Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = لیبرالیسم | عنوان مدخل = لیبرالیسم | مداخل مرتبط = لیبرالیسم در کلام اسلامی - لیبرالیسم در فلسفه دین و کلام جدید | پرسش مرتبط = }} ==مقدمه== واژه لیبرالیسم از ریشه لاتین «libert» به معنای آزادی گرفته شده و لیبرالیس...» ایجاد کرد

2025-08-31T07:28:08Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = لیبرالیسم | عنوان مدخل = لیبرالیسم | مداخل مرتبط = لیبرالیسم در کلام اسلامی - لیبرالیسم در فلسفه دین و کلام جدید | پرسش مرتبط = }} ==مقدمه== واژه لیبرالیسم از ریشه لاتین «libert» به معنای آزادی گرفته شده و لیبرالیس...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = لیبرالیسم
| عنوان مدخل = لیبرالیسم
| مداخل مرتبط = [[لیبرالیسم در کلام اسلامی]] - [[لیبرالیسم در فلسفه دین و کلام جدید]]
| پرسش مرتبط =
}}

==مقدمه==
واژه [[لیبرالیسم]] از ریشه لاتین «libert» به معنای [[آزادی]] گرفته شده و لیبرالیسم یا [[آزادی‌خواهی]]، مجموعه روش‌ها و دیدگاه‌هایی است که [[هدف]] از کاربرد آنها فراهم‌کردن آزادی هرچه بیشتر برای افراد است. هواداران و [[پیروان]] چنین عقایدی را معمولاً [[آزادی‌خواه]] ([[لیبرال]])<ref>Liberal.</ref> می‌نامند<ref>آشوری، داریوش، دانشنامه سیاسی، ص۲۸۰.</ref>. از نظر لیبرال‌ها [[انسان]]، [[آزاد]] به [[دنیا]] آمده و [[صاحب اختیار]] و [[اراده]] و مجاز است خود را به هر اندازه که ممکن است به طور آزاد پرورش دهد؛ بنابراین، می‌توان لیبرالیسم را [[مکتب]] یا [[فلسفه]] آزادی‌طلبی نامید<ref>پازارگاد، بهاء الدین، مکتب‌های سیاسی، اقبال، ص۱۷۲.</ref>.
اصطلاح لیبرالیسم را نخستین‌بار در سال ۱۸۲۳ توسط کلودبواست به کار برد، ولی [[زمان]] آغاز [[جنبش]] [[فکری]] که به این نام خوانده می‌شود، مقدم بر این [[تاریخ]] است و چه‌بسا بتوان گفت که [[قدمت]] لیبرالیسم با توجه به پیوند زوال‌ناپذیر با آزادی قدمت [[نبرد]] انسان برای به رسمیت‌شناختن آزادی خویش است<ref>ژرژ بوردو، لیبرالیسم، ترجمه عبدالوهاب احمدی، ص۱۶.</ref>؛ البته لیبرالیسم به مفهوم امروزی، محصول [[انسان‌گرایی]] و [[فردگرایی]] عصر جدید است و در [[رنسانس]] و جنبش [[اصلاح دینی]] ریشه دارد<ref>قنبری، آیت، نقدی بر اومانیسم و لیبرالیسم، ص۹۱.</ref>.<ref>[[سیده فاطمه جوادی زاویه|جوادی زاویه، سیده فاطمه]]، [[لیبرالیسم (مقاله)|مقاله «لیبرالیسم»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۵۵۶.</ref>

