مأرب در قرآن - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Wasity در ‏۳۰ مهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۱۸

2024-05-30T10:18:24Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ مهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۴۸
خط ۶:		خط ۶:
	}}		}}

	==سدّی [[تاریخی]] و باستانی در [[شهر]] مَأرِب [[یمن]] که با سیل عَرِم نابود شد==		«مأرب» سدّی است [[تاریخی]] و باستانی در [[شهر]] مَأرِب [[یمن]] که با سیل عَرِم نابود شد.
	~~«[[سدّ]]~~ مأرِب»، واژه‌ای مرکب از «سدّ» و «مَأرِب» است. [[سد]] به معنای سیل‌بند یا مانعی است که در مجرای آب [[رودخانه‌ها]] برای مهار آب ایجاد می‌شود<ref>التحریر والتنویر، ج۲۲، ص۳۷-۳۸؛ المنیر، ج۲۲، ص۱۶۵؛ التحقیق، ج۸، ص۱۰۱، «عرم».</ref>؛ اما درباره ضبط، ریشه و معنای «[[مأرب]]» [[اختلاف]] است. مَأرِب<ref>معجم ما استعجم، ج۴، ص۱۱۷۰؛ تاج العروس، ج۲، ص۲۰، «ارب».</ref>، اسم مکان<ref>معجم البلدان، ج۵، ص۳۴.</ref> بر وزن مَسجِد<ref>المصباح، ص۱۱، «ارب».</ref> و برگرفته از ریشه «إرب» به معنای [[زیرکی]] و [[ذکاوت]] یا [[حاجت]] و نیاز است. بر این اساس «میم» آنکه در ابتدای اسم مکان می‌آید غیر اصلی است<ref>تاج العروس، ج۲، ص۱۷؛ ج۴، ص۲۳۳.</ref>. در مقابل، برخی با اصلی انگاشتن «میم»، مأرب را برگرفته از ریشه «م - ر - ب» و نام شهری در یمن دانسته‌اند<ref>لسان العرب، ج۱، ص۷۴۷، «مرب».</ref>. بعضی دیگر ریشه آن را آرامی و مرکب از «[[ماء]]» و «راب» به معنای آب فراوان یا سیلاب بزرگ دانسته‌اند<ref>شبهات و ردود، ص۵۳۵.</ref>. افزون بر موارد یاد شده، واژه مأرب را [[محل زندگی]] [[قوم سبأ]] و [[اَزد]]<ref>تفسیر ابن ابی‌حاتم، ج۹، ص۲۸۶۴؛ الدرالمنثور، ج۵، ص۱۰۵.</ref>، نام قصری متعلق به [[پادشاهان]] قوم سبأ<ref>نهایة الارب، ج۱۵، ص۳۳۳؛ تنزیل الآیات، ص۵۳۶.</ref>، [[لقب]] آن پادشاهان<ref>نهایة الارب، ج۱۵، ص۳۳۳.</ref> و نیز نام شهر [[بلقیس]]<ref>تفسیر ابن ابی‌حاتم، ج۹، ص۲۸۶۴؛ الدرالمنثور، ج۵، ص۱۰۵.</ref> هم گفته‌اند.
			==مقدمه==
			«سدّ مأرِب»، واژه‌ای مرکب از «سدّ» و «مَأرِب» است. [[سد]] به معنای سیل‌بند یا مانعی است که در مجرای آب [[رودخانه‌ها]] برای مهار آب ایجاد می‌شود<ref>التحریر والتنویر، ج۲۲، ص۳۷-۳۸؛ المنیر، ج۲۲، ص۱۶۵؛ التحقیق، ج۸، ص۱۰۱، «عرم».</ref>؛ اما درباره ضبط، ریشه و معنای «[[مأرب]]» [[اختلاف]] است. مَأرِب<ref>معجم ما استعجم، ج۴، ص۱۱۷۰؛ تاج العروس، ج۲، ص۲۰، «ارب».</ref>، اسم مکان<ref>معجم البلدان، ج۵، ص۳۴.</ref> بر وزن مَسجِد<ref>المصباح، ص۱۱، «ارب».</ref> و برگرفته از ریشه «إرب» به معنای [[زیرکی]] و [[ذکاوت]] یا [[حاجت]] و نیاز است. بر این اساس «میم» آنکه در ابتدای اسم مکان می‌آید غیر اصلی است<ref>تاج العروس، ج۲، ص۱۷؛ ج۴، ص۲۳۳.</ref>. در مقابل، برخی با اصلی انگاشتن «میم»، مأرب را برگرفته از ریشه «م - ر - ب» و نام شهری در یمن دانسته‌اند<ref>لسان العرب، ج۱، ص۷۴۷، «مرب».</ref>. بعضی دیگر ریشه آن را آرامی و مرکب از «[[ماء]]» و «راب» به معنای آب فراوان یا سیلاب بزرگ دانسته‌اند<ref>شبهات و ردود، ص۵۳۵.</ref>. افزون بر موارد یاد شده، واژه مأرب را [[محل زندگی]] [[قوم سبأ]] و [[اَزد]]<ref>تفسیر ابن ابی‌حاتم، ج۹، ص۲۸۶۴؛ الدرالمنثور، ج۵، ص۱۰۵.</ref>، نام قصری متعلق به [[پادشاهان]] قوم سبأ<ref>نهایة الارب، ج۱۵، ص۳۳۳؛ تنزیل الآیات، ص۵۳۶.</ref>، [[لقب]] آن پادشاهان<ref>نهایة الارب، ج۱۵، ص۳۳۳.</ref> و نیز نام شهر [[بلقیس]]<ref>تفسیر ابن ابی‌حاتم، ج۹، ص۲۸۶۴؛ الدرالمنثور، ج۵، ص۱۰۵.</ref> هم گفته‌اند.

