قلب در معارف و سیره علوی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Jaafari: /* منابع */

2023-05-28T04:56:45Z

منابع

@@ خط ۱۰۷: / خط ۱۰۷: @@
 نتایجی که از این بخش به دست می‌آید این است که اولاً آغاز ایمان از یک نظر «لُمظه» و سرانجام آن «درک [[حق]]» است و با دید دیگر، ابتدای ایمان، [[معرفت]] و نهایتش [[عمل صالح]] خواهد. ثانیاً [[آزمون]] قلب از طریق ایمان است؛ پس قلب نیز آزموده می‌شود. ثالثاً ایمان مراتب داشته، امری تشکیکی است؛ چنان‌که [[قرآن]] می‌فرماید<ref>{{متن قرآن|إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا}} «مؤمنان، تنها آن کسانند که چون یاد خداوند پیش آید دل‌هاشان بیمناک می‌شود و چون آیات او را بر آنان بخوانند بر ایمانشان می‌افزاید و بر پروردگارشان توکّل می‌کنند» سوره انفال، آیه ۲.</ref>:
 [[مؤمنان]] آنها هستند که چون ذکری از خدا به میان آید، [از [[عظمت]] و جلال خدا] دل‌های آنان لرزان شود و چون بر آنها [[آیات خدا]] [[تلاوت]] شود، بر مقام ایمانشان بیفزاید.<ref>[[محمد تقی فعالی|فعالی، محمد تقی]]، [[قلب و معرفت قلبی (مقاله)|مقاله «قلب و معرفت قلبی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]] ص ۷۷.</ref>
 == منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2023-05-28T04:52:43Z

منابع

@@ خط ۹۱: / خط ۹۱: @@
 [[پیامبر]] طبیبی [[روحانی]] است که با [[طب]] خویش برای درمان [[بیماری‌های روحی]] همواره گردش می‌کند و مرهم‌هایش را آماده و ابزارها را سرخ کرده است تا بر جان‌های مجروح و نیازمند درمان مرهم گذارد؛ دل‌های [[کور]]، گوش‌های کر و زبان‌های لال<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۰۷، ص۳۲۲؛ ر.ک: نهج البلاغه، حکمت ۱۸۴، ص۱۱۷۵.</ref>.
 مسئله نسبت [[قلب]] و [[معرفت]] به گونه‌هایی دیگر هم مطرح شده است؛ از جمله: [[خداوند]] با حجت‌های خویش بر قلب ظاهر می‌شود<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۰۷.</ref>؛ قلب‌های [[مؤمنان]] با [[فضایل اهل بیت]] آشنایند<ref>نهج البلاغه، نامه ۲۸، ص۸۹۴.</ref>؛ قلب‌ها دو دسته‌اند: لبیب و غیر لبیب<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۵۳ و ۸۷.</ref>؛ برخی [[عقل‌ها]] دائم به [[تفکر]] مشغولند<ref>نهج البلاغه، خطبه ۸۲.</ref>؛ پاره‌ای قلب‌ها به [[نور]] [[یقین]] منورند<ref>نهج البلاغه، حکمت ۳۶۵.</ref>؛ و با نخستین [[شبهه]]، [[شک]] در برخی [[قلوب]] ظاهر می‌شود<ref>نهج البلاغه، حکمت ۱۳۹.</ref>.<ref>[[محمد تقی فعالی|فعالی، محمد تقی]]، [[قلب و معرفت قلبی (مقاله)|مقاله «قلب و معرفت قلبی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]] ص ۷۶.</ref>
 == منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2023-05-28T04:48:28Z

منابع

نمایش تغییرات

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = قلب | عنوان مدخل = قلب | مداخل مرتبط = قلب در لغت - قلب در قرآن - قلب در نهج البلاغه - قلب در معارف دعا و زیارات - قلب در معارف و سیره علوی - قلب در معارف و سیره سجادی - قلب در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی | پرسش م...» ایجاد کرد

