه گونه است:		# از منظر فاعل آنکه به این اعتبار لطف سه گونه است:
	## لطف، فعل مستقیم و بی‌واسطۀ خداوند است، مانند [[تشریع]] تکالیف دینی، [[ارسال پیامبران]] و اعطای [[معجزه]] به آنان؛		## لطف، فعل مستقیم و بی‌واسطۀ خداوند است، مانند [[تشریع]] تکالیف دینی، [[ارسال پیامبران]] و اعطای [[معجزه]] به آنان؛
	## لطف، فعل مباشری کسی است که مورد [[لطف]] قرار گرفته است، مانند [[تفکر]] و نظر در [[دلایل]] [[توحید]] و [[معجزات پیامبران]]، و [[پیروی]] از [[دستورات]] [[دین]]؛		## لطف، فعل مباشری کسی است که مورد لطف قرار گرفته است، مانند [[تفکر]] و نظر در [[دلایل]] [[توحید]] و [[معجزات پیامبران]]، و [[پیروی]] از [[دستورات]] [[دین]]؛
	## ~~لطف،~~ [[فعل مکلفان]] دیگر است مانند [[تبلیغ احکام الهی]] که فعل [[پیامبران]]، لطف است در [[حق]] [[مکلفان]]، و [[امر به معروف و نهی از منکر]] که فعل عموم مکلفان است و هر کس آن را انجام دهد، نتیجه‌اش لطف است در حق مکلفان دیگر<ref>الذخیره فی علم الکلام، ص۱۸۶؛ الالهیات، ج۲، ص۴۸ – ۴۷؛ الاقتصاد فی الاعتقاد، ص۷۸؛ کشف المراد، مبحث لطف.</ref>.		## [[لطف]]، [[فعل مکلفان]] دیگر است مانند [[تبلیغ احکام الهی]] که فعل [[پیامبران]]، لطف است در [[حق]] [[مکلفان]]، و [[امر به معروف و نهی از منکر]] که فعل عموم مکلفان است و هر کس آن را انجام دهد، نتیجه‌اش لطف است در حق مکلفان دیگر<ref>الذخیره فی علم الکلام، ص۱۸۶؛ الالهیات، ج۲، ص۴۸ – ۴۷؛ الاقتصاد فی الاعتقاد، ص۷۸؛ کشف المراد، مبحث لطف.</ref>.

	مشهورترین [[دلیل عقلی]] بر [[وجوب لطف بر خداوند]]، اصل [[حکمت]] است به این بیان که ترک لطف مستلزم [[نقض غرض]] است، و نقض غرض مخالف حکمت و [[باطل]] است، پس عمل به لطف [[واجب]] است {{عربی\|و اللطف واجب ليحصل الفرض به}}<ref>کشف المراد، مقصد سوم، فصل سوم، بحث لطف.</ref>. همچنین [[وجوب لطف]] بر اساس [[جود]] و [[کرم]] [[خداوند]] تبیین شده است<ref>اوئل المقالات، ص۵۹.</ref>.		مشهورترین [[دلیل عقلی]] بر [[وجوب لطف بر خداوند]]، اصل [[حکمت]] است به این بیان که ترک لطف مستلزم [[نقض غرض]] است، و نقض غرض مخالف حکمت و [[باطل]] است، پس عمل به لطف [[واجب]] است {{عربی\|و اللطف واجب ليحصل الفرض به}}<ref>کشف المراد، مقصد سوم، فصل سوم، بحث لطف.</ref>. همچنین [[وجوب لطف]] بر اساس [[جود]] و [[کرم]] [[خداوند]] تبیین شده است<ref>اوئل المقالات، ص۵۹.</ref>.

	از مطالعۀ [[آیات قرآن]] به روشنی استفاده می‌شود که [[ارسال پیامبران]]، [[اخلاق]] ویژه و سیرۀ عملی آنان، انزال [[کتب آسمانی]]، بیان [[~~معارف~~ الهی]] در قالب مثال‌های ساده و گویا، [[انذار]] و تبشیر‌های [[الهی]] توسط پیامبران، [[مصائب]] و [[ناملایمات]]، [[نعمت‌ها]] و موهبت‌های مادی، نصرت‌ها و [[امدادهای غیبی]]، همگی از مصادیق و مظاهر [[لطف الهی]] به شمار می‌روند که برخی مقتضای [[حکمت خداوند]] و برخی [[مظهر]] و جلوه جود و [[احسان الهی]] هستند.		از مطالعۀ [[آیات قرآن]] به روشنی استفاده می‌شود که [[ارسال پیامبران]]، [[اخلاق]] ویژه و سیرۀ عملی آنان، انزال [[کتب آسمانی]]، [[بیان معارف]] [[الهی]] در قالب مثال‌های ساده و گویا، [[انذار]] و تبشیر‌های الهی توسط پیامبران، [[مصائب]] و [[ناملایمات]]، [[نعمت‌ها]] و موهبت‌های مادی، نصرت‌ها و [[امدادهای غیبی]]، همگی از مصادیق و مظاهر [[لطف الهی]] به شمار می‌روند که برخی مقتضای [[حکمت خداوند]] و برخی [[مظهر]] و جلوه جود و [[احسان الهی]] هستند.

