Bahmani در ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۰۱

2025-05-10T07:01:48Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۳۱
خط ۶۲:		خط ۶۲:
	== پانویس ==		== پانویس ==
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

			[[رده:اصطلاحات اصول فقهی]]

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} == مقدمه == یکی از منابع کلامی و فقهی اهل سنت «قیاس» است. منطقیّین سیر از جزئی به جزئی و از متباین به متباین را «تمثیل» و فقها و اصولیّین آن را «قیاس» می‌خوانن...» ایجاد کرد

2025-03-10T10:19:20Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} == مقدمه == یکی از منابع کلامی و فقهی اهل سنت «قیاس» است. منطقیّین سیر از جزئی به جزئی و از متباین به متباین را «تمثیل» و فقها و اصولیّین آن را «قیاس» می‌خوانن...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط =
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}

== مقدمه ==
یکی از [[منابع کلامی]] و [[فقهی]] [[اهل سنت]] «قیاس» است. منطقیّین [[سیر]] از جزئی به جزئی و از متباین به متباین را «[[تمثیل]]» و [[فقها]] و اصولیّین آن را «قیاس» می‌خوانند. سیر از جزئی به کلی «استقراء» و سیر از کلی به جزئی در اصطلاح منطقیین و [[فلاسفه]] به نام «قیاس» خوانده می‌شود<ref>مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۵، ص۸۷.</ref>.
[[متکلمان]] اهل سنت<ref>ابوالحسن اشعری، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۱۸۳؛ فخر رازی، تفسیر کبیر، ج۴، صص ۱۱۳ و ۱۵۵؛ باقلانی، الانصاف، ج۱، ص۴؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ج۱، ص۳۲۶؛ سعدالدین تفتازانی، شرح المقاصد، ج۲، صص ۱۵۷ و ۲۷۹؛ زمخشری، الکشاف، ج۴، ص۴۶۵؛ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۴، صص ۱۰۳ و ۱۰۶ و ج۱۵، ص۵۹.</ref> با [[تمسک]] به قیاس به تبیین آموزه‌های [[کلامی]] پرداختند. نکته قابل [[تأمل]] اینکه در مواردی دو طیف اهل سنت با تمسک به قیاس دقیقاً موضع مقابل هم ا اتخاذ می‌کنند؛ مثلاً [[معتزله بصره]] بر این باورند به صرف قیاس و وجود وجه شبه می‌توان اسمی را بر [[خدا]] اطلاق کرد؛ [[جبائی]] اطلاق اسم «[[مطیع]]» بر خدا را تجویز کرده، به این دلیل که خدا با عمل به درخواست [[بنده]] خود از وی [[اطاعت]] می‌کند<ref>ابوالحسن اشعری، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۱۸۳؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ج۱، صص ۱۴۵ و ۳۲۶.</ref>. [[اشاعره]] به توقیفی بودن اسمای خدا معتقدند و در [[تأیید]] آن به قیاس تمسک کرده و چنین [[استدلال]] می‌کنند که چون فرزند بر پدر یا عبد بر [[مولی]] [[حق]] وضع اسمی را ندارد، به همین جهت نیز [[انسان]] حق اطلاق اسمی به خدا بدون ورود آن در [[شرع]] را ندارد<ref>بغدادی، أصول الإیمان، ص۹۷.</ref>.

'''[[ادله]]''': آنان برای [[اثبات]] مدعای خود به ادله‌ای استناد ورزیده‌اند که در اینجا ما به حسب موضوع تحقیق به بررسی [[ادله قرآنی]] می‌پردازیم.

==ارجاع امور اختلافی به [[کتاب و سنت]]==
یکی از مستندات [[قرآنی]] اهل سنت [[آیه]] زیر است که در آن بعد از [[امر خدا]] [[مؤمنان]] را به [[اطاعت از خدا]] [[پیامبر]] و أولی الأمر، تأکید می‌کند مسائل اختلافی خود را نیز به [[خدا]] و [[پیامبر]] ارجاع دهند:
{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ}}<ref>«ای [[مؤمنان]]، از [[خداوند]] [[فرمان]] [[برید]] و از [[پیامبر]] و زمامدارانی که از شمایند [[فرمانبرداری]] کنید و اگر به خداوند و [[روز بازپسین]] [[ایمان]] دارید، چون در چیزی با هم به [[ستیز]] برخاستید آن را به خداوند و پیامبر بازبرید» [[سوره نساء]]، [[آیه]] ۵۹.</ref>.
بخش نخست آیه به [[اطاعت از خدا]]، [[رسول]] و أولی الأمر امر می‌کند که آن به مواردی تعلق دارد که [[حکم]] و [[تکلیف]] [[انسان]] در آن روشن باشد، آیه در بخش بعدی دوباره حکم می‌کند که در موارد اختلافی و [[نزاع]] آن را به [[خدا]] و رسولش ارجاع دهند. درباره حکم مورد اختلافی دو فرض می‌تواند وجود داشته باشد. حکم آن در [[کتاب و سنت]] و [[اجماع]] بیان شده یا نشده است. فرض اول جایز نیست، چون بخش اول آیه حکم آن را گفته و تکرار لازم می‌آید؛ پس مقصود پیدا کردن حکم محل نزاع با یافتن وجه مشابه در منابع سه‌گانه پیش‌گفته است که همان قیاس است<ref>فخر رازی، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، ج۴، ص۱۱۵.</ref>.