2023-05-27T08:31:18Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = قلب | عنوان مدخل = قلب | مداخل مرتبط = قلب در لغت - قلب در قرآن - قلب در نهج البلاغه - قلب در معارف دعا و زیارات - قلب در معارف و سیره علوی - قلب در معارف و سیره سجادی - قلب در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی | پرسش م...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = قلب
| عنوان مدخل = قلب
| مداخل مرتبط = [[قلب در لغت]] - [[قلب در قرآن]] - [[قلب در نهج البلاغه]] - [[قلب در معارف دعا و زیارات]] - [[قلب در معارف و سیره علوی]] - [[قلب در معارف و سیره سجادی]] - [[قلب در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
| پرسش مرتبط =
}}

==سخنان امام علی{{ع}}==
در آغاز مناسب است به صورتی کلی و گذرا به این واژه در [[نهج البلاغه]] نگاهی بیفکنیم و از آن، یک به یک به طرح مباحث بپردازیم. [[قلب]] در نهج البلاغه به طور کلی ۱۷۲ مورد کاربرد دارد.

اگر به آمار نگاه دقیقی بیفکنیم، خواهیم دید که تکرار واژه قلب، بیش‌تر در [[خطبه‌ها]] است تا در [[نامه‌ها]] یا [[حکمت‌ها]]؛ آن هم به طور خاص در [[خطبه ۲۳۴]] که به [[خطبه]] «[[قاصعه]]» معروف است. پس از آن، [[حکمت]] ۳۶۶ است که به [[امر به معروف و نهی از منکر]] می‌پردازد. سپس [[خطبه ۱۷۶]] قرار دارد که به مسئله [[خوارج]] و [[حکمیت]] مربوط می‌شود و در نهایت [[نامه]] ۳۱ است که [[وصیت]] به [[امام حسن مجتبی]]{{ع}} را در بر دارد. حال اگر توجه کنیم، خواهیم دید که تمام این چهار مورد، [[پیام]] واحدی دارند و آن [[فریضه]] بسیار مهم «امر به معروف و نهی از منکر» است؛ خواه مستقیم یا غیر مستقیم. این مسئله برای [[امام]] اهمیت ویژه و حیاتی داشته؛ به گونه‌ای که در خطبه‌ها و گفته‌های متعدد بر آن تأکید ورزیده است. به [[اعتقاد]] [[امام علی]]{{ع}}، حد نصاب امر به معروف و نهی از منکر، [[امر و نهی]] [[قلبی]] است و این ریشه و بنیان مراتب بعدی به شمار می‌رود که در سخن ذیل از آن به «[[جهاد]]» تعبیر شده است:
{{متن حدیث|إِنَّ أَوَّلَ مَا تَغْلِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْجِهَادِ جِهَادٌ بِأَيْدِيكُمْ ثُمَّ بِأَلْسِنَتِكُمْ ثُمَّ بِقُلُوبِكُمْ فَمَنْ لَمْ يَعْرِفْ بِقَلْبِهِ مَعْرُوفاً وَ لَمْ يُنْكِرْ مُنْكَراً قُلِبَ بِهِ فَجُعِلَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ}}<ref>نهج البلاغه، حکمت ۳۶۷، ص۱۲۶۴. ر.ک. بحرانی، ابن میثم، شرح نهج البلاغه، ج۲، ص۶۲۲.</ref>؛ «نخستین [[شکست]] شما، شکست در جهاد با دستان است؛ سپس با زبان و در پایان شکست با قلب است. قلب اگر معروف و منکر را نشناسد، و منکر را منکر، و معروف را معروف نداند، مقلوب و دگرگون گشته، در [[دنیا]] [[سرگردان]] و در [[آخرت]] گرفتار خواهد شد».