	[[فقها]] عموماً [[احکام شرع]] را از باب لطف و [[امتنان~~]] [[~~خالق]] بر [[انسان]] دانسته‌اند و معنای این سخن آن است که همۀ نتایج، خیر و [[مصلحت]] تمامی [[احکام شرعی]] به انسان عاید می‌شود و عنوان لطف و امتنان در مورد فرض قبلی قابل [[صدق]] نیست<ref>{{متن قرآن\|وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ * أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ}} «و گفتند: چرا این قرآن بر مردی سترگ از این دو شهر (مکّه و طائف) فرو فرستاده نشد؟ * آیا آنان بخشایش پروردگارت را تقسیم می‌کنند؟ ماییم که توشه زندگی آنان را در زندگانی این جهان میانشان تقسیم کرده‌ایم و برخی از آنان را بر دیگری به پایه‌هایی برتری داده‌ایم تا برخی، برخی دیگر را به کار گیرند و بخشایش پروردگارت از آنچه آنان فراهم می‌آورند بهتر است» سوره زخرف، آیه ۳۱-۳۲؛ {{متن قرآن\|فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ}} «پس با بخشایشی از (سوی) خداوند با آنان نرمخویی ورزیدی و اگر درشتخویی سنگدل می‌بودی از دورت می‌پراکندند؛ پس آنان را ببخشای و برای ایشان آمرزش بخواه و با آنها در کار، رایزنی کن و چون آهنگ (کاری) کردی به خداوند توکل کن که خداوند توکل کنندگان (به خویش) را دوست می‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۹؛ {{متن قرآن\|اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى * فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى}} «به سوی فرعون بروید که او سرکشی کرده است» سوره طه، آیه ۴۳-۴۴؛ {{متن قرآن\|رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا}} «پیامبرانی نویدبخش و هشدار دهنده تا پس از این پیامبران برای مردم بر خداوند حجتی نباشد و خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره نساء، آیه ۱۶۵؛ {{متن قرآن\|وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ}} «و ما در هیچ دیاری پیامبری نفرستادیم مگر آنکه مردمش را به سختی و رنج دچار کردیم باشد که (به درگاه خدا) لابه کنند» سوره اعراف، آیه ۹۴.</ref>.<ref>فقه سیاسی، ج۹، ص۹۶.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ~~ص ۳۳۴~~.</ref>		[[فقها]] عموماً [[احکام شرع]] را از باب لطف و [[امتنان خالق بر انسان]] دانسته‌اند و معنای این سخن آن است که همۀ نتایج، [[خیر]] و [[مصلحت]] تمامی [[احکام شرعی]] به [[انسان]] عاید می‌شود و عنوان لطف و [[امتنان]] در مورد فرض قبلی قابل [[صدق]] نیست<ref>{{متن قرآن\|وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ * أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ}} «و گفتند: چرا این قرآن بر مردی سترگ از این دو شهر (مکّه و طائف) فرو فرستاده نشد؟ * آیا آنان بخشایش پروردگارت را تقسیم می‌کنند؟ ماییم که توشه زندگی آنان را در زندگانی این جهان میانشان تقسیم کرده‌ایم و برخی از آنان را بر دیگری به پایه‌هایی برتری داده‌ایم تا برخی، برخی دیگر را به کار گیرند و بخشایش پروردگارت از آنچه آنان فراهم می‌آورند بهتر است» سوره زخرف، آیه ۳۱-۳۲؛ {{متن قرآن\|فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ}} «پس با بخشایشی از (سوی) خداوند با آنان نرمخویی ورزیدی و اگر درشتخویی سنگدل می‌بودی از دورت می‌پراکندند؛ پس آنان را ببخشای و برای ایشان آمرزش بخواه و با آنها در کار، رایزنی کن و چون آهنگ (کاری) کردی به خداوند توکل کن که خداوند توکل کنندگان (به خویش) را دوست می‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۹؛ {{متن قرآن\|اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى * فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى}} «به سوی فرعون بروید که او سرکشی کرده است» سوره طه، آیه ۴۳-۴۴؛ {{متن قرآن\|رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا}} «پیامبرانی نویدبخش و هشدار دهنده تا پس از این پیامبران برای مردم بر خداوند حجتی نباشد و خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره نساء، آیه ۱۶۵؛ {{متن قرآن\|وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ}} «و ما در هیچ دیاری پیامبری نفرستادیم مگر آنکه مردمش را به سختی و رنج دچار کردیم باشد که (به درگاه خدا) لابه کنند» سوره اعراف، آیه ۹۴.</ref>.<ref>فقه سیاسی، ج۹، ص۹۶.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص۳۳۴.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani: /* پانویس */

2024-12-23T08:28:38Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۵۸
خط ۳۲:		خط ۳۲:
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	[[رده:~~اصطلاحات کلامی~~]]		[[رده:قاعده لطف]]

Jaafari در ‏۲۱ نوامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۵:۳۰

2024-11-21T05:30:02Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ نوامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۰۰
خط ۲:		خط ۲:
	\| موضوع مرتبط = قاعده لطف		\| موضوع مرتبط = قاعده لطف
	\| عنوان مدخل = قاعده لطف		\| عنوان مدخل = قاعده لطف
	\| مداخل مرتبط = ~~[[قاعده لطف در لغت]] -~~ [[قاعده لطف در قرآن]] - [[قاعده لطف در حدیث]] - [[قاعده لطف در فقه سیاسی]] - [[قاعده لطف در کلام اسلامی]]		\| مداخل مرتبط = [[قاعده لطف در قرآن]] - [[قاعده لطف در حدیث]] - [[قاعده لطف در فقه سیاسی]] - [[قاعده لطف در کلام اسلامی]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Jaafari در ‏۱۸ نوامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۲۱

2024-11-18T09:21:25Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ نوامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۵۱
خط ۲:		خط ۲:
	\| موضوع مرتبط = قاعده لطف		\| موضوع مرتبط = قاعده لطف
	\| عنوان مدخل = قاعده لطف		\| عنوان مدخل = قاعده لطف
	\| مداخل مرتبط = [[قاعده لطف در قرآن]] - [[قاعده لطف در حدیث]] - [[قاعده لطف در فقه سیاسی]] - [[قاعده لطف در کلام اسلامی]]		\| مداخل مرتبط = [[قاعده لطف در لغت]] - [[قاعده لطف در قرآن]] - [[قاعده لطف در حدیث]] - [[قاعده لطف در فقه سیاسی]] - [[قاعده لطف در کلام اسلامی]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Bahmani در ‏۶ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۰۷:۴۷

2023-03-06T07:47:27Z

Jaafari: /* مقدمه */

2023-03-05T05:49:45Z

مقدمه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۰۹:۱۹
خط ۷:		خط ۷:

	==مقدمه==		==مقدمه==
	یکی از [[قواعد]] و اصول مهم در [[کلام]]، [[قاعدۀ لطف]] (Mercy / Grace Pincapple) (Mercy Rule) است که پس از قاعده [[حسن و قبح عقلی]] مهم‌ترین قاعدۀ [[کلامی]] به شمار می‌رود. [[وجوب]] [[تکالیف دینی]]، [[لزوم]] [[بعثت پیامبران]]، وجوب [[عصمت انبیاء]]، [[وعده]] و [[وعیدهای الهی]]، حسن [[آلام]] ابتدایی و [[وجوب امامت]] از جمله مسائلی هستند که بر این قاعده [[استوار]] شده‌اند. واژۀ [[لطف]] در لغت در معنای [[مهربانی]] و [[اکرام]]، [[قرب]] و نزدیکی، کوچکی وزیری، خفا و پنهانی، [[نرمی]] و آشکاری به کار رفته است<ref>المفردات فی غریب القرآن، ص۴۵۰؛ المعجم الوسیط، ج۲، ص۸۲۶.</ref>.		یکی از [[قواعد]] و اصول مهم در [[کلام]]، [[قاعدۀ لطف]]<ref>(Mercy / Grace Pincapple) (Mercy Rule)</ref>. است که پس از قاعده [[حسن و قبح عقلی]] مهم‌ترین قاعدۀ [[کلامی]] به شمار می‌رود. [[وجوب]] [[تکالیف دینی]]، [[لزوم]] [[بعثت پیامبران]]، وجوب [[عصمت انبیاء]]، [[وعده]] و [[وعیدهای الهی]]، حسن [[آلام]] ابتدایی و [[وجوب امامت]] از جمله مسائلی هستند که بر این قاعده [[استوار]] شده‌اند. واژۀ [[لطف]] در لغت در معنای [[مهربانی]] و [[اکرام]]، [[قرب]] و نزدیکی، کوچکی وزیری، خفا و پنهانی، [[نرمی]] و آشکاری به کار رفته است<ref>المفردات فی غریب القرآن، ص۴۵۰؛ المعجم الوسیط، ج۲، ص۸۲۶.</ref>.
	لطف در اصطلاح [[متکلمان]] از [[صفات فعل]] [[الهی]] است، یعنی افعالی که به [[مکلفان]] مربوط می‌شود و مقصود این است که [[خداوند]] آنچه مایۀ [[گرایش]] مکلفان به [[طاعت]] و دوری گزدیدن آنان از [[معصیت]] است را در [[حق]] آنان انجام داده و این امر مقتضای [[عدل]] و [[حکمت الهی]] است، [[اکثریت]] قریب به [[اتفاق]] متکلمان عالیه طرفدار [[قاعده لطف]] بوده‌اند. از متکلمان معروف [[امامیه]] در این باره [[رأی]] مخالفی نقل نشده، ولی از [[متکلمان معتزله]] از [[بشر بن معتمر]] (متوفای ۲۱۰ﻫ) و [[جعفر بن حرب]] (متوفای ۲۳۶ﻫ) به عنوان منکر قاعده لطف یادشده است<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۶۵.</ref>. از قرائن و شواهد گوناگون به دست می‌آید که این قاعده همچون قاعدۀ حسن و قبح عقلی، از نخستین مسائل کلامی است که مورد توجه متکلمان عالیه قرار گرفته است<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۴۵.</ref>.		لطف در اصطلاح [[متکلمان]] از [[صفات فعل]] [[الهی]] است، یعنی افعالی که به [[مکلفان]] مربوط می‌شود و مقصود این است که [[خداوند]] آنچه مایۀ [[گرایش]] مکلفان به [[طاعت]] و دوری گزدیدن آنان از [[معصیت]] است را در [[حق]] آنان انجام داده و این امر مقتضای [[عدل]] و [[حکمت الهی]] است، [[اکثریت]] قریب به [[اتفاق]] متکلمان عالیه طرفدار [[قاعده لطف]] بوده‌اند. از متکلمان معروف [[امامیه]] در این باره [[رأی]] مخالفی نقل نشده، ولی از [[متکلمان معتزله]] از [[بشر بن معتمر]] (متوفای ۲۱۰ﻫ) و [[جعفر بن حرب]] (متوفای ۲۳۶ﻫ) به عنوان منکر قاعده لطف یادشده است<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۶۵.</ref>. از قرائن و شواهد گوناگون به دست می‌آید که این قاعده همچون قاعدۀ حسن و قبح عقلی، از نخستین مسائل کلامی است که مورد توجه متکلمان عالیه قرار گرفته است<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۴۵.</ref>.
	متکلمان لطف را از دو منظر تقسیم کرده‌اند:		متکلمان لطف را از دو منظر تقسیم کرده‌اند:

Jaafari: /* مقدمه */

2023-03-05T04:34:42Z

مقدمه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۰۴
خط ۱۴:		خط ۱۴:
	##لطف، فعل مستقیم و بی‌واسطۀ خداوند است، مانند [[تشریع]] تکالیف دینی، [[ارسال پیامبران]] و اعطای [[معجزه]] به آنان؛		##لطف، فعل مستقیم و بی‌واسطۀ خداوند است، مانند [[تشریع]] تکالیف دینی، [[ارسال پیامبران]] و اعطای [[معجزه]] به آنان؛
	##لطف، فعل مباشری کسی است که مورد [[لطف]] قرار گرفته است، مانند [[تفکر]] و نظر در [[دلایل]] [[توحید]] و [[معجزات پیامبران]]، و [[پیروی]] از [[دستورات]] [[دین]]؛		##لطف، فعل مباشری کسی است که مورد [[لطف]] قرار گرفته است، مانند [[تفکر]] و نظر در [[دلایل]] [[توحید]] و [[معجزات پیامبران]]، و [[پیروی]] از [[دستورات]] [[دین]]؛
	###لطف، [[فعل مکلفان]] دیگر است مانند [[تبلیغ احکام الهی]] که فعل [[پیامبران]]، لطف است در [[حق]] [[مکلفان]]، و [[امر به معروف و نهی از منکر]] که فعل عموم مکلفان است و هر کس آن را انجام دهد، نتیجه‌اش لطف است در حق مکلفان دیگر<ref>الذخیره فی علم الکلام، ص۱۸۶؛ الالهیات، ج۲، ص۴۸ – ۴۷؛ الاقتصاد فی الاعتقاد، ص۷۸؛ کشف المراد، مبحث لطف.</ref>.		##لطف، [[فعل مکلفان]] دیگر است مانند [[تبلیغ احکام الهی]] که فعل [[پیامبران]]، لطف است در [[حق]] [[مکلفان]]، و [[امر به معروف و نهی از منکر]] که فعل عموم مکلفان است و هر کس آن را انجام دهد، نتیجه‌اش لطف است در حق مکلفان دیگر<ref>الذخیره فی علم الکلام، ص۱۸۶؛ الالهیات، ج۲، ص۴۸ – ۴۷؛ الاقتصاد فی الاعتقاد، ص۷۸؛ کشف المراد، مبحث لطف.</ref>.