==[[سیر]] پیدایش و [[تحول]] لیبرالیسم==
نخست. '''مرحله آغازین''': از نظر [[تاریخی]]، لیبرالیسم آغازین به شکل جنبش ضد [[استبدادی]] بروز کرد و در آغاز دو بعد فکری و [[اجتماعی]] داشت:
#بعد فکری: در این دوره بدون بودن نامی از [[تکوین]] یک مکتب یا مرام، آرای [[لیبرالی]] در اندیشه‌های افرادی مانند مارتین لوتر<ref>Martin Luther.</ref> و [[جان]] کالون<ref>Jahn Calvin.</ref> که [[نهضت]] اصلاح دینی در غرب را [[رهبری]] می‌کردند، ظاهر و در این مرحله، مبانی [[فلسفی]]، [[معرفت‌شناسی]] و [[اخلاقی]] لیبرالیسم به صورت غیرمنسجم و پراکنده در آرای [[اندیشمندان]] عصر رنسانس مطرح شد.
#بعد اجتماعی: در این مرحله به دلیل اقدامات ضد [[دینی]] و خودسرانه آبای [[کلیسا]]، که به نام [[دین]] توجیه می‌شد و به خاطر آن [[انحرافات]] گسترده‌ای در [[مسیحیت]] پدید آمد، جنبشی با عنوان «[[اصلاح دین]]» آغاز شد که نتیجه آن پیدایش [[فرقه]] [[پروتستان]] بود. پروتستانتیزم<ref>Protestantism.</ref>، با تأکید بر [[فردگرایی]] و حذف واسطه بین [[انسان]] و [[خدا]] و همچنین [[تساهل و تسامح]] و [[آزادی]]، پشتوانه‌ای برای [[لیبرالیسم]] شد و [[پیروان]] لیبرالیسم نیز [[علا]]وه بر [[نفی استبداد]] [[کلیسا]]، علیه [[خودکامگی]] و [[استبداد]] [[حکام]] هم به پا خواستند<ref>قنبری، آیت، نقدی بر اومانیسم و لیبرالیسم، ص۹۲-۹۶.</ref>.

دوم: '''لیبرالیسم کلاسیک'''<ref>Classic Liberalism.</ref>: این مرحله در قرن‌های ۱۷، ۱۸ و ۱۹ میلادی پدید آمد عصر تدوین لیبرالیسم با عنوان یک [[مکتب]] است<ref>قنبری، آیت، نقدی بر اومانیسم و لیبرالیسم، ص۹۶.</ref>. پیروان [[پیران]] لیبرالیسم در این مرحله، با اشکال سنتی [[قدرت]]، [[مخالفت]] و از بسط حیطه [[اختیار]] و [[انتخاب]] فرد تا حد ممکن طرفداری کردند<ref>براتعلی‌پور، مهدی، لیبرالیسم، ص۸۲.</ref>. در این دیدگاه، [[دولت]]، [[تهدید]] عمده‌ای برای فرد و آزادی او به شمار می‌رود<ref>آربلاستر، آنتونی، لیبرالیسم غرب، ظهور و سقوط، ترجمه عباس مخبر، ص۱۱۱ (در کل، آموزه‌های لیبرالیسم کلاسیک ما را با انواع سه‌گانه لیبرالیسم اقتصادی، فرهنگی و سیاسی آشنا می‌کند. از دیگر انواع لیبرالیسم؛ لیبرالیسم اخلاقی، الهیاتی و اجتماعی است. ر.ک: قنبری، آیت، نقدی بر اومانیسم و لیبرالیسم، ص۳۲).</ref>.

سوم. '''لیبرالیسم مدرن''': این [[نسل]] از لیبرال‌ها بر این باورند که دولت باید برای تضمین [[آزاد]] زندگی‌کردن در سطح مناسب، در [[امور جامعه]] [[دخالت]] کند و ضمن [[حراست]] از آزادی و [[حق مالکیت]]، با فراهم‌کردن «[[برابری]] در [[فرصت‌ها]]» این [[حقوق]] را در بین [[مردم]] گسترش دهد<ref>آربلاستر، آنتونی، لیبرالیسم غرب، ظهور و سقوط، ترجمه عباس مخبر، ص۹۰.</ref>.
چهارم. لیبرالیسم نو<ref>Neo Liberalism.</ref>: لیبرالیسم نو مجموعه‌ای از گرایش‌های جدید است. پیروان این نوع لیبرالیسم به گسترش دستگاه دولتی [[حمله]] برخی از [[آرمان]] لیبرالیسم کلاسیک را [[احیا]] کردند<ref>علی‌بابائی، غلامرضا، فرهنگ سیاسی آرش، ص۵۱۰.</ref>.<ref>[[سیده فاطمه جوادی زاویه|جوادی زاویه، سیده فاطمه]]، [[لیبرالیسم (مقاله)|مقاله «لیبرالیسم»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۵۵۶.</ref>