[[امام]] در سخنی دیگر، [[مردم]] را چند دسته کرد: برخی آنانند که منکر را با دست و زبان و [[قلب]] اعلام می‌کنند؛ این گروه تمام ویژگی‌های خیر را دارا هستند. بعضی دیگر فقط به [[انکار قلبی]] و زبانی و نه دستی بسنده می‌کنند که اینان، دو ویژگی خیر را دارا و یکی را فاقدند. دسته سوم کسانی هستند که فقط با قلب [[انکار]] می‌ورزند. اینها دو [[خصلت]] [[شریف]] را از دست داده و فقط به یک [[امر خیر]] چنگ زده‌اند، و سرانجام مردمی که از هر ویژگی محرومند و به گفته امام: «اینها [[مردگان]] در میان زنده‌هایند»<ref>نهج البلاغه، حکمت ۳۶۶، ص۱۲۶۳. ر.ک: بحرانی، شرح نهج البلاغه، ج۲، ص۶۳۱.</ref>.
پس از ارائه تصویر کلی از بحث قلب، اینک مجموع مباحثی را که در [[سخنان امام]] درباره قلب وجود دارد، مطرح می‌کنیم:

==اهمیت قلب==
شاید مسئله قلب در نخستین نگاه چندان مهم ننماید، ولی آنگاه که به سخنان امام باز می‌گردیم، اهمیت بسیار آن را در می‌یابیم. تعابیری که در [[احادیث]] وی در [[شأن]] و اهمیت قلب وارد شده تا بدان پایه است که [[انسان]] در برابر آنها فقط می‌تواند اظهار [[شگفتی]] کند. به این چند نمونه توجه کنید!
مهم‌ترین مسئله [[دین]]، [[خدا]] و رسیدن به او، [[غایت]] [[آمال]] [[مشتاقان]] و [[عارفان]] است. از امام پرسیده شد<ref>تمام فقرات این قسمت به نهج البلاغه، خطبه ۱۷۸، ص۵۸۲ مربوط است.</ref>: «ای [[امیرمؤمنان]]! آیا پروردگارت را دیده‌ای؟» حضرت فرمود: «آیا چیزی را که نمی‌بینم می‌پرستم؟» سپس این جمله ماندگار بر زبان مبارکش جاری شد که {{متن حدیث|لَا تُدْرِكُهُ الْعُيُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِيَانِ وَ لَكِنْ تُدْرِكُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِيمَانِ}}. [[چشم‌ها]] به [[درک]] او نایل نمی‌شوند؛ زیرا متعلق [[ادراک]] [[بصری]]، محسوس است و خدا چون ماده نیست، به [[حس]] نمی‌آید؛ اما انسان راهی دیگر برای مواجهه با او دارد و آن راه [[دل]] و طریق [[ایمان حقیقی]] است. اگر انسان [[مراتب ایمان]] را طی کند تا به [[ایمان]] [[ناب]] و [[خالص]] دست یابد، به گونه‌ای که بتوان گفت «او فقط [[مؤمن]] است» و چیزی غیر از ایمان در او نیست، [[شاهد]] عالم الست ظهور خواهد کرد و [[انسان]] دوباره به سخن آمده، می‌گوید: {{متن قرآن|قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که پروردگارت از پشت فرزندان آدم، زاده‌های آنها را برآورد و از آنان بر خودشان گواهی گرفت که آیا من پروردگارتان نیستم؟ گفتند: چرا، گواهی می‌دهیم؛ مبادا که در رستخیز بگویید ما از این ناآگاه بودیم» سوره اعراف، آیه ۱۷۲.</ref> و این جز با [[قلب]] ممکن نیست.
[[امام]] در موضعی دیگر میان [[خدا]] و [[دنیا]] مقابله می‌اندازد و می‌فرماید: {{متن حدیث|وَ كَذَلِكَ مَنْ عَظُمَتِ الدُّنْيَا فِي عَيْنِهِ وَ كَبُرَ مَوْقِعُهَا مِنْ قَلْبِهِ آثَرَهَا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَانْقَطَعَ إِلَيْهَا وَ صَارَ عَبْداً لَهَا}}<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۵۹، ص۵۰۵. ر.ک: خطبه ۲۰۷، ص۶۸۶ و خطبه ۱۸۴، ص۶۱۲.</ref>. این یک قاعده و [[سنت]] است که اگر انسان چیزی را [[دوست]] نداشته باشد، به آن نمی‌نگرد و نیز از یاد و ذکر آن [[اکراه]] دارد<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۵۹، ص۵۱۰.</ref>. اگر یاد او و خود او در [[جان]] نشیند، دنیا به طور طبیعی از چشم انسان می‌افتد و برای او کوچک و حقیر می‌شود. عکس آن نیز ممکن است. [[انسانی]] که دنیا {{عربی|اکثر هم}} او و قلبش مملو از مشتهیات [[دنیایی]] است، خدا واقعاً نزد او موقعیتی ندارد. بدین سبب، حضرت که روی گرداندن از دنیا را ستون فقرات سخنان خویش قرار داده است، بیش و پیش از همه، بر روی گرداندن [[قلبی]] و [[میراندن]] یاد دنیا تأکید دارد: {{متن حدیث|فَأَعْرَضَ عَنِ الدُّنْيَا بِقَلْبِهِ وَ أَمَاتَ ذِكْرَهَا مِنْ نَفْسِهِ}}<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۵۹، ص۵۱۰.</ref>.