	مشهورترین [[دلیل عقلی]] بر [[وجوب لطف بر خداوند]]، اصل [[حکمت]] است به این بیان که ترک لطف مستلزم [[نقض غرض]] است، و نقض غرض مخالف حکمت و [[باطل]] است، پس عمل به لطف [[واجب]] است {{عربی\|و اللطف واجب ليحصل الفرض به}}<ref>کشف المراد، مقصد سوم، فصل سوم، بحث لطف.</ref>. همچنین [[وجوب لطف]] بر اساس [[جود]] و [[کرم]] [[خداوند]] تبیین شده است<ref>اوئل المقالات، ص۵۹.</ref>.		مشهورترین [[دلیل عقلی]] بر [[وجوب لطف بر خداوند]]، اصل [[حکمت]] است به این بیان که ترک لطف مستلزم [[نقض غرض]] است، و نقض غرض مخالف حکمت و [[باطل]] است، پس عمل به لطف [[واجب]] است {{عربی\|و اللطف واجب ليحصل الفرض به}}<ref>کشف المراد، مقصد سوم، فصل سوم، بحث لطف.</ref>. همچنین [[وجوب لطف]] بر اساس [[جود]] و [[کرم]] [[خداوند]] تبیین شده است<ref>اوئل المقالات، ص۵۹.</ref>.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۰۶
خط ۷:		خط ۷:

	== مقدمه ==		== مقدمه ==
	یکی از [[قواعد]] و اصول مهم در [[کلام]]، [[قاعدۀ لطف]]<ref>(Mercy / Grace Pincapple) (Mercy Rule)</ref>. است که پس از قاعده [[حسن و قبح عقلی]] مهم‌ترین قاعدۀ [[کلامی]] به شمار می‌رود. [[وجوب]] [[تکالیف ~~دینی]]،~~ [[لزوم]] [[بعثت پیامبران]]، وجوب [[عصمت انبیاء]]، [[وعده]] و [[وعیدهای ~~الهی]]،~~ حسن [[آلام]] ابتدایی و [[وجوب امامت]] از جمله مسائلی هستند که بر این قاعده [[استوار]] شده‌اند. واژۀ [[لطف]] در لغت در معنای [[مهربانی]] و [[اکرام]]، [[قرب]] و نزدیکی، کوچکی وزیری، خفا و پنهانی، [[نرمی]] و آشکاری به کار رفته است<ref>المفردات فی غریب القرآن، ص۴۵۰؛ المعجم الوسیط، ج۲، ص۸۲۶.</ref>.		یکی از قواعد و اصول مهم در [[کلام]]، [[قاعدۀ لطف]]<ref>(Mercy / Grace Pincapple) (Mercy Rule)</ref>. است که پس از قاعده [[حسن و قبح عقلی]] مهم‌ترین قاعدۀ [[کلامی]] به شمار می‌رود. [[وجوب]] تکالیف دینی، [[لزوم]] [[بعثت پیامبران]]، وجوب [[عصمت انبیاء]]، [[وعده]] و وعیدهای الهی، حسن آلام ابتدایی و [[وجوب امامت]] از جمله مسائلی هستند که بر این قاعده [[استوار]] شده‌اند. واژۀ [[لطف]] در لغت در معنای [[مهربانی]] و [[اکرام]]، [[قرب]] و نزدیکی، کوچکی وزیری، خفا و پنهانی، نرمی و آشکاری به کار رفته است<ref>المفردات فی غریب القرآن، ص۴۵۰؛ المعجم الوسیط، ج۲، ص۸۲۶.</ref>.

	لطف در اصطلاح [[متکلمان]] از [[صفات]] [[فعل الهی]] است، یعنی افعالی که به [[مکلفان]] مربوط می‌شود و مقصود این است که [[خداوند]] آنچه مایۀ [[گرایش]] مکلفان به [[طاعت]] و دوری گزدیدن آنان از [[معصیت]] است را در [[حق]] آنان انجام داده و این امر مقتضای [[عدل]] و [[حکمت الهی]] است، [[اکثریت]] قریب به [[اتفاق]]متکلمان عالیه طرفدار [[قاعده لطف]] بوده‌اند. از متکلمان معروف [[امامیه]] در این باره [[رأی]] مخالفی نقل نشده، ولی از [[متکلمان معتزله]] از [[بشر بن معتمر]] (متوفای ۲۱۰ﻫ) و [[جعفر بن حرب]] (متوفای ۲۳۶ﻫ) به عنوان منکر قاعده لطف یادشده است<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۶۵.</ref>. از قرائن و شواهد گوناگون به دست می‌آید که این قاعده همچون قاعدۀ حسن و قبح عقلی، از نخستین مسائل کلامی است که مورد توجه متکلمان عالیه قرار گرفته است<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۴۵.</ref>.		لطف در اصطلاح [[متکلمان]] از صفات [[فعل الهی]] است، یعنی افعالی که به [[مکلفان]] مربوط می‌شود و مقصود این است که [[خداوند]] آنچه مایۀ [[گرایش]] مکلفان به [[طاعت]] و دوری گزدیدن آنان از [[معصیت]] است را در [[حق]] آنان انجام داده و این امر مقتضای [[عدل]] و [[حکمت الهی]] است، [[اکثریت]] قریب به [[اتفاق]] متکلمان عالیه طرفدار [[قاعده لطف]] بوده‌اند. از متکلمان معروف [[امامیه]] در این باره رأی مخالفی نقل نشده، ولی از متکلمان معتزله از [[بشر بن معتمر]] (متوفای ۲۱۰ﻫ) و جعفر بن حرب (متوفای ۲۳۶ﻫ) به عنوان منکر قاعده لطف یادشده است<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۶۵.</ref>. از قرائن و شواهد گوناگون به دست می‌آید که این قاعده همچون قاعدۀ حسن و قبح عقلی، از نخستین مسائل کلامی است که مورد توجه متکلمان عالیه قرار گرفته است<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۴۵.</ref>.

