قلمرو دین در معارف و سیره علوی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Jaafari: /* منابع */

2023-07-19T05:49:59Z

منابع

@@ خط ۱۱۷: / خط ۱۱۷: @@
 همچنین فرمود: «ای [[مردم]]، پیش از آن‌که مرا از دست بدهید، از من بپرسید. از راه‌های [[آسمان‌ها]] سؤال کنید که من درباره آنها، از راه‌های [[زمین]] آگاه‌ترم»<ref>قاضی نور الله تستری، احقاق الحق، ج۷، ص۶۲۱.</ref>. [[اخبار غیبی]] فراوانی نیز از امامان گزارش شده است که بر مدعای ما تأکید دارد؛ از جمله، امام علی{{ع}} در سر راه خود به سوی [[صفین]] به [[سرزمین]] [[کربلا]] رسید و ندا سر داد: «[[آه]] ای زمین کربلا! هر آینه مردانی از تو در [[روز قیامت]] [[محشور]] می‌گردند که بدون [[حسابرسی]] وارد [[بهشت]] می‌شوند»<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۲۷۸.</ref>.
 [[امام]] به [[کمیل]] فرمود: «ای کمیل، اینجا [[علم]] فراوانی است (به سینه‌اش اشاره کرد) اگر حاملان و آموزندگانی می‌یافتم، به آنها عطا می‌کردم»<ref>نهج البلاغه، حکمت ۱۴۷.</ref>. او از [[انتقام]] گرفتن مختار، [[خیانت]] [[عمر سعد]]، [[شهادت]] خویش، [[شهادت امام رضا]]{{ع}} سرانجام [[بنی امیه]] و [[خوارج]]، خبر داده است. نیز از امام مطالب دقیقی درباره [[حدیث‌شناسی]]<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۱۰.</ref>، [[انسان‌شناسی]]<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱.</ref>، شگفتی‌های [[آفرینش]]<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۱۱.</ref>، [[مردم‌شناسی]]<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۳۴؛ حکمت ۱۴۷ و ۸۷.</ref>، علم ریاضی<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الفروع من الکافی، کتاب القضا، ح١٠.</ref>، صرف و نحو، مسائل [[تربیتی]]، [[فقه]] و [[حقوق]] و [[قضا]] و رفتار‌شناسی گزارش شده است. چکیده سخن آنکه گرچه دایره [[علم]] [[پیشوایان دین]] از دایره [[سنت]] وسیع‌تر است، با توجه به برخورداری آنها از [[علم لدنی]] می‌توان از دخالت [[دین]] در عرصه‌های [[اجتماعی]] [[دنیایی]] و [[آخرتی]]، و فردی و اجتماعی سخن گفت؛ هرچند بسیاری از معلومات پیشوایان دین به عللی بیان نشده یا در [[اختیار]] ما قرار نگرفته است. به [[امید]] آن‌که تمام [[حقایق]] را از زبان [[مبارک]] [[امام عصر]]{{ع}} بشنویم.<ref>[[عبدالحسین خسروپناه|خسروپناه، عبدالحسین]]، [[قلمرو دین (مقاله)| مقاله «قلمرو دین»]]، [[دانشنامه امام علی ج۳ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۳]] ص ۱۰۴.</ref>.
 == منابع ==

Jaafari: /* تعیین قلمرو دین از طریق شناخت ویژگی‌های قرآن و سنت */

2023-07-19T05:20:02Z

تعیین قلمرو دین از طریق شناخت ویژگی‌های قرآن و سنت

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۵۰
خط ۱۱۶:		خط ۱۱۶:

	همچنین فرمود: «ای [[مردم]]، پیش از آن‌که مرا از دست بدهید، از من بپرسید. از راه‌های [[آسمان‌ها]] سؤال کنید که من درباره آنها، از راه‌های [[زمین]] آگاه‌ترم»<ref>قاضی نور الله تستری، احقاق الحق، ج۷، ص۶۲۱.</ref>. [[اخبار غیبی]] فراوانی نیز از امامان گزارش شده است که بر مدعای ما تأکید دارد؛ از جمله، امام علی{{ع}} در سر راه خود به سوی [[صفین]] به [[سرزمین]] [[کربلا]] رسید و ندا سر داد: «[[آه]] ای زمین کربلا! هر آینه مردانی از تو در [[روز قیامت]] [[محشور]] می‌گردند که بدون [[حسابرسی]] وارد [[بهشت]] می‌شوند»<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۲۷۸.</ref>.		همچنین فرمود: «ای [[مردم]]، پیش از آن‌که مرا از دست بدهید، از من بپرسید. از راه‌های [[آسمان‌ها]] سؤال کنید که من درباره آنها، از راه‌های [[زمین]] آگاه‌ترم»<ref>قاضی نور الله تستری، احقاق الحق، ج۷، ص۶۲۱.</ref>. [[اخبار غیبی]] فراوانی نیز از امامان گزارش شده است که بر مدعای ما تأکید دارد؛ از جمله، امام علی{{ع}} در سر راه خود به سوی [[صفین]] به [[سرزمین]] [[کربلا]] رسید و ندا سر داد: «[[آه]] ای زمین کربلا! هر آینه مردانی از تو در [[روز قیامت]] [[محشور]] می‌گردند که بدون [[حسابرسی]] وارد [[بهشت]] می‌شوند»<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۲۷۸.</ref>.
	[[امام]] به [[کمیل]] فرمود: «ای کمیل، اینجا [[علم]] فراوانی است (به سینه‌اش اشاره کرد) اگر حاملان و آموزندگانی می‌یافتم، به آنها عطا می‌کردم»<ref>نهج البلاغه، حکمت ۱۴۷.</ref>. او از [[انتقام]] گرفتن مختار، [[خیانت]] [[عمر سعد]]، [[شهادت]] خویش، [[شهادت امام رضا]]{{ع}} سرانجام [[بنی امیه]] و [[خوارج]]، خبر داده است. نیز از امام مطالب دقیقی درباره [[حدیث‌شناسی]]<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۱۰.</ref>، [[انسان‌شناسی]]<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱.</ref>، شگفتی‌های [[آفرینش]]<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۱۱.</ref>، [[مردم‌شناسی]]<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۳۴؛ حکمت ۱۴۷ و ۸۷.</ref>، علم ریاضی<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الفروع من الکافی، کتاب القضا، ح١٠.</ref>، صرف و نحو، مسائل [[تربیتی]]، [[فقه]] و [[حقوق]] و [[قضا]] و رفتار‌شناسی گزارش شده است. چکیده سخن آنکه گرچه دایره [[علم]] [[پیشوایان دین]] از دایره [[سنت]] وسیع‌تر است، با توجه به برخورداری آنها از [[علم لدنی]] می‌توان از دخالت [[دین]] در عرصه‌های [[اجتماعی]] [[دنیایی]] و [[آخرتی]]، و فردی و اجتماعی سخن گفت؛ هرچند بسیاری از معلومات پیشوایان دین به عللی بیان نشده یا در [[اختیار]] ما قرار نگرفته است. به [[امید]] آن‌که تمام [[حقایق]] را از زبان [[مبارک]] [[امام عصر]]{{ع}} بشنویم.<ref>[[عبدالحسین خسروپناه\|خسروپناه، عبدالحسین]]، [[قلمرو دین (مقاله)\| مقاله «قلمرو دین»]]، [[دانشنامه امام علی ج۳ (کتاب)\|دانشنامه امام علی ج۳]] ص ~~۱۰۰~~.</ref>.		[[امام]] به [[کمیل]] فرمود: «ای کمیل، اینجا [[علم]] فراوانی است (به سینه‌اش اشاره کرد) اگر حاملان و آموزندگانی می‌یافتم، به آنها عطا می‌کردم»<ref>نهج البلاغه، حکمت ۱۴۷.</ref>. او از [[انتقام]] گرفتن مختار، [[خیانت]] [[عمر سعد]]، [[شهادت]] خویش، [[شهادت امام رضا]]{{ع}} سرانجام [[بنی امیه]] و [[خوارج]]، خبر داده است. نیز از امام مطالب دقیقی درباره [[حدیث‌شناسی]]<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۱۰.</ref>، [[انسان‌شناسی]]<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱.</ref>، شگفتی‌های [[آفرینش]]<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۱۱.</ref>، [[مردم‌شناسی]]<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۳۴؛ حکمت ۱۴۷ و ۸۷.</ref>، علم ریاضی<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الفروع من الکافی، کتاب القضا، ح١٠.</ref>، صرف و نحو، مسائل [[تربیتی]]، [[فقه]] و [[حقوق]] و [[قضا]] و رفتار‌شناسی گزارش شده است. چکیده سخن آنکه گرچه دایره [[علم]] [[پیشوایان دین]] از دایره [[سنت]] وسیع‌تر است، با توجه به برخورداری آنها از [[علم لدنی]] می‌توان از دخالت [[دین]] در عرصه‌های [[اجتماعی]] [[دنیایی]] و [[آخرتی]]، و فردی و اجتماعی سخن گفت؛ هرچند بسیاری از معلومات پیشوایان دین به عللی بیان نشده یا در [[اختیار]] ما قرار نگرفته است. به [[امید]] آن‌که تمام [[حقایق]] را از زبان [[مبارک]] [[امام عصر]]{{ع}} بشنویم.<ref>[[عبدالحسین خسروپناه\|خسروپناه، عبدالحسین]]، [[قلمرو دین (مقاله)\| مقاله «قلمرو دین»]]، [[دانشنامه امام علی ج۳ (کتاب)\|دانشنامه امام علی ج۳]] ص ۱۰۴.</ref>.