==مهم‌ترین اصول و ارزش‌های لیبرالیسم==
#'''آزادی''': [[اعتقاد]] [[راسخ]] به [[وجوب]] [[آزادی]] برای رسیدن به هر [[هدف]] مطلوبی صفت بارز [[لیبرالیسم]] در همه دوره‌هاست<ref>سالوین شاپیرو، جان، لیبرالیسم معنا و تاریخ آن، ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی، ص۳.</ref>. در لیبرالیسم غالباً آزادی به گونه‌ای منفی و به مثابه شرایطی که شخص در آن مجبور و [[مقید]] نیست و و در آمورش [[دخالت]] نمی‌شود، تعریف می‌شود<ref>آربلاستر، آنتونی، لیبرالیسم غرب، ظهور و سقوط، ترجمه عباس مخبر، ص۸۲.</ref> و از نظر لیبرالیست‌ها [[انسان]]، [[آزاد]] به [[دنیا]] آمده است و باید از هر قید و بندی جز آنچه خود برای خود تعیین می‌کند، آزاد باشد و [[احکام دینی]] و [[اخلاقی]]، به صورت مجموعه‌ای از ارزش‌های دریافت‌شده از منبع بالاتر آزادی انسان را از او سلب می‌کنند<ref>رجبی، محمود، انسان‌شناسی، ص۴۷.</ref> و فرد باید [[حق]] داشته باشد [[اعتقادات]] خود را برگزیند، در ابراز این [[عقاید]] برای عموم آزاد باشد و بتواند بر اساس آن امور عمل کند؛ البته تا جایی که با [[حقوق دیگران]] و چارچوب [[قانون]] موجود سازگار باشد<ref>ربانی گلپایگانی، علی، آزادی و دموکراسی از دیدگاه اسلام و لیبراسیم، ص۴۲.</ref>.
#'''[[فردگرایی]]''': طبق این مفهوم، فرد، واقعی‌تر و مقدم بر [[جامعه بشری]] تلقی می‌شود. همچنین، طبق آن، در مقابل [[جامعه]] یا هر گروه دیگر، برای فرد [[ارزش اخلاقی]] والاتری در نظر گرفته می‌شود و [[حقوق]] و خواست‌های فرد مقدم بر حقوق و خواست‌های جامعه قرار می‌گیرد<ref>قنبری، آیت، نقدی بر اومانیسم و لیبرالیسم، ص۱۱۷.</ref> و فرد به‌منزله فاعل خودمختار به شمار می‌آید که دلیل وجودی خود و [[اندیشه]] خویش را در هستی خود جست‌وجو می‌کند و نه در اصول متعالی و ورای [[اجتماع]]<ref>براتعلی‌پور، مهدی، لیبرالیسم، ص۴۹.</ref>. در واقع، فردگرایی هسته [[متافیزیکی]] و [[هستی‌شناختی]] لیبرالیسم است و دیگر اصول و ارزش‌های لیبرالیسم از قبیل آزادی، [[مدارا]] و... از این اصل ناشی می‌شود<ref>ربانی گلپایگانی، علی، نقد مبانی سکولاریزم، ص۲۵۳.</ref>.
#'''[[سکولاریزم]]''': [[سکولار]] بدین معناست که آنچه به این [[جهان]] تعلق دارد، به همان اندازه از [[خداوند]] و [[الوهیت]] دور است بر این اساس، [[سکولاریزم]] به معنای جدایی بین حوزه غیرمقدس ([[دنیا]]) از حوزه [[مقدس]] ([[دین]]) است<ref>قنبری، آیت، نقدی بر اومانیسم و لیبرالیسم، ص۱۲۷.</ref>.
#'''[[تساهل و تسامح]]''': این واژه با کلماتی همچون [[مدارا]]، [[آسان‌گیری]] و مانند آن و از نظر تعریف اصطلاحی، منظور آن است که [[دولت]]، [[جامعه]] یا فرد نباید در [[عقاید]] و [[اعمال]] دیگران هرچند آنها را نپسندد و [[تأیید]] نکند، [[مداخله]] کند و اگر خواهان جامعه‌ای مداراگر هستیم باید نبود قطعیت، [[بی‌تفاوتی]] و حتی بی‌عاطفگی را بر سایر امور ترجیح دهیم<ref>قنبری، آیت، نقدی بر اومانیسم و لیبرالیسم، ص۱۲۲.</ref>. بر اساس این آموزه نمی‌توان به کسی [[عقیده]] یا باوری را [[تحمیل]] کرد، یا وی را از آن بازداشت<ref>براتعلی‌پور، مهدی، لیبرالیسم، ص۵۹.</ref>. تساهل و تسامح حوزه‌های [[اخلاق]]، [[دین]]، [[فلسفه]] و [[سیاست]] را شامل می‌شود.
#'''[[خردگرایی]]''': [[دفاع]] [[لیبرالیسم]] از [[آزادی]] پیوند تنگاتنگ با [[اعتقاد]] به [[عقل]] دارد. لیبرالیسم بخش بزرگی از طرح [[عصر روشنگری]] را تشکیل داده و خردگرایی عصر روشنگری از راه‌های گوناگون در لیبرالیسم اثر گذاشته است. در آغاز [[ایمان]] به فرد و آزادی تقویت می‌شود، تا جایی که افراد [[بشر]] [[خردمند]] هستند و [[توانایی]] آن را دارند که بهترین [[منافع]] خود را بشناسند و نیروی عقل به [[انسان‌ها]] توانایی عهده‌دارشدن زندگیشان را می‌دهد. از این‌رو، خردگرایی، [[انسان]] را از [[سلطه]] [[سنت]] و [[عادات]] می‌رهاند<ref>بصیرنیا، غلامرضا، نسبت دموکراسی و مکتب‌های سیاسی، ص۷۴.</ref>.
#'''[[اومانیسم]]''': این اصطلاح را به [[اصالت انسان]]، [[انسان‌محوری]] یا [[انسان‌گرایی]] و مانند آن [[ترجمه]] کرده‌اند. بر اساس این اصل، انسان در مرکز [[آفرینش]] قرار گرفته، به او اصالت داده می‌شود. بنابراین، [[شخصیت انسان]] و شکوفایی او بر همه‌چیز مقدم است.<ref>[[سیده فاطمه جوادی زاویه|جوادی زاویه، سیده فاطمه]]، [[لیبرالیسم (مقاله)|مقاله «لیبرالیسم»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۵۵۸.</ref>