	متکلمان لطف را از دو منظر تقسیم کرده‌اند:		متکلمان لطف را از دو منظر تقسیم کرده‌اند:
خط ۱۵:		خط ۱۵:
	# از منظر فاعل آنکه به این اعتبار لطف سه گونه است:		# از منظر فاعل آنکه به این اعتبار لطف سه گونه است:
	## لطف، فعل مستقیم و بی‌واسطۀ خداوند است، مانند [[تشریع]] تکالیف دینی، [[ارسال پیامبران]] و اعطای [[معجزه]] به آنان؛		## لطف، فعل مستقیم و بی‌واسطۀ خداوند است، مانند [[تشریع]] تکالیف دینی، [[ارسال پیامبران]] و اعطای [[معجزه]] به آنان؛
	## لطف، فعل مباشری کسی است که مورد لطف قرار گرفته است، مانند [[تفکر]] و نظر در [[دلایل]] [[توحید]] و [[معجزات پیامبران~~]]،~~ و [[پیروی]] از [[دستورات]] [[دین]]؛		## لطف، فعل مباشری کسی است که مورد لطف قرار گرفته است، مانند [[تفکر]] و نظر در [[دلایل]] [[توحید]] و معجزات پیامبران و [[پیروی]] از [[دستورات]] [[دین]]؛
	## [[لطف]]، [[فعل مکلفان]] دیگر است مانند [[تبلیغ احکام الهی]] که فعل [[پیامبران]]، لطف است در [[حق]] [[مکلفان]]، و [[امر به معروف و نهی از منکر]] که فعل عموم مکلفان است و هر کس آن را انجام دهد، نتیجه‌اش لطف است در حق مکلفان دیگر<ref>الذخیره فی علم الکلام، ص۱۸۶؛ الالهیات، ج۲، ص۴۸ – ۴۷؛ الاقتصاد فی الاعتقاد، ص۷۸؛ کشف المراد، مبحث لطف.</ref>.		## [[لطف]]، فعل مکلفان دیگر است مانند [[تبلیغ احکام الهی]] که فعل [[پیامبران]]، لطف است در [[حق]] [[مکلفان]]، و [[امر به معروف و نهی از منکر]] که فعل عموم مکلفان است و هر کس آن را انجام دهد، نتیجه‌اش لطف است در حق مکلفان دیگر<ref>الذخیره فی علم الکلام، ص۱۸۶؛ الالهیات، ج۲، ص۴۸ – ۴۷؛ الاقتصاد فی الاعتقاد، ص۷۸؛ کشف المراد، مبحث لطف.</ref>.

	مشهورترین [[دلیل عقلی]] بر [[وجوب لطف بر ~~خداوند]]،~~ اصل [[حکمت]] است به این بیان که ترک لطف مستلزم [[نقض غرض]] است، و نقض غرض مخالف حکمت و [[باطل]] است، پس عمل به لطف [[واجب]] است {{عربی\|و اللطف واجب ليحصل الفرض به}}<ref>کشف المراد، مقصد سوم، فصل سوم، بحث لطف.</ref>. همچنین [[وجوب لطف]] بر اساس [[جود]] و [[کرم]] [[خداوند]] تبیین شده است<ref>اوئل المقالات، ص۵۹.</ref>.		مشهورترین [[دلیل عقلی]] بر وجوب لطف بر خداوند، اصل [[حکمت]] است به این بیان که ترک لطف مستلزم نقض غرض است، و نقض غرض مخالف حکمت و [[باطل]] است، پس عمل به لطف [[واجب]] است {{عربی\|و اللطف واجب ليحصل الفرض به}}<ref>کشف المراد، مقصد سوم، فصل سوم، بحث لطف.</ref>. همچنین وجوب لطف بر اساس [[جود]] و [[کرم]] [[خداوند]] تبیین شده است<ref>اوئل المقالات، ص۵۹.</ref>.

	از مطالعۀ [[آیات قرآن]] به روشنی استفاده می‌شود که [[ارسال پیامبران]]، [[اخلاق]] ویژه و سیرۀ عملی آنان، انزال [[کتب آسمانی]]، [[بیان معارف]] [[الهی]] در قالب مثال‌های ساده و گویا، [[انذار]] و تبشیر‌های الهی توسط پیامبران، [[مصائب]] و [[ناملایمات]]، [[نعمت‌ها]] و موهبت‌های مادی، نصرت‌ها و [[امدادهای غیبی]]، همگی از مصادیق و مظاهر [[لطف الهی]] به شمار می‌روند که برخی مقتضای [[حکمت خداوند]] و برخی [[مظهر]] و جلوه جود و [[احسان الهی]] هستند.		از مطالعۀ [[آیات قرآن]] به روشنی استفاده می‌شود که [[ارسال پیامبران]]، [[اخلاق]] ویژه و سیرۀ عملی آنان، انزال [[کتب آسمانی]]، بیان معارف [[الهی]] در قالب مثال‌های ساده و گویا، [[انذار]] و تبشیر‌های الهی توسط پیامبران، [[مصائب]] و [[ناملایمات]]، [[نعمت‌ها]] و موهبت‌های مادی، نصرت‌ها و [[امدادهای غیبی]]، همگی از مصادیق و مظاهر [[لطف الهی]] به شمار می‌روند که برخی مقتضای [[حکمت خداوند]] و برخی مظهر و جلوه جود و احسان الهی هستند.