	== منابع ==		== منابع ==

Jaafari: /* کشف قلمرو دین از طریق کارکردهای دین */

2023-07-19T05:19:50Z

کشف قلمرو دین از طریق کارکردهای دین

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۴۹
خط ۹۷:		خط ۹۷:

	۶. '''[[کارکرد دین]] در حوزه [[اخلاق]]''': [[یاد خدا]] و [[آخرت]]، در [[رفتار]] [[انسان‌ها]] بسیار مؤثر است. [[حضرت امیر]]{{ع}} خطاب به [[مالک اشتر]] می‌فرماید:		۶. '''[[کارکرد دین]] در حوزه [[اخلاق]]''': [[یاد خدا]] و [[آخرت]]، در [[رفتار]] [[انسان‌ها]] بسیار مؤثر است. [[حضرت امیر]]{{ع}} خطاب به [[مالک اشتر]] می‌فرماید:
	به [[مردم]] نگو [که] به من [[فرمان]] داده‌اند، من نیز فرمان می‌دهم و باید [[اطاعت]] شود؛ چراکه اینگونه [[خودبزرگ‌بینی]] [[دل]] را [[فاسد]] و دین را پژمرده می‌کند و موجب زوال [[نعمت‌ها]] است و اگر با [[مقام]] و قدرتی که داری، دچار [[تکبر]] یا خودبزرگ‌بینی شدی، به بزرگی [[حکومت]] [[پروردگار]] که از تو [[برتر]] است بنگر که تو را از آن [[سرکشی]] [[نجات]] می‌دهد، و [[تندروی]] تو را فرو می‌نشاند و عقل و اندیشه‌ات را به جایگاه اصلی بازمی‌گرداند<ref>نهج البلاغه، نامه ۵۳.</ref>.<ref>[[عبدالحسین خسروپناه\|خسروپناه، عبدالحسین]]، [[قلمرو دین (مقاله)\| مقاله «قلمرو دین»]]، [[دانشنامه امام علی ج۳ (کتاب)\|دانشنامه امام علی ج۳]] ص ~~۱۰۴~~.</ref>.		به [[مردم]] نگو [که] به من [[فرمان]] داده‌اند، من نیز فرمان می‌دهم و باید [[اطاعت]] شود؛ چراکه اینگونه [[خودبزرگ‌بینی]] [[دل]] را [[فاسد]] و دین را پژمرده می‌کند و موجب زوال [[نعمت‌ها]] است و اگر با [[مقام]] و قدرتی که داری، دچار [[تکبر]] یا خودبزرگ‌بینی شدی، به بزرگی [[حکومت]] [[پروردگار]] که از تو [[برتر]] است بنگر که تو را از آن [[سرکشی]] [[نجات]] می‌دهد، و [[تندروی]] تو را فرو می‌نشاند و عقل و اندیشه‌ات را به جایگاه اصلی بازمی‌گرداند<ref>نهج البلاغه، نامه ۵۳.</ref>.<ref>[[عبدالحسین خسروپناه\|خسروپناه، عبدالحسین]]، [[قلمرو دین (مقاله)\| مقاله «قلمرو دین»]]، [[دانشنامه امام علی ج۳ (کتاب)\|دانشنامه امام علی ج۳]] ص ۱۰۰.</ref>.