'''تحلیل و بررسی''':

١. '''قیاس منبع و ابزار [[معرفتی]] ظنی''': نکته اول در تحلیل قیاس نقد کلی است، به این صورت که منبع معرفتی [[دین]] خود باید [[یقینی]] باشد تا به عنوان [[ملجأ]] و منبع [[متدینان]] تلقی گردد؛ اما اگر خود منبع ظنی و غیر یقینی باشد، مورد [[تفسیر]] و [[تأویل]] مختلف قرار گرفته و به جای منبع و ملجأبودن، محور [[اختلاف]] و [[تفسیر به رأی]] خواهد شد. در ابتدای بحث قیاس اشاره شد که [[معتزله]] با [[تمسک]] به قیاس به تجویز اطلاق اسم بر خدا و [[اشاعره]] نیز با تمسک به قیاس به توقیفی بودن اسمای خداوندی باورمندند.
بنابراین از آنجا که قیاس [[اهل سنت]] همان [[تمثیل]] منطقی، یعنی [[سیر]] از جزئی و متباین به جزئی و متباین دیگر است، راه برهانی و [[قطعی]] نخواهد بود؛ چراکه وجود یک وجه شَبَه نمی‌تواند دلیل قانع کننده بر تسری [[حکم]] یک جزئی به جزئی دیگر شود؛ چراکه محتمل است در وجود حکم در جزئی علاوه بر وجه شبه عامل یا عوامل دیگر دخالت و نقش داشته باشند که تسری حکم آن به مورد دیگر منطقاً سقیم خواهد بود. باری در صورت مشخص و [[یقینی]] بودن علت [[حکم جزئی]] می‌توان [[حکم]] آن را به جزئی یا جزئیات واجد علت مشخص، تعمیم داد. از این نوع قیاس به قیاس [[منصوص]] العله تعبیر می‌شود که [[شیعه]] هم به اعتبار آن قایل است؛ لکن قیاس مورد ادعای [[اهل سنت]] مطلق قیاس است که خودشان به صرف تشابه به [[تعمیم حکم]] دست می‌زنند و به تعبیری بدون اینکه [[علت حکم]] از ناحیه [[شرع]] مشخص شود، خودشان علت را [[استنباط]] نموده و به تعمیم حکم می‌پردازند که قیاس آنان نه «قیاس منصوص العله»، بلکه «مستنبط العله» است؛ مثلاً علت تامه [[حرمت]] شراب در شرع مشخص نشده است؛ لذا به صرف نداشتن حالت مستی و اسکار در شراب مثل خوردن به مقدار اندک یا اضافه کردن ماده‌ای به شراب نمی‌توان به رفع حرمت حکم کرد، لکن برخی با [[تمسک]] به قیاس مدعی شده-اند علت حرمت، اسکار است و بدون اسکار حرمتی در بین نیست<ref>عبدالله جوادی آملی، شمیم ولایت، ص۳۰۵؛ همو، تسنیم، ج۱۹، ص۲۶۷.</ref>.

به این نکته و آسیب قیاس برخی [[اندیشوران]] اهل سنت متفطن گشته و لذا به نقد آن پرداخته و از آن به صرف [[ظن]] و گمانه-زنی تعبیر کرده‌اند. اینجا می‌توان به غزالی<ref>غزالی، المستصفی من علم الأصول، ج۲، ص۱۱۰، باب اول.</ref>، [[ابن ماجه]]<ref>ابن ماجه، سنن ابن ماجه، ج۱، ص۲۰، باب اجتناب الرأی و القیاس.</ref>، [[ابن حزم]]<ref>ابن حزم، المحلی، ج۱، صص ۵۶ و ۶۸؛ همو، الفصل، ج۵، صص ۳۰ و ۸۶ و ج۴، ص۸۹.</ref>، [[ابن عبدالبر]]<ref>به نقل از: شاطبی، الاعتصام، ج۱، ص۷۲ - ۷۳.</ref> و [[شاطبی]]<ref>شاطبی، الاعتصام، ج۱، ص۷۲ - ۷۳.</ref> اشاره کرد.
نکته گفتنی اینکه آنچه در بعض [[نصوص دینی]] از علت یا [[علل احکام]] و [[آموزه‌های دینی]] بیان شده است یا جزء العله و علت ناقصه یا از جنس [[حکمت]] است. معیار برای [[تجری]] حکم مشابه به موارد دیگر [[کشف]] علت و نه حکمت و نیز علت تامه است که آن برای [[عقل]] دشوار است یا حداقل عقل خود مدعی کشف علت تامه نیست.