	[[فقها]] عموماً [[احکام شرع]] را از باب لطف و [[امتنان خالق بر انسان]] دانسته‌اند و معنای این سخن آن است که همۀ نتایج، [[خیر]] و [[مصلحت]] تمامی [[احکام شرعی]] به [[انسان]] عاید می‌شود و عنوان لطف و [[امتنان]] در مورد فرض قبلی قابل [[صدق]] نیست<ref>{{متن قرآن\|وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ * أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ}} «و گفتند: چرا این قرآن بر مردی سترگ از این دو شهر (مکّه و طائف) فرو فرستاده نشد؟ * آیا آنان بخشایش پروردگارت را تقسیم می‌کنند؟ ماییم که توشه زندگی آنان را در زندگانی این جهان میانشان تقسیم کرده‌ایم و برخی از آنان را بر دیگری به پایه‌هایی برتری داده‌ایم تا برخی، برخی دیگر را به کار گیرند و بخشایش پروردگارت از آنچه آنان فراهم می‌آورند بهتر است» سوره زخرف، آیه ۳۱-۳۲؛ {{متن قرآن\|فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ}} «پس با بخشایشی از (سوی) خداوند با آنان نرمخویی ورزیدی و اگر درشتخویی سنگدل می‌بودی از دورت می‌پراکندند؛ پس آنان را ببخشای و برای ایشان آمرزش بخواه و با آنها در کار، رایزنی کن و چون آهنگ (کاری) کردی به خداوند توکل کن که خداوند توکل کنندگان (به خویش) را دوست می‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۹؛ {{متن قرآن\|اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى * فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى}} «به سوی فرعون بروید که او سرکشی کرده است» سوره طه، آیه ۴۳-۴۴؛ {{متن قرآن\|رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا}} «پیامبرانی نویدبخش و هشدار دهنده تا پس از این پیامبران برای مردم بر خداوند حجتی نباشد و خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره نساء، آیه ۱۶۵؛ {{متن قرآن\|وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ}} «و ما در هیچ دیاری پیامبری نفرستادیم مگر آنکه مردمش را به سختی و رنج دچار کردیم باشد که (به درگاه خدا) لابه کنند» سوره اعراف، آیه ۹۴.</ref>.<ref>فقه سیاسی، ج۹، ص۹۶.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص۳۳۴.</ref>		[[فقها]] عموماً [[احکام شرع]] را از باب لطف و امتنان خالق بر انسان دانسته‌اند و معنای این سخن آن است که همۀ نتایج، [[خیر]] و [[مصلحت]] تمامی [[احکام شرعی]] به [[انسان]] عاید می‌شود و عنوان لطف و [[امتنان]] در مورد فرض قبلی قابل [[صدق]] نیست<ref>{{متن قرآن\|وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ * أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ}} «و گفتند: چرا این قرآن بر مردی سترگ از این دو شهر (مکّه و طائف) فرو فرستاده نشد؟ * آیا آنان بخشایش پروردگارت را تقسیم می‌کنند؟ ماییم که توشه زندگی آنان را در زندگانی این جهان میانشان تقسیم کرده‌ایم و برخی از آنان را بر دیگری به پایه‌هایی برتری داده‌ایم تا برخی، برخی دیگر را به کار گیرند و بخشایش پروردگارت از آنچه آنان فراهم می‌آورند بهتر است» سوره زخرف، آیه ۳۱-۳۲؛ {{متن قرآن\|فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ}} «پس با بخشایشی از (سوی) خداوند با آنان نرمخویی ورزیدی و اگر درشتخویی سنگدل می‌بودی از دورت می‌پراکندند؛ پس آنان را ببخشای و برای ایشان آمرزش بخواه و با آنها در کار، رایزنی کن و چون آهنگ (کاری) کردی به خداوند توکل کن که خداوند توکل کنندگان (به خویش) را دوست می‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۹؛ {{متن قرآن\|اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى * فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى}} «به سوی فرعون بروید که او سرکشی کرده است» سوره طه، آیه ۴۳-۴۴؛ {{متن قرآن\|رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا}} «پیامبرانی نویدبخش و هشدار دهنده تا پس از این پیامبران برای مردم بر خداوند حجتی نباشد و خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره نساء، آیه ۱۶۵؛ {{متن قرآن\|وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ}} «و ما در هیچ دیاری پیامبری نفرستادیم مگر آنکه مردمش را به سختی و رنج دچار کردیم باشد که (به درگاه خدا) لابه کنند» سوره اعراف، آیه ۹۴.</ref>.<ref>فقه سیاسی، ج۹، ص۹۶.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص۳۳۴.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۶ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۱۷
خط ۶:		خط ۶:
	}}		}}

	==مقدمه==		== مقدمه ==
	یکی از [[قواعد]] و اصول مهم در [[کلام]]، [[قاعدۀ لطف]]<ref>(Mercy / Grace Pincapple) (Mercy Rule)</ref>. است که پس از قاعده [[حسن و قبح عقلی]] مهم‌ترین قاعدۀ [[کلامی]] به شمار می‌رود. [[وجوب]] [[تکالیف دینی]]، [[لزوم]] [[بعثت پیامبران]]، وجوب [[عصمت انبیاء]]، [[وعده]] و [[وعیدهای الهی]]، حسن [[آلام]] ابتدایی و [[وجوب امامت]] از جمله مسائلی هستند که بر این قاعده [[استوار]] شده‌اند. واژۀ [[لطف]] در لغت در معنای [[مهربانی]] و [[اکرام]]، [[قرب]] و نزدیکی، کوچکی وزیری، خفا و پنهانی، [[نرمی]] و آشکاری به کار رفته است<ref>المفردات فی غریب القرآن، ص۴۵۰؛ المعجم الوسیط، ج۲، ص۸۲۶.</ref>.		یکی از [[قواعد]] و اصول مهم در [[کلام]]، [[قاعدۀ لطف]]<ref>(Mercy / Grace Pincapple) (Mercy Rule)</ref>. است که پس از قاعده [[حسن و قبح عقلی]] مهم‌ترین قاعدۀ [[کلامی]] به شمار می‌رود. [[وجوب]] [[تکالیف دینی]]، [[لزوم]] [[بعثت پیامبران]]، وجوب [[عصمت انبیاء]]، [[وعده]] و [[وعیدهای الهی]]، حسن [[آلام]] ابتدایی و [[وجوب امامت]] از جمله مسائلی هستند که بر این قاعده [[استوار]] شده‌اند. واژۀ [[لطف]] در لغت در معنای [[مهربانی]] و [[اکرام]]، [[قرب]] و نزدیکی، کوچکی وزیری، خفا و پنهانی، [[نرمی]] و آشکاری به کار رفته است<ref>المفردات فی غریب القرآن، ص۴۵۰؛ المعجم الوسیط، ج۲، ص۸۲۶.</ref>.