[[اخلاق]] دو گونه می‌تواند باشد: اخلاق با محوریت [[معرفت]]؛ به این معنا که [[معتقد]] شویم: اگر انسان از نظر [[ذهنی]] و [[عقلی]] چیزی را درست و در جهت [[سعادت]] دانست، برای عمل بدان کافی است و همین که [[پلیدی]] و شقاوت‌زایی فعلی برای او از نظر [[معرفتی]] آشکار شد، برای برحذر ماندن کافی است. به دیگر سخن، [[علم]] به [[نیکی‌ها]] و [[بدی‌ها]] برای ما بس است. این محور [[اخلاق]] ارسطویی است که [[اخلاق اسلامی]] را برای مدت‌ها تحت تأثیر خود قرار داده بود. برای آشکار شدن این تأثر، کافی است [[اخلاق ناصری]] و [[جامع السعادات]] را دیده، با گلستان [[سعدی]] و بسیاری از اشعار [[حافظ]] و [[مولوی]] و در رأس همه، اخلاق [[نهج البلاغه]] مقایسه کنیم. پر واضح است که «کوچک شمردن»، غیر از «کوچک دانستن» است؛ چنان‌که «بزرگ دیدن»، غیر از «بزرگ دانستن» است. تا [[انسان]] [[خدا]] را بزرگ نبیند، با یاد او آرام نمی‌گیرد و این حاصل نمی‌آید، جز از طریق کوچک دیدن [[دنیا]]، و این اخلاق با محوریت [[عشق]] و [[قلب]] است. مولوی تمام مطلب را در یک [[بیت]] جمع کرده است.
دیو بر دنیا است [[عاشق]] [[کور]] و کر عشق را عشق دگر برد مگر<ref>مولوی، مثنوی معنوی، دفتر ۵، بیت ۲۹۲.</ref>
هر که را [[جامه]] ز عشقی چاک شد او ز [[عیب]] و [[نقص]] کلی [[پاک]] شد<ref>مولوی، مثنوی معنوی، دفتر ۱، بیت ۲۳.</ref>
[[ایمان]] محور [[ارزش‌ها]] در [[دین]] است: {{متن قرآن|إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ * إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا}}<ref>«که آدمی در زیانمندی است * جز آنان که ایمان آورده‌اند» سوره عصر، آیه ۲-۳.</ref>. ایمان که راه انحصاری نیل به [[جاودانگی]] و [[سعادت]] است و به انسان، [[شجاعت]] بودن و شدن را می‌بخشد و او را [[عدالت‌خواه]]، [[دادگستر]] و [[مهربان]] می‌کند و [[حیات]] می‌بخشد، نهالی است که در قلب [[آدمی]] می‌روید و بذری است که از [[زمین]] [[جان انسان]] سر بر می‌آورد. جایگاه ایمان، قلب است: «این [[مردم]] پای دارند که خدا بر دل‌هایشان [[نور ایمان]] نگاشته و به [[روح]] [[قدس]] [[الهی]] آنها را مؤید و منصور گردانیده است»<ref>{{متن قرآن|أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ}} «آنانند که (خداوند) ایمان را در دلشان برنوشته و با روحی از خویش تأییدشان کرده است» سوره مجادله، آیه ۲۲.</ref>. [[امام]] فرموده است: {{متن حدیث|الْإِيمَانُ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ‌}}<ref>نهج البلاغه، حکمت ۲۱۸، ص۱۱۸۶. ر.ک. بحرانی، ابن میثم، شرح نهج البلاغه، ج۲، ص۵۷۲. </ref>.
[[قلب]] چون [[بدن]] مریض می‌شود و امراض خاص خود را دارد. در این بین کدام مهم‌تر است؟ حضرت این گونه پاسخ می‌دهد: از جمله [[گرفتاری‌ها]]، «نداری» است. این [[گرفتاری]] سخت‌تر از [[مرض]] بدن است، و از مرض بدن شدیدتر و بالاتر مرض قلب است؛ چنان‌که بهترین تندرستی‌ها، [[صحت]] قلب است، و صحت قلب فقط از طریق [[تقوا]] حاصل می‌شود: {{متن حدیث|وَ أَفْضَلَ مِنْ صِحَّةِ الْبَدَنِ تَقْوَى الْقَلْبِ‌}}<ref>نهج البلاغه، حکمت ۳۸۱، ص۱۲۷۱: ر.ک: بحرانی، شرح نهج البلاغه، ج۲، ۶۲۶.</ref>.