	==تعیین [[قلمرو دین]] از طریق [[شناخت]] [[ویژگی‌های قرآن]] و [[سنت]]==		==تعیین [[قلمرو دین]] از طریق [[شناخت]] [[ویژگی‌های قرآن]] و [[سنت]]==

Jaafari: /* منابع */

2023-07-19T05:15:36Z

منابع

نمایش تغییرات

Jaafari: /* منابع */

2023-07-19T05:12:33Z

منابع

@@ خط ۳۵: / خط ۳۵: @@
 همه این‎ها با قطع نظر از مسئله‌ای دیگر است؛ یعنی افزون بر این‎که می‌توان [[دینی]] بودن گفتار یا رفتار را با توجه به نکات یاد شده، [[اثبات]] کرد، مسئله دیگری نیز وجود دارد که به رغم عدم اثبات دینی بودن گفتار یا [[رفتار امام]] برای ما، [[پیروی]] از آن را بر ما لازم می‌کند. آن نکته، [[عصمت پیامبر]] و امام از [[خطا]] و [[نسیان]] است. عصمت پیامبر در [[مقام ابلاغ]] دین، بین همه فرقه‎های [[اسلام]] اتفاقی است. [[عصمت]] حضرت از [[گناهان]] نیز با [[اختلاف]] اندکی در آغازِ [[زمان]] عصمت یا موارد گناهان [[مورد اتفاق]] است. [[شیعه]] افزون بر این، با [[ادله نقلی]] و [[عقلی]]، عصمت در [[مقام]] خطا و نسیان را نیز برای پیامبر و [[امامان]] ثابت می‌داند<ref>برخی در این مورد فقط به ادله نقلی تمسک می‌کنند، (ر.ک: مصباح، محمدتقی، راهنما‌شناسی، ص۱۳۸) برای مطالعه ادله عقلی و نقلی عصمت از خطا و نسیان، ر.ک: علی اکبریان، حسن‎‌علی، درآمدی بر قلمرو دین، ص۱۷۴-۱۴۷؛ حر عاملی، التنبیه بالمعلوم فی البرهان.</ref>.
 مقصود ما از این [[عصمت]]، [[صدق]] گوینده نیست؛ بلکه [[صدق گفتار]] است و مقصود از صدق نیز [[مطابقت با واقع]] و [[مصالح]] [[واقعی]] است. این نوع عصمت که به [[علم الهی]] آنان [[ارتباط]] دارد، باعث می‌شود همه گفتار و [[رفتار]] آنان را -چه آنها را جزو [[دین]] بدانیم یا ندانیم یا از این جهت مشکوک باشند- [[مطابق واقع]] و مصالح بدانیم و [[عقل]]، به طور مستقل [[حکم]] می‌کند از چیزی که به [[یقین]] صادق‎است باید [[پیروی]] کرد؛ چه به ‎اسم دین باشد چه نباشد.<ref>[[حسنعلی علی اکبریان|علی اکبریان، حسنعلی]]، [[دین و دنیا (مقاله)|مقاله «دین و دنیا»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]] ص ۴۳۲.</ref>
 == منابع ==
 {{منابع}}
 # [[پرونده:136899.jpg|22px]] [[حسنعلی علی اکبریان|علی اکبریان، حسنعلی]]، [[دین و دنیا (مقاله)|مقاله «دین و دنیا»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۱''']]
 {{پایان منابع}}

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = قلمرو دین | عنوان مدخل = قلمرو دین | مداخل مرتبط = قلمرو دین در معارف و سیره علوی | پرسش مرتبط = }} ==تبیین روش== هرگاه سخنی از دین دربارهٔ حوزه‌ای از حیات دنیایی به دست آید، درخواهیم یافت که آن حوزه، دست‎کم به هم...» ایجاد کرد

2023-06-05T08:13:44Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = قلمرو دین | عنوان مدخل = قلمرو دین | مداخل مرتبط = قلمرو دین در معارف و سیره علوی | پرسش مرتبط = }} ==تبیین روش== هرگاه سخنی از دین دربارهٔ حوزه‌ای از حیات دنیایی به دست آید، درخواهیم یافت که آن حوزه، دست‎کم به هم...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = قلمرو دین
| عنوان مدخل = قلمرو دین
| مداخل مرتبط = [[قلمرو دین در معارف و سیره علوی]]
| پرسش مرتبط =
}}