	لطف در اصطلاح [[متکلمان]] از [[صفات فعل]] [[الهی]] است، یعنی افعالی که به [[مکلفان]] مربوط می‌شود و مقصود این است که [[خداوند]] آنچه مایۀ [[گرایش]] مکلفان به [[طاعت]] و دوری گزدیدن آنان از [[معصیت]] است را در [[حق]] آنان انجام داده و این امر مقتضای [[عدل]] و [[حکمت الهی]] است، [[اکثریت]] قریب به [[اتفاق]] متکلمان عالیه طرفدار [[قاعده لطف]] بوده‌اند. از متکلمان معروف [[امامیه]] در این باره [[رأی]] مخالفی نقل نشده، ولی از [[متکلمان معتزله]] از [[بشر بن معتمر]] (متوفای ۲۱۰ﻫ) و [[جعفر بن حرب]] (متوفای ۲۳۶ﻫ) به عنوان منکر قاعده لطف یادشده است<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۶۵.</ref>. از قرائن و شواهد گوناگون به دست می‌آید که این قاعده همچون قاعدۀ حسن و قبح عقلی، از نخستین مسائل کلامی است که مورد توجه متکلمان عالیه قرار گرفته است<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۴۵.</ref>.		لطف در اصطلاح [[متکلمان]] از [[صفات فعل]] [[الهی]] است، یعنی افعالی که به [[مکلفان]] مربوط می‌شود و مقصود این است که [[خداوند]] آنچه مایۀ [[گرایش]] مکلفان به [[طاعت]] و دوری گزدیدن آنان از [[معصیت]] است را در [[حق]] آنان انجام داده و این امر مقتضای [[عدل]] و [[حکمت الهی]] است، [[اکثریت]] قریب به [[اتفاق]] متکلمان عالیه طرفدار [[قاعده لطف]] بوده‌اند. از متکلمان معروف [[امامیه]] در این باره [[رأی]] مخالفی نقل نشده، ولی از [[متکلمان معتزله]] از [[بشر بن معتمر]] (متوفای ۲۱۰ﻫ) و [[جعفر بن حرب]] (متوفای ۲۳۶ﻫ) به عنوان منکر قاعده لطف یادشده است<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۶۵.</ref>. از قرائن و شواهد گوناگون به دست می‌آید که این قاعده همچون قاعدۀ حسن و قبح عقلی، از نخستین مسائل کلامی است که مورد توجه متکلمان عالیه قرار گرفته است<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۴۵.</ref>.

	متکلمان لطف را از دو منظر تقسیم کرده‌اند:		متکلمان لطف را از دو منظر تقسیم کرده‌اند:
	#از منظر اینکه [[مکلف]] از لطف بهره می‌گیرد یا نه. هرگاه از آن بهره گیرد، و در سایۀ لطف [[تکلیف]] را انجام دهد آن را لطف «محصل» گویند؛		# از منظر اینکه [[مکلف]] از لطف بهره می‌گیرد یا نه. هرگاه از آن بهره گیرد، و در سایۀ لطف [[تکلیف]] را انجام دهد آن را لطف «محصل» گویند؛
	#از منظر فاعل آنکه به این اعتبار لطف سه گونه است:		# از منظر فاعل آنکه به این اعتبار لطف سه گونه است:
	##لطف، فعل مستقیم و بی‌واسطۀ خداوند است، مانند [[تشریع]] تکالیف دینی، [[ارسال پیامبران]] و اعطای [[معجزه]] به آنان؛		## لطف، فعل مستقیم و بی‌واسطۀ خداوند است، مانند [[تشریع]] تکالیف دینی، [[ارسال پیامبران]] و اعطای [[معجزه]] به آنان؛
	##لطف، فعل مباشری کسی است که مورد [[لطف]] قرار گرفته است، مانند [[تفکر]] و نظر در [[دلایل]] [[توحید]] و [[معجزات پیامبران]]، و [[پیروی]] از [[دستورات]] [[دین]]؛		## لطف، فعل مباشری کسی است که مورد [[لطف]] قرار گرفته است، مانند [[تفکر]] و نظر در [[دلایل]] [[توحید]] و [[معجزات پیامبران]]، و [[پیروی]] از [[دستورات]] [[دین]]؛
	##لطف، [[فعل مکلفان]] دیگر است مانند [[تبلیغ احکام الهی]] که فعل [[پیامبران]]، لطف است در [[حق]] [[مکلفان]]، و [[امر به معروف و نهی از منکر]] که فعل عموم مکلفان است و هر کس آن را انجام دهد، نتیجه‌اش لطف است در حق مکلفان دیگر<ref>الذخیره فی علم الکلام، ص۱۸۶؛ الالهیات، ج۲، ص۴۸ – ۴۷؛ الاقتصاد فی الاعتقاد، ص۷۸؛ کشف المراد، مبحث لطف.</ref>.		## لطف، [[فعل مکلفان]] دیگر است مانند [[تبلیغ احکام الهی]] که فعل [[پیامبران]]، لطف است در [[حق]] [[مکلفان]]، و [[امر به معروف و نهی از منکر]] که فعل عموم مکلفان است و هر کس آن را انجام دهد، نتیجه‌اش لطف است در حق مکلفان دیگر<ref>الذخیره فی علم الکلام، ص۱۸۶؛ الالهیات، ج۲، ص۴۸ – ۴۷؛ الاقتصاد فی الاعتقاد، ص۷۸؛ کشف المراد، مبحث لطف.</ref>.

	مشهورترین [[دلیل عقلی]] بر [[وجوب لطف بر خداوند]]، اصل [[حکمت]] است به این بیان که ترک لطف مستلزم [[نقض غرض]] است، و نقض غرض مخالف حکمت و [[باطل]] است، پس عمل به لطف [[واجب]] است {{عربی\|و اللطف واجب ليحصل الفرض به}}<ref>کشف المراد، مقصد سوم، فصل سوم، بحث لطف.</ref>. همچنین [[وجوب لطف]] بر اساس [[جود]] و [[کرم]] [[خداوند]] تبیین شده است<ref>اوئل المقالات، ص۵۹.</ref>.		مشهورترین [[دلیل عقلی]] بر [[وجوب لطف بر خداوند]]، اصل [[حکمت]] است به این بیان که ترک لطف مستلزم [[نقض غرض]] است، و نقض غرض مخالف حکمت و [[باطل]] است، پس عمل به لطف [[واجب]] است {{عربی\|و اللطف واجب ليحصل الفرض به}}<ref>کشف المراد، مقصد سوم، فصل سوم، بحث لطف.</ref>. همچنین [[وجوب لطف]] بر اساس [[جود]] و [[کرم]] [[خداوند]] تبیین شده است<ref>اوئل المقالات، ص۵۹.</ref>.