۲. '''مقصود از ارجاع، ارجاع به مبانی و اصول کلی و [[اجتهاد]] معتبر''': مقصود از ارجاع [[مؤمنان]] به [[کتاب و سنت]] یافتن [[حکم]] مسئله مورد [[نزاع]] توسط دو منبع فوق است؛ چراکه مبانی و اصول کلی و ثابت [[احکام]] و [[آموزه‌های دینی]] در این دو منبع یافت می‌شود؛ لذا می‌توان احکام موارد جزئی را مطلقاً - از جمله موردی که مورد [[اختلاف]] واقع می‌شود - از طریق دو منبع فوق از راهکارهای صحیح و [[یقینی]] [[کشف]] و به دست آورد.
پس [[آیه]] به صورت مطلق [[مؤمنان]] را به دو منبع [[دین]] ارجاع می‌دهد، لکن مشخص نمی‌کند راهش راه قیاس است، از آنجا که نفس راه قیاس «[[تمثیل]]» راه ظنی و غیر معتبر است، نمی‌توان آن را جزء راه [[استنباط حکم فقهی]] یا [[کلامی]] [[مشروع]] تلقی نمود که آیه شامل آن شود.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)|قرآن و علم کلام]]، ص ۱۵۰</ref>

==ملازمه [[استنباط]] با قیاس==
{{متن قرآن|وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ}}<ref>«و هنگامی که خبری از [[ایمنی]] یا [[بیم]] به ایشان برسد آن را فاش می‌کنند و اگر آن را به [[پیامبر]] یا پیشوایانشان باز می‌بردند کسانی از ایشان که آن را در می‌یافتند به آن پی می‌بردند» [[سوره نساء]]، آیه ۸۳.</ref>.
آیه فوق نیز بسان آیه پیشین [[مردم]] را در امور مهم مانند [[امنیت]] و [[ترس]] به پیامبر و أولی الأمر ارجاع داده است. روشن است ارجاع به این دو [[مقام]] نه در امور [[منصوص]]، بلکه در غیر منصوص است، چون بر بیان [[حکم]] منصوص توسط دو مقام مزبور استنباط «یستنبطونه» اطلاق نمی‌شود. قیاس نیز یا خود استنباط یا داخل در آن است؛ پس آیه فوق مردم را به [[رجوع]] به قیاس ارجاع داده است که از آن [[حجیت]] قیاس استنباط می‌شود. [[فخر رازی]] و [[باقلانی]] به آیه فوق استناد ورزیده‌اند<ref>فخر رازی، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، ج۴، ص۱۵۵؛ باقلانی، الانصاف، ج۱، ص۴.</ref>.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)|قرآن و علم کلام]]، ص ۱۵۲</ref>

==[[تشبیه]] [[خلقت]] [[عیسی]] به [[خلقت آدم]]==
{{متن قرآن|إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ}}<ref>«داستان عیسی نزد خداوند چون داستان آدم است که او را از خاک آفرید و سپس فرمود: باش! و بی‌درنگ موجود شد» سوره آل عمران، آیه ۵۹.</ref>.
[[قرطبی]] از صرف تشبیه خلقت [[حضرت عیسی]] به [[حضرت آدم]]، [[صحت]] قیاس را استفاده کرده و در تبیین آن به بیان صرف وجه شَبه بسنده می‌کند که عبارت از نداشتن پدر با این تفاوت که [[خلقت آدم]] از خاک و [[خلقت]] [[عیسی]] از مادر تنها و بدون پدر صورت گرفت.
{{عربی|قَوْلُهُ تَعَالَى: {{متن قرآن|إِنَّ مَثَلَ عِيسَى...}} دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ الْقِيَاسِ وَ - التَّشْبِيهُ وَاقِعٌ عَلَى أَنَّ عِيسَى خُلِقَ مِنْ غَيْرِ أَبٍ كَآدَمَ}}<ref>قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۴، ص۱۰۳.</ref>.