==تبیین روش==
هرگاه سخنی از [[دین]] دربارهٔ حوزه‌ای از [[حیات]] [[دنیایی]] به دست آید، درخواهیم یافت که آن حوزه، دست‎کم به همان مقدار که دین در آن سخن گفته، در [[قلمرو دین]] است. با استقرای همه حوزه‌هایی که دین در آن سخن گفته، می‌توان قلمرو دین در [[دنیا]] را به دست آورد. در این روش، مقصود اصلی هر سخن، [[هدایتی]] است که در آن حوزه ارائه می‌دهد و به دلالت [[تنبیه]] می‌فهماند که این حوزه در قلمرو دین است. دلالت تنبیه، [[دلالت سیاق]] لفظ بر معنایی است که [[متکلم]] قصد کرده، ولی در لفظ ذکر نمی‌شود<ref>ر.ک: مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، ج۱، ص۱۲۳.</ref>؛ مانند کسی که [[دوست]] [[غمگین]] خود را [[ملاقات]] می‌کند و به او می‌گوید: «امروز غمگینی». مدلول مستقیم این لفظ، اِخبار از غمگین بودن آن دوست، و مدلول سیاقی آن، [[آگاهی]] متکلم از [[غم]] دوست، و اعلام [[ناگواری]] این غم برای او است.
در گفتار [[حضرت امیر]]{{ع}} نیز آن‎گاه که در صحنه اداره، [[حکومت]]، به [[مالک اشتر]] حکمی می‌کند، مدلول مستقیم آن، خطاب به مالک، و مربوط به حکومت او است؛ ولی با توجه به ادلۀ [[امامت]]، مانند [[حدیث ثقلین]]، فهمیده می‌شود که مقصود حضرت امیر{{ع}} از این [[حکم]]، افزون بر اجرای [[دستورهای اسلام]] در موقعیت خاص مکانی و زمانی خود، تبیین روش [[اداره امور جامعه]] به وسیله حکومت از دیدگاه [[اسلام]] است. یا آن‎گاه که در دعوایی [[قضایی]] قضاوتی می‌کند، فهمیده می‌شود که افزون بر [[قضاوت]] در آن مورد خاص، [[آداب]] و روش قضاوت و [[رأی]] اسلام در آن نوع از دعوا را نیز بیان می‌کند.
[[جامعیت]] [[علوم]] حضرت، نه‎تنها در ادعای خود او، بلکه در تمام حیاتش نمایان است. در این‎جا در پی استقصای تام حوزه‌های گفتار و [[رفتار]] [[علوی]] نیستیم؛ زیرا اولاً چنین مهمی مجالی بیش از این نیاز دارد. ثانیاً مقاله‌های مستقلی در همین مجموعه، در بخش [[تاریخ]]، [[سیاست]] و [[اقتصاد]] در این موضوع تهیه شده است. اینک باید به دو اشکال پاسخ گوییم:

==اشکال نخست==
موضوع بخشی از [[سخنان امام علی]]{{ع}} در نهج‎البلاغه با موضوع [[علوم تجربی]] مشترک است و می‌توان مطالب فراوانی را دربارهٔ جانورشناسی، [[انسان‌شناسی]]، [[ستاره‌شناسی]] و... یافت؛ اما اگر به این سخنان [[رجوع]] کنیم، مقصود اصلی آن‎ها را چیزی غیر از شناساندن اصل این امور خواهیم یافت؛ به طور مثال، وقتی از شگفتی‎های [[آفرینش]] خفاش<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۵۵.</ref>سخن می‌گوید، نمی‌خواهد این پرنده را بشناساند؛ بلکه مقصود اصلی، آن یادآوری [[قدرت خداوند]] است؛ پس زبان این‎گونه سخنان، غیر شناختاری است؛ در حالی که زبان [[علوم]] مربوط به آن‎ها شناختاری است. این اشکال موجب می‌شود که همۀ علوم تجربی از دایرهٔ حوزه‌های گفتار حضرت خارج شود؛ حال آن‎که سخنانی از آن [[امام]] در این باره [[روایت]] شده است.

پاسخ: آن‎چه درباره غرض سخنان مذکور گفته شد، در بیش‎تر [[سخنان امام]] درست است؛ اما این نکته باعث نمی‌شود آن‎ها را از واقع‎نمایی ساقط کند؛ زیرا:
اولاً منشأ این نظریه، ظاهر گفتار است، نه این‎که بر تحلیل‌های برون [[دینی]] مبتنی باشد. اگر این دیدگاه، مانند نظریات غیر شناختاری فلسفهٔ زبانی، با یک تحلیل برون‌دینی [[اثبات]] شده بود، دامنۀ آن، همه گفتار حضرت را دربر می‌گرفت؛ اما از آن‎جا که منشأ آن ظهور خود لفظ است، فقط درباره گفتاری [[صدق]] می‌کند که این ظهور از آن نمایان می‌شود؛ لذا این نظریه شمول تام ندارد.