==لیبرالیسم از نگاه [[معرفت‌شناختی]]==
[[علم‌گرایی]] مبتنی بر [[تجربه]] و عقل را می‌توان مبنای معرفت‌شناختی [[تفکر]] [[لیبرالی]] دانست. این مبنا زمینه لازم برای نقد و [[حمله]] به [[احکام]] کلیسایی را فراهم کرد و بعدها معیار [[روشنگری]] و جداکننده اصول جدید از [[سنت‌ها]] و [[امور دینی]] شد. [[اندیشمندان]] [[لیبرال]]، علم‌گرایی را در مقابل جزم‌اندیشی و مطلق‌انگاری فرض کرده، سپس با تعمیم آن به بیشتر حوزه‌های [[زندگی]]، آن را بر دو پایه [[تجربه]] و [[عقل]] قرار دادند.
در روش [[تجربی]]، منشأ و منبع کلیه معلومات [[انسانی]] تجربه [[حسی]] و وجدانی است و مفاهیم، اصول و معلومات پیش از تجربه در [[انسان]] وجود ندارد. در کنار [[تجربه‌گرایی]]، [[عقل‌گرایی]] نیز بخشی از [[تاریخ]] [[معرفت‌شناختی]] لیبرالسم است؛ به گونه‌ای که [[معرفت]] باید با کمک عقل، نیروی مدرکه‌ای که فراتر از [[حواس ظاهری]] است، توجیه شود.
[[لیبرالیسم]] در بعد معرفت‌شناختی با اتکا بر مجموعه‌ای از روش‌های تجربی و [[عقلی]] در نهایت به [[پوزیتیویسم]] منطقی و تجربه‌گرایی [[افراطی]] می‌رسد که بر نبود قطعیت در [[علوم]] تأکید دارد<ref>امیری، جهاندار، لیبرالیسم ایرانی، ص۵۲-۶۰.</ref>. بر این اساس، اصل معرفت و [[حقیقت]]، موضوعی نسبی، متغیر و اعتمادناپذیر بوده، [[شناخت]]، امری کاملاً شخصی است و [[واقعیت]]، صرفاً همان مادی است و [[ارزش‌ها]] و [[مابعدالطبیعه]]، همه به نوعی غیرواقعی هستند<ref>برگرفته از: رحیم‌پور، حسن، بررسی مبانی نظری لیبرالیسم، ص۱۳.</ref>.
[[نسبی‌گرایی]] [[معرفتی]] در لیبرالیسم، با دو ویژگی دیگر این [[مکتب]]، یعنی [[پلورالیسم]] و [[تساهل]] هماهنگ است و در [[سایه]] این اصل هیچ‌کس نمی‌تواند [[حقانیت]] را در [[انحصار]] خود بداند و بر آن پافشاری کند و به تعداد [[عقاید]]، اقوال و [[اندیشه‌ها]] حقیقت وجود دارد<ref>امیری، جهاندار، لیبرالیسم ایرانی، ص۶۰-۶۱.</ref>.<ref>[[سیده فاطمه جوادی زاویه|جوادی زاویه، سیده فاطمه]]، [[لیبرالیسم (مقاله)|مقاله «لیبرالیسم»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۵۵۹.</ref>