'''تحلیل و بررسی''': [[آیه]] در [[مقام]] بیان [[قدرت خداوند]] و [[پاسخ به شبهه]] استحاله [[خلقت]] [[عیسی]] از مادر بدون وجود پدر، به یک اصل [[عقلی]] به نام {{عربی|أَدَلُّ الدَّلِيلِ عَلَى إِمْكَانِ الشَّيْءِ وُقُوعُهُ}} استناد می‌کند که به موجب آن برای [[اثبات]] امکان شیئی می‌توان به وقوع آن استناد ورزید. از آنجا که خلقت [[حضرت عیسی]] با [[خلقت حضرت آدم]] در نبود پدر یکی و مشابه است، از این اشتراک و [[واقعیت]] عینی و [[قطعی]] و نه قیاس و صرف [[ظن]]، امکان خلقت حضرت عیسی بدون پدر را اثبات می‌کند.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)|قرآن و علم کلام]]، ص ۱۵۳</ref>

==اثبات امکان [[قیامت]] با قیاس به [[خلقت نخستین]]==
برخی از [[اهل سنت]] معتقدند [[خداوند]] در آیاتی در جهت اثبات امکان قیامت، آن را به امکان و وقوع خلقت نخستین قیاس کرده و [[منکران]] قیامت را به سبب عدم توجه به این قیاس [[مذمت]] نموده است.
{{متن قرآن|وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ * عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ * وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى}}<ref>«ما مرگ را میان شما رقم زده‌ایم و ناتوان نیستیم * که همگونه‌هایتان را جایگزین شما گردانیم و شما را در آنچه نمی‌دانید، باز آفرینیم * و به یقین، شما آفرینش نخستین (خود) را شناخته‌اید، پس چرا پند نمی‌پذیرید؟» سوره واقعه، آیه ۶۰-۶۲.</ref>.
[[زمخشری]] در این باره می‌نویسد:
{{عربی|وَ فِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ الْقِيَاسِ، حَيْثُ جَهَّلَهُمْ فِي تَرْكِ قِيَاسِ النَّشْأَةِ الْأُخْرَى عَلَى الْأُولَى}}<ref>زمخشری، الکشاف عن حقائق التنزیل، ج۴، ص۴۶۵.</ref>.
آیه زیر نیز در [[باور]] قایلان از طریق قیاس امکان [[برپایی قیامت]] و زنده شدن بدن‌های [[جسمانی]] به خلقت نخستین به تجویز و [[صحت]] قیاس [[حکم]] و دلالت می‌کند:
{{متن قرآن|وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ * قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ}}<ref>«و برای ما مثالی آورد و آفرینش خود را به فراموشی سپرد؛ گفت: چه کسی استخوان‌هایی را که پوسیده است زنده می‌گرداند؟ * بگو: همان کس که آن را نخست آفرید زنده‌اش می‌گرداند» سوره یس، آیه ۷۸-۷۹.</ref>.

[[قرطبی]]<ref>قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۵، ص۵۹.</ref> [[آیه]] فوق را دلیل بر [[صحت]] قیاس بیان می‌کند؛ چراکه [[خداوند]] امکان [[معاد]] را به امکان [[خلقت]] اولیه آن قیاس کرده است.
آیه زیر در نظر برخی همانند [[آیات]] پیشین بر صحت قیاس دلالت می‌کند که خارج شدن به سوی [[قیامت]] را به خروج زنده از میت مثل [[حیات]] [[زمین]] بعد از [[مرگ]] و [[خواب]] زمستانی [[تشبیه]] می‌کند:
{{متن قرآن|يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَيُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ}}<ref>«زنده را از مرده و مرده را از زنده برمی‌آورد و زمین را پس از مردن آن زنده می‌گرداند و (شما نیز از گورها) بدین گونه بیرون آورده خواهید شد» سوره روم، آیه ۱۹.</ref>.
ماوردی و قرطبی<ref>قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۵، ص۵۹.</ref> نیز به آیه فوق استناد ورزیده‌اند.

'''تحلیل و بررسی''': آیات فوق نه صرف قیاس و تشبیه، بلکه تأکید بر [[قدرت خدا]] بر معاد و زنده نمودن [[مردگان]] از طریق یادآوری قدرت خدا بر خلقت نخستین است؛ به تعبیری چون مسئله قیامت ([[زنده کردن]] مردگان) و [[خلقت نخستین]] از یک وجه مشترکی برخوردارند و آن نیاز هر دو به [[قدرت]] و علت متناسب است، بلکه با [[تأمل]] [[عقلی]] روشن می‌شود نیاز به قدرت و علت در طرف خلقت نخستین بیشتر است. حال چون [[خدا]] دارای قدرت و علت خلقت نخستین است، به طریق اولی نیز قدرت و علت زنده کردن مردگان را دارا خواهد بود.
در واقع تشبیه و قیاس فوق از نوع تنقیح مناط است که به موجب آن چون خدا مناط خلقت نخستین، یعنی قدرت مطلق و [[خالقیت]] را دارد، به طریق اولی [[قادر]] بر زنده کردن مردگان خواهد بود.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)|قرآن و علم کلام]]، ص ۱۵۴</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:IM010856.jpg|22px]] [[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)|'''قرآن و علم کلام''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

قیاس - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۰۸

Bahmani در ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۰۱