	[[سد مأرب]]، نام سدی معروف و تاریخی است که در [[شهر مأرب]] یمن قرار داشت<ref>تفسیر ابن کثیر، ج۳، ص۵۴۱؛ التحریر والتنویر، ج۱۹، ص۲۴۹؛ المنیر، ج۲۲، ص۱۶۵.</ref> و در پی [[کفر]] و [[ناسپاسی]] قوم سبأ با سیل عَرِم ویران شد<ref>معجم ما استعجم، ج۴، ص۱۱۷۰؛ تاج العروس، ج۴، ص۲۳۳، «عرم».</ref>. داستان سد مأرب و [[سرزمین قوم سبأ]] و نابودی آنها بر اثر سیل، پیش از [[اسلام]] نیز در میان [[عرب‌ها]] معروف بوده و در اشعار [[عصر جاهلی]] بازتاب یافته است<ref>مروج الذهب، ج۲، ص۱۹۶-۱۹۷؛ السیرة النبویه، ابن هشام، ج۱، ص۱۴؛ معجم ما استعجم، ج۴، ص۱۱۷۰.</ref>. [[شهر مأرب]] در فاصله سه منزلی (سه الی ۴ [[روز]] راه) [[شهر صنعا]]<ref>تفسیر ابن ابی‌حاتم، ج۹، ص۲۸۶۴؛ بلوغ الارب، ج۱، ص۲۰۷؛ التحقیق، ج۸، ص۱۰۱.</ref> در نزدیکی حضرموت قرار دارد<ref>معجم البلدان، ج۵، ص۳۴-۳۵؛ المصباح، ص۱۱، «الارب»؛ تفسیر قاسمی، ج۸، ص۱۳۸.</ref> و پیش از [[میلاد مسیح]] پایتخت [[کشور]] [[سبأ]] بوده است<ref>المفصل، ج۲، ص۳۴۳-۳۴۴؛ نساء حکمن الیمن، ص۱۶.</ref>. آثار بر جای‌مانده نشان می‌دهند که این [[شهر]] دایره‌وار و قطر آن حدود یک کیلومتر بوده است<ref>شبهات و ردود، ص۵۳۵.</ref>. در جنوب [[غربی]] شهر مأرب<ref>تفسیر مراغی، ج۲۲، ص۷۱-۷۲.</ref> سلسله جبالی وجود دارد که از [[کوه]] مشهور سَرات منشعب شده و صدها مایل به سمت شمال شرقی امتداد دارد. باران‌های بهاری از لابه‌لای تخته‌سنگ‌ها و جدول‌های کوه جاری شده و در مجرای بزرگ کوهستانی به نام میزاب شرقی می‌ریزند و سرانجام رودخانه عظیم «اَذَنه» را شکل می‌دهند<ref>تفسیر مراغی، ج۲۲، ص۷۱-۷۲.</ref>. این رودخانه نزدیک شهر مأرب به تنگه‌ای کوهستانی می‌رسد. در دو طرف تنگه