[[انسان]] از [[روح]] و بدن ترکیب یافته و روح در عین حال که مستقل است، به بدن تعلق داشته، آن را [[تدبیر]] می‌کند. به بیان دیگر، این دو در یکدیگر تأثیر متقابل دارند؛ اما تأثیر روح به مراتب بیش از تأثر بدن است. بر این اساس می‌توان گفت: اثر [[بیماری قلب]] بر بدن به دفعات بیش از تأثیر [[بیماری]] بدن بر روح است. این قاعده هنگام [[سلامت]] و صحت نیز صادق است. درست است که گفته‌اند: [[عقل]] سالم در بدن سالم است، اما مهم‌تر از آن اینکه عقل و بدن سالم از آن [[انسانی]] است که روح و [[قلب سالم]] دارد.
از جمله نکاتی که در [[سخنان امام علی]]{{ع}} مطرح می‌شود، مسئله [[مرگ]] و [[زندگی]] قلب است. از جمله عواملی که قلب را زنده می‌کند، توجه به [[موت]] است؛ لذا [[یاد مرگ]]، قلب را زنده می‌کند؛ چنان‌که یاد [[حیات]] [[دنیا]]، قلب را می‌میراند: {{متن حدیث|وَ إِنَّمَا ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الْحِكْمَةِ الَّتِي هِيَ حَيَاةٌ لِلْقَلْبِ الْمَيِّتِ}}<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۳۲، ص۴۱۳.</ref>؛ از سوی دیگر، حضرت فرموده است: {{متن حدیث|مَنْ مَاتَ قَلْبُهُ دَخَلَ النَّارَ}}<ref>نهج البلاغه، حکمت ۳۴۱، ص۱۲۴۹.</ref>؛ «آن‌که قلبش بمیرد، در [[جهنم]] است».
از مجموعه نمونه‌های مذکور و ده‌ها [[شاهد]] دیگر که در مباحث بعدی می‌آید، این نکته حاصل می‌شود که [[قلب]] و امور [[باطنی]] مهم است. اگر [[درون انسان]] [[اصلاح]] شود، ظاهر نیز اصلاح خواهد شد؛ اما عکس آن صادق نیست؛ یعنی ممکن است ظاهر، [[صالح]] باشد؛ اما [[باطن]] [[ناپاک]]، که این [[نفاق]] به شمار می‌رود.<ref>[[محمد تقی فعالی|فعالی، محمد تقی]]، [[قلب و معرفت قلبی (مقاله)|مقاله «قلب و معرفت قلبی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]] ص۶۳.</ref>