ثانیاً غرضی که از آن سخنان ذکر شد، جز با شناختاری و واقع‎نمایی آن تحصیل نمی‌شود؛ پس لازمۀ غرض مذکور، برخلاف اشکال، واقع‎نما بودن گفتار است<ref>برای مطالعۀ بیش‎تر، ر.ک: علی‎اکبریان، حسن‎علی، مقالۀ «حقیقت دنیا»؛ همو، درآمدی بر قلمرو دین.</ref>؛ برای نمونه، مطالعه‌ای اجمالی در نامه‌های گردآوری شده در [[نهج البلاغه]]<ref>برای نمونه ر.ک: نهج البلاغه نامه‎های حضرت به: مالک اشتر نخعی نامه ۵۳، ص۵۶۳؛ عثمان بن حنیف انصاری، نامه ۴۵، ص۵۵۲؛ قثم ‎بن‎ عباس، نامه ۳۳، ص۵۳۸ و نامه ۶۷، ص۶۰۶؛ محمد بن ابی‎بکر، نامۀ ۲۷، ص۵۰۸؛ منذر بن جارود عبدی، نامۀ ۷۱، ص۶۱۲؛ سهل بن حنیف انصاری، نامه ۷۰، ص۶۱۲؛ عبدالله بن عباس، نامهٔ ۷۶، ص۶۱۶ و نامۀ ۱۸، ص۴۹۸؛ و زیاد، نامۀ ۲۱، ص۵۰۰.</ref> به دست می‌دهد که [[حکومت]]، رابطه بین [[حاکم]] و [[مردم]]، [[حقوق متقابل]] آنان و [[اخلاق]] حکومت داری، در [[قلمرو دین]] داخل است.<ref>[[حسنعلی علی اکبریان|علی اکبریان، حسنعلی]]، [[دین و دنیا (مقاله)|مقاله «دین و دنیا»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]] ص ۴۳۱.</ref>

==اشکال دوم==
در گفتار و [[رفتاری]] که از [[حضرت امیر]]{{ع}} درباره حکومت به ما رسیده، دو احتمال وجود دارد: احتمال نخست آن‎که از [[شأن]] [[حکومت امام]] صادر شده باشد که در این صورت، آن گفتار و [[رفتار]] نه جزو [[دین]] خواهد بود و نه [[پیروی]] از الگوی آن بر ما لازم است؛ همان گونه که وی در مسائل [[حکومتی]] از معلومات عادی خود و نه از [[علم الهی]] مطالبی را فرموده است و ما نیز باید با [[دانش]] خود در این باره عمل کنیم. احتمال دوم اینکه گفتار و رفتار پیش گفته از شأن [[دینی]] حضرت صادر شده باشد که در این صورت جزو دین خواهد بود. حال که در این گونه گفتار و رفتار دو احتمال وجود دارد، دین بودن آن‎ها ثابت نمی‌شود و پیروی از الگوی آن نیز لازم نخواهد بود.

پاسخ: در احتمال نخست که گفتار و [[رفتار امام]] را از شأن حکومتی او می‌دانیم، با توجه به نکات ذیل می‌توان دینی بودن آن را ثابت کرد:
#طبق [[اندیشه شیعه]]، [[حضرت علی]]{{ع}} خلیفهٔ [[رسول خدا]]{{صل}} است، و این، شأن دینی او به شمار می‌آید. این نکته در [[علم کلام]] به [[اثبات]] رسیده و ما آن را در این‎جا در جایگاه اصل موضوعه می‎پذیریم. [[امام]] [[شئون]] گوناگونی چون شأن [[تبیین دین]]، [[خلافت]]، [[قضاوت]]، پدر، [[همسر]] و کشاورز داشته است. سه شأن نخست، شأن دینی به شمار می‌رود. دینی‎بودن شأن خلافت، به گفتار و رفتار حضرت درباره حکومت، رنگی دینی می‌دهد؛ رنگی که گفتار صادر از شأن کشاورز، از آن بهره‌ای ندارد؛ زیرا وی هرگز از سوی [[خداوند]] برای [[کشاورزی]] [[منصوب]] نشده است<ref>این نکته در شأن حکومت و قضاوت امام وجود دارد و گفتار و رفتاری که صادر از شئون دیگر او است، فقط به دلیل دو نکته دوم و سوم می‌تواند جزو دین باشد؛ بنابراین، ظهور روایات شأن‎ قضاوت و حکومت‎دردین، از دیگر شئون قوی‌تر است.</ref>.
#گرچه این [[شئون]] از نظر مفهوم با یکدیگر متباینند، از نظر مصداقی می‌توانند تداخل داشته باشند؛ به طور مثال، [[امام]]، [[دین]] را همراه با [[قضاوت]] تبیین می‌کند. در این صورت، گفتار و [[رفتار]] [[قضایی]] او از یک جهت قضایی و از جهت دیگر [[دینی]] است. جهاتی که در هر قضاوت به جزئیات آن مربوط می‌شود، [[خارج از دین]]، و صادر از [[شأن قضاوت]] است، و هر آن‎چه به [[قوانین]] و [[آداب]] قضاوت مربوط می‌شود، داخل در دین و به [[شأن]] تبیین دینِ حضرت مربوط است. دربارۀ مسائل [[حکومتی]] نیز همین مطلب صادق است. این نکته از چشم برخی پنهان مانده و تفاوت مفهومیِ [[حکومت]] و [[رسالت]] را دال بر این مطلب گرفته‌اند که حکومت، از برنامه رسالت خارج است<ref>ر.ک: عبدالرزاق، علی، الاسلام و اصول الحکم، ص۱۵۰، بند ۱۲ و ص۱۴۵، بند۲.</ref>؛ در حالی که دخول و خروج یک مسئله در برنامۀ رسالت، به محتوای رسالت مربوط است، نه مفهوم رسالت<ref>ر.ک: علی اکبریان، حسن‎علی، درآمدی بر قلمرو دین، ص۱۰۷.</ref>.
#اگر دینی بودن [[شأن حکومت]] را برای دخول گفتار و [[رفتار امام]] در دین کافی ندانیم، و تردید ما در دینی بودن یا نبودن آن گفتار یا رفتار باقی بماند، مجال به اصولی لفظی می‌رسد که دینی بودن یا نبودن [[کلام]] را ثابت می‌کند در این‎جا دو اصل لفظی وجود دارد که گفته شده است با [[تمسک]] به آن‎ها، گفتار یا رفتار مشکوک، داخل در دین قرار می‎گیرد.