	از مطالعۀ [[آیات قرآن]] به روشنی استفاده می‌شود که [[ارسال پیامبران]]، [[اخلاق]] ویژه و سیرۀ عملی آنان، انزال [[کتب آسمانی]]، بیان [[معارف الهی]] در قالب مثال‌های ساده و گویا، [[انذار]] و تبشیر‌های [[الهی]] توسط پیامبران، [[مصائب]] و [[ناملایمات]]، [[نعمت‌ها]] و موهبت‌های مادی، نصرت‌ها و [[امدادهای غیبی]]، همگی از مصادیق و مظاهر [[لطف الهی]] به شمار می‌روند که برخی مقتضای [[حکمت خداوند]] و برخی [[مظهر]] و جلوه جود و [[احسان الهی]] هستند.		از مطالعۀ [[آیات قرآن]] به روشنی استفاده می‌شود که [[ارسال پیامبران]]، [[اخلاق]] ویژه و سیرۀ عملی آنان، انزال [[کتب آسمانی]]، بیان [[معارف الهی]] در قالب مثال‌های ساده و گویا، [[انذار]] و تبشیر‌های [[الهی]] توسط پیامبران، [[مصائب]] و [[ناملایمات]]، [[نعمت‌ها]] و موهبت‌های مادی، نصرت‌ها و [[امدادهای غیبی]]، همگی از مصادیق و مظاهر [[لطف الهی]] به شمار می‌روند که برخی مقتضای [[حکمت خداوند]] و برخی [[مظهر]] و جلوه جود و [[احسان الهی]] هستند.

	[[فقها]] عموماً [[احکام شرع]] را از باب لطف و [[امتنان]] [[خالق]] بر [[انسان]] دانسته‌اند و معنای این سخن آن است که همۀ نتایج، خیر و [[مصلحت]] تمامی [[احکام شرعی]] به انسان عاید می‌شود و عنوان لطف و امتنان در مورد فرض قبلی قابل [[صدق]] نیست<ref>{{متن قرآن\|وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ * أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ}} «و گفتند: چرا این قرآن بر مردی سترگ از این دو شهر (مکّه و طائف) فرو فرستاده نشد؟ * آیا آنان بخشایش پروردگارت را تقسیم می‌کنند؟ ماییم که توشه زندگی آنان را در زندگانی این جهان میانشان تقسیم کرده‌ایم و برخی از آنان را بر دیگری به پایه‌هایی برتری داده‌ایم تا برخی، برخی دیگر را به کار گیرند و بخشایش پروردگارت از آنچه آنان فراهم می‌آورند بهتر است» سوره زخرف، آیه ۳۱-۳۲؛ {{متن قرآن\|فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ}} «پس با بخشایشی از (سوی) خداوند با آنان نرمخویی ورزیدی و اگر درشتخویی سنگدل می‌بودی از دورت می‌پراکندند؛ پس آنان را ببخشای و برای ایشان آمرزش بخواه و با آنها در کار، رایزنی کن و چون آهنگ (کاری) کردی به خداوند توکل کن که خداوند توکل کنندگان (به خویش) را دوست می‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۹؛ {{متن قرآن\|اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى * فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى}} «به سوی فرعون بروید که او سرکشی کرده است» سوره طه، آیه ۴۳-۴۴؛ {{متن قرآن\|رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا}} «پیامبرانی نویدبخش و هشدار دهنده تا پس از این پیامبران برای مردم بر خداوند حجتی نباشد و خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره نساء، آیه ۱۶۵؛ {{متن قرآن\|وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ}} «و ما در هیچ دیاری پیامبری نفرستادیم مگر آنکه مردمش را به سختی و رنج دچار کردیم باشد که (به درگاه خدا) لابه کنند» سوره اعراف، آیه ۹۴.</ref>.<ref>فقه سیاسی، ج۹، ص۹۶.</ref><ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۳۳۴.</ref>		[[فقها]] عموماً [[احکام شرع]] را از باب لطف و [[امتنان]] [[خالق]] بر [[انسان]] دانسته‌اند و معنای این سخن آن است که همۀ نتایج، خیر و [[مصلحت]] تمامی [[احکام شرعی]] به انسان عاید می‌شود و عنوان لطف و امتنان در مورد فرض قبلی قابل [[صدق]] نیست<ref>{{متن قرآن\|وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ * أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ}} «و گفتند: چرا این قرآن بر مردی سترگ از این دو شهر (مکّه و طائف) فرو فرستاده نشد؟ * آیا آنان بخشایش پروردگارت را تقسیم می‌کنند؟ ماییم که توشه زندگی آنان را در زندگانی این جهان میانشان تقسیم کرده‌ایم و برخی از آنان را بر دیگری به پایه‌هایی برتری داده‌ایم تا برخی، برخی دیگر را به کار گیرند و بخشایش پروردگارت از آنچه آنان فراهم می‌آورند بهتر است» سوره زخرف، آیه ۳۱-۳۲؛ {{متن قرآن\|فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ}} «پس با بخشایشی از (سوی) خداوند با آنان نرمخویی ورزیدی و اگر درشتخویی سنگدل می‌بودی از دورت می‌پراکندند؛ پس آنان را ببخشای و برای ایشان آمرزش بخواه و با آنها در کار، رایزنی کن و چون آهنگ (کاری) کردی به خداوند توکل کن که خداوند توکل کنندگان (به خویش) را دوست می‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۹؛ {{متن قرآن\|اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى * فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى}} «به سوی فرعون بروید که او سرکشی کرده است» سوره طه، آیه ۴۳-۴۴؛ {{متن قرآن\|رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا}} «پیامبرانی نویدبخش و هشدار دهنده تا پس از این پیامبران برای مردم بر خداوند حجتی نباشد و خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره نساء، آیه ۱۶۵؛ {{متن قرآن\|وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ}} «و ما در هیچ دیاری پیامبری نفرستادیم مگر آنکه مردمش را به سختی و رنج دچار کردیم باشد که (به درگاه خدا) لابه کنند» سوره اعراف، آیه ۹۴.</ref>.<ref>فقه سیاسی، ج۹، ص۹۶.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۳۳۴.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==
خط ۲۹:		خط ۳۲:
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	[[رده:~~قاعده لطف~~]]		[[رده:اصطلاحات کلامی]]