==لیبرالیسم و [[دین‌شناسی]]==
#'''لیبرالیسم و [[دین]]''': در تاریخ تطور لیبرالیسم دو نوع [[رفتار]] کلی با دین و [[دیانت]] وجود داشته است:
## [[نفی]] و [[انکار]] آشکار و [[الحادی]]؛
## [[حفظ]] برخی [[ظواهر]] و [[مسخ]] [[باطنی]] دین و [[تغییر]] [[اندیشه]] [[دینی]] و مجموعه‌ای از برخی [[تعالیم]] شخصی و حذف شئونات [[اخلاقی]] آن؛ در این روش، لیبرال‌ها تلاش می‌کردند<ref>زرشناس، شهریار، اشاراتی درباره لیبرالیسم در ایران، ص۲۷.</ref>.
#'''[[الهیات لیبرال]]''': پیشرفت‌های [[علوم تجربی]] و [[رشد]] سریع [[فنون]] در دو [[قرن]] اخیر از یک سو، و نارسایی مفاهیم [[کلامی]] و [[تعارض]] [[ادیان]] [[اهل کتاب]] با دستاوردهای دانش‌های تجربی از سوی دیگر، [[دین‌باوران]] [[غربی]] را با [[مشکلات]] انبوه و [[دشواری]] روبه‌رو کرد و هر یک از نحله‌های مذهبی یا [[فلسفی]] در مقابل این [[تهاجم]] گسترده به مقابله یا واکنش پرداختند و در این [[جنگ]] و [[گریز]]، نگرش‌های [[معرفت‌شناختی]] و الهیاتی نوین به ظهور رسید.
در اواخر [[قرن]] هیجدهم و نوزدهم، عقل‌گرایان کتاب‌هایی با این مضمون نوشتند که [[معجزات]] و عوامل طبیعی [[کتاب مقدس]]، دیگر اعتباری ندارد. به [[اعتقاد]] آنان، تمامی این وقایع، داستان‌ها و اساطیری هستند که در دوره بین [[مرگ]] [[عیسی]]{{ع}} و نوشته‌شدن [[اناجیل]] پدید آمده‌اند و آنها تا آنجا پیش رفتند که مدعی خیالی‌بودن تمام [[انجیل]] شدند. این [[شیوه رفتار]] با انجیل که در آن بر جنبه [[انسانی]] و [[اخلاقی]] [[مسیحیت]] تأکید داشت و از جنبه [[متافیزیکی]] و فراطبیعی آن صرف‌نظر می‌شد، ثمره [[عقاید]] کانت و [[دوره روشنگری]] بود که ضربه مهلکی بر متافیزیک و [[الهیات]] قدیمی وارد کرد. این دیدگاه‌ها درباره [[تعالیم]] کتاب مقدس باعث شکل‌گیری نهضتی با عنوان [[الهیات لیبرال]] یا آزاداندیش شد که در آن با عوامل فراطبیعی مسیحیت شدیداً مخالف و فقط بر تعالیم عالی اخلاقی آن تکیه می‌شد و از نظر طرفداران آن عیسی{{ع}} یک [[معلم]] بزرگ [[محبت]] و [[اخلاق]] بود، که فقط به دنبال [[تعلیم اخلاق]]، نبود بلکه به دنبال ایجاد [[زندگی]] اخلاقی در همه بود<ref>براون، کالین، فلسفه و ایمان مسیحی، ترجمه طاطاوس میکائلیان، ص۱۵۸.</ref>.

معمار این شیوه نوین، فریدریش شلایر ماخر<ref>Schleimacher.</ref> است که غالباً او را مؤسس [[کلام]] [[لیبرال]] و اعتدالی<ref>چون نهضت الهیات لیبرال، حد میانه سنت‌گرایی و نوخواهی بود، بنابراین از آن به الهیات اعتدالی نیز تعبیر می‌شود.</ref> می‌دانند. به نظر وی، مبنای [[دیانت]] نه [[تعالیم وحیانی]] است؛ چنان‌که در [[سنت]] مطرح شده و نه [[عقل]] معرفت‌آموز؛ چنان‌که در [[الهیات طبیعی]] ([[عقلی]]) مطرح‌شده و نه حتی [[اراده]] اخلاقی؛ چنان‌که در [[نظام]] فلسفی کانت مطرح شده؛ بلکه در انتباه [[دینی]] است<ref>حسین‌زاده، محمد، فلسفه دین، ص۵۵.</ref> و [[ارزش]] کتاب مقدس فقط در این است که در آن سابقه احوال و [[تجارب دینی]] [[یعقوب]]، [[مسیح]] و سرگذشت [[مؤمنان]] اولیه بیان می‌شود و هرکدام از ما باید خودمان [[خدا]] را [[تجربه]] کنیم. شلایر ماخر [[مذهب]] را از آن ساحت [[احساسات]] و [[تجربه]] شخصی [[انسان‌ها]] می‌دانست و همه امور، حتی [[کتاب مقدس]] را گونه‌ای از تجربه شخصی [[مؤمنان]] می‌شمرد<ref>اردستانی سلیمانی، عبدالرحیم، مسیحیت، ص۲۴۸.</ref>.<ref>[[سیده فاطمه جوادی زاویه|جوادی زاویه، سیده فاطمه]]، [[لیبرالیسم (مقاله)|مقاله «لیبرالیسم»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۵۶۰.</ref>

==نقد و بررسی==
[[لیبرالیسم]]، از آغاز [[رشد]] تا دوره تکاملش در غرب، هیچ‌گاه در عمل به [[رهایی]] غرب از کلیه بندها نینجامید. گرچه لیبرالیسم در زمینه [[دین]]، کمرنگ‌شدن و یا سست‌شدن [[نفوذ]] [[کلیسا]] و [[تزلزل]] پایگاه [[روحانیت]] [[دینی]] غرب را در پی داشت، دیری نپایید که غرب در قید و بند الوهیت‌انگاری [[انسان]] و [[انسان‌مداری]] خویش گرفتار آمد. و درست است که لیبرالیسم در زمینه [[اخلاق]]، نوید رهایی غرب از [[آداب و رسوم]] و سنت‌های دست‌وپاگیر [[اخلاقی]] را سر می‌داد، اما مدتی نگذشت که [[فساد]] و [[تباهی]] اخلاقی را در حد اعلای خود برای غرب به ارمغان آورد<ref>رهنمایی، احمد، غرب‌شناسی، ص۷۵.</ref>.<ref>[[سیده فاطمه جوادی زاویه|جوادی زاویه، سیده فاطمه]]، [[لیبرالیسم (مقاله)|مقاله «لیبرالیسم»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۵۶۱.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:IM010879.jpg|22px]] [[سیده فاطمه جوادی زاویه|جوادی زاویه، سیده فاطمه]]، [[لیبرالیسم (مقاله)|مقاله «لیبرالیسم»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|'''فرهنگنامه کلام جدید''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:لیبرالیسم]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۵۱
خط ۵۴:		خط ۵۴:
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	[[رده:~~لیبرالیسم~~]]		[[رده:اصطلاحات سیاسی]]

لیبرالیسم در فلسفه دین و کلام جدید - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۳۰ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۱

Bahmani: /* پانویس */