این اصول لفظی عبارتند از:
اصل عموم یا اطلاق: [[خداوند متعال]] در آیاتی از [[قرآن]]، [[پیامبر]] را [[اسوه]] قرار داده و [[پیروی]] از او را لازم دانسته است؛ مانند [[آیات]]: {{متن قرآن|لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ}}<ref>«بی‌گمان فرستاده خداوند برای شما نمونه‌ای نیکوست، برای آن کس (از شما) که به خداوند و به روز بازپسین امید دارد و خداوند را بسیار یاد می‌کند» سوره احزاب، آیه ۲۱.</ref> {{متن قرآن|وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا}}<ref>«و آنچه پیامبر به شما می‌دهد بگیرید و از آنچه شما را از آن باز می‌دارد دست بکشید» سوره حشر، آیه ۷.</ref>. در این [[آیات]]، [[اسوه]] بودن و [[وجوب]] [[پیروی از پیامبر]] به مورد خاصی [[مقید]] نیست و باید به اطلاق یا عموم این [[ادله]] [[تمسک]] کرده، گفتار او را در همۀ امور اسوه و [[مطاع]] بدانیم.<ref>ر.ک: شهید ثانی، تمهیدالقواعد، ص۲۳۶.</ref> اگر تردید ما در گفتار و [[رفتار]] [[امامان]] باشد، باید افزون بر این آیات، اطلاق یا عموم ادلۀ [[تأسی]] به امامان نیز به آن ضمیمه شود، مانند: {{متن حدیث|إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِي‌}}<ref>احمد بن حنبل، المسند، ج۲، ص۲۷۲ و ۲۱۹ و ۱۹۶ و ۱۳۶؛ ج۳، ص۵۹ و ۲۶ و ۱۷ و ۱۴، ج۴، ص۳۷۱ و ۳۶۶، ج۵، ص۱۸۹ و ۱۸۲.</ref>؛ اما تمسک به آیات پیش گفته، با یک مشکل مواجه است و آن اینکه باید در رتبه پیشین [[اثبات]] کرد که آن سخن از [[شأن]] [[رسول]] بودن حضرت صادر است و تمسک به عام برای اثبات دخول آن در عموم، [[باطل]] است<ref>ر.ک: علی‎اکبریان، حسن‎علی، درآمدی بر قلمرو دین، ص۱۳۳.</ref>.