==ماهیت قلب==
بهترین [[شیوه]] جهت [[کشف]] ماهیت قلب از دیدگاه [[امام علی]]{{ع}} این است که به سخنان حضرت مراجعه کنیم و تمام موارد مربوط را در کنار یکدیگر بنشانیم؛ سپس از هر تعبیر و جمله‌ای، اطلاعی جدید دریافت کرده، آن را با معلوماتی که از موارد دیگر به دست آورده‌ایم بپیوندیم تا از این طریق، آهسته آهسته، برداشت خود را [[توسعه]] داده، در نهایت به تصویری جامع دست یابیم. آن‌چه از این طریق حاصل می‌شود، تعریف [[حقیقت]] قلب در [[سخنان امام]] است، و در نهایت به این [[پرسش]] می‌توان پاسخ داد که قلب چیست و ماهیت آن کدام است. این شیوه [[فهم]] سخنان، همان «ایضاح درونی» است.<ref>[[محمد تقی فعالی|فعالی، محمد تقی]]، [[قلب و معرفت قلبی (مقاله)|مقاله «قلب و معرفت قلبی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]] ص۶۶.</ref>

==ویژگی‌های احساسی قلب==
در سخنان امام، اوصاف و ویژگی‌های متعدد و فراوانی به قلب نسبت داده شده که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌شود:

'''[[زاکیه]] (بالنده و [[رشید]])''': حضرت در [[خطبه ۸۲]] بعد از آن‌که اوصاف گذشتگان را بر می‌شمرد و آنان را چنان وصف می‌کند که گویا اکنون زنده‌اند، بر این نکته انگشت می‌نهد که این [[پندها]] فقط برای قلب‌های [[زکی]]، گوش‌های شنوا، اندیشه‌های ثابت و عقل‌های [[استوار]]، مفید و مؤثر است<ref>برگرفته از نهج البلاغه، خطبه ۸۲، ص۱۸۷-۱۸۶. ر.ک: ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ص۹۱ و ۹۰. </ref>؛ پس اگر [[انسان]] این پندها را با گوش [[جان]] شنید و آنها را چون مشعلی فرا راه خویش قرار داد، به راه‌های نادرست نرفت و در مسیر صواب گام نهاد، [[عبرت]] گرفته و «مناهج ماضین» او را مفید خواهد بود.

'''انمیاث (ذوب شدن و محو گشتن)''': انمیاث از ریشه «میث» سه بار در [[نهج البلاغه]] تکرار شده که معنای آن، ذوب شدن و محو گشتن چیزی در چیز دیگر است؛ چنان‌که نمک در آب محو می‌شود: {{عربی|كما يمات الملح في الماء}}<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۰.</ref>.
[[امام]] برای این که [[ارزش]] [[نعمت‌های الهی]] را به رخ [[انسان]] بکشد، می‌فرماید: اگر [[قلب]] شما گداخته و ذوب شده و از چشم‌هایتان سیل [[اشک]] جاری شود، هرگز با نعمت‌های الهی و حتی فقط با [[نعمت]] [[ایمان]] [[برابری]] نمی‌کند<ref>برگرفته از نهج البلاغه، خطبه ۵۲، ص۱۴۰. ر.ک: ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۳۳۲.</ref>، بنابراین، اگر [[مؤمن]] تا وقتی [[دنیا]] باقی است، بگرید و از [[شوق]] سر از پا نشناسد، از [[شکر نعمت]] ایمان خود هم برنیامده است، تا چه رسد به دیگر [[نعمت‌ها]].<ref>[[محمد تقی فعالی|فعالی، محمد تقی]]، [[قلب و معرفت قلبی (مقاله)|مقاله «قلب و معرفت قلبی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]] ص ۶۶.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:136899.jpg|22px]] [[محمد تقی فعالی|فعالی، محمد تقی]]، [[قلب و معرفت قلبی (مقاله)|مقاله «قلب و معرفت قلبی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۱''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:قلب]]