اصل اطلاق مقامی: چون [[پیامبر]] برای بیان [[دین]] فرستاده شده و بیش‎تر [[روایات]] موجود را با همین [[هدف]] بیان کرده است، هرگاه سخنی از او شنیدیم که صلاحیت بیان دین را داشت، به دلیل همین دو نکته، در بیان دین ظهور می‎یابد؛ مگر این‎که قرینه‌ای برخلاف آن اقامه شود؛ یعنی عرفِ مخاطبِ پیامبر، آن سخن را بر بیان دین حمل می‌کند. به عبارت دیگر، از دیدگاه عرفِ [[اهل]] [[شرع]] و [[متدینان]]، هر سخنی که امکان بیان دین بودن را داشته باشد، بر دین حمل می‌شود.
این برداشت عرفیِ مخاطبانِ دین، و (به اصطلاح اصولی) ارتکاز متشرعه<ref>ارتکاز متشرعه چیزی است که در نهان اندیشه و اذهان متدینان -از آن جهت که متدین هستند- وجود دارد.</ref>، [[پیامبر]] و [[امام]] را بر آن می‎دارد که هر جا گفتار یا [[رفتاری]] را [[خارج از دین]]، و از جایگاه شخصی خود ابراز می‌کند، برای این‎که [[مردم]] آن را به [[اشتباه]]، [[دین]] نپندارند، به خروج آن از دین تصریح کند؛ پس هر جا چنین تصریحی را نیافتیم، خواهیم دانست که آن گفتار یا [[رفتار]] داخل دین است. اجرای این اصل که در اصطلاح [[اصول فقه]]، «اطلاق مقامی»<ref>اطلاق مقامی، در مقابل اطلاق لفظی، در جایی است که تقیید باید به صورت جملۀ مستقل باشد و به گونه‌ای است که مردم از آن قید غافلند.</ref> خوانده می‌شود، در این‎جا تام و صحیح است<ref>ر.ک: علی اکبریان، حسن‎علی درآمدی بر قلمرو دین، ص۱۳۱. این اطلاق مقامی در اموری که ارتکاز متشرعه مذکور شدیدتر باشد، روشن‌تر است. ارتکاز مذکور در برخی امور، خیلی جدی و شدید است؛ مانند آن‌چه جنبه عبادی دارد، یا آن‎چه با آخرت ارتباط روشن‎تری دارد یا آن‎چه جنبه قانون و حکم در آن نمایان‌تر است.</ref>.

همه این‎ها با قطع نظر از مسئله‌ای دیگر است؛ یعنی افزون بر این‎که می‌توان [[دینی]] بودن گفتار یا رفتار را با توجه به نکات یاد شده، [[اثبات]] کرد، مسئله دیگری نیز وجود دارد که به رغم عدم اثبات دینی بودن گفتار یا [[رفتار امام]] برای ما، [[پیروی]] از آن را بر ما لازم می‌کند. آن نکته، [[عصمت پیامبر]] و امام از [[خطا]] و [[نسیان]] است. عصمت پیامبر در [[مقام ابلاغ]] دین، بین همه فرقه‎های [[اسلام]] اتفاقی است. [[عصمت]] حضرت از [[گناهان]] نیز با [[اختلاف]] اندکی در آغازِ [[زمان]] عصمت یا موارد گناهان [[مورد اتفاق]] است. [[شیعه]] افزون بر این، با [[ادله نقلی]] و [[عقلی]]، عصمت در [[مقام]] خطا و نسیان را نیز برای پیامبر و [[امامان]] ثابت می‌داند<ref>برخی در این مورد فقط به ادله نقلی تمسک می‌کنند، (ر.ک: مصباح، محمدتقی، راهنما‌شناسی، ص۱۳۸) برای مطالعه ادله عقلی و نقلی عصمت از خطا و نسیان، ر.ک: علی اکبریان، حسن‎‌علی، درآمدی بر قلمرو دین، ص۱۷۴-۱۴۷؛ حر عاملی، التنبیه بالمعلوم فی البرهان.</ref>.
مقصود ما از این [[عصمت]]، [[صدق]] گوینده نیست؛ بلکه [[صدق گفتار]] است و مقصود از صدق نیز [[مطابقت با واقع]] و [[مصالح]] [[واقعی]] است. این نوع عصمت که به [[علم الهی]] آنان [[ارتباط]] دارد، باعث می‌شود همه گفتار و [[رفتار]] آنان را -چه آنها را جزو [[دین]] بدانیم یا ندانیم یا از این جهت مشکوک باشند- [[مطابق واقع]] و مصالح بدانیم و [[عقل]]، به طور مستقل [[حکم]] می‌کند از چیزی که به [[یقین]] صادق‎است باید [[پیروی]] کرد؛ چه به ‎اسم دین باشد چه نباشد.<ref>[[حسنعلی علی اکبریان|علی اکبریان، حسنعلی]]، [[دین و دنیا (مقاله)|مقاله «دین و دنیا»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]] ص ۴۳۲.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:136899.jpg|22px]] [[حسنعلی علی اکبریان|علی اکبریان، حسنعلی]]، [[دین و دنیا (مقاله)|مقاله «دین و دنیا»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۱''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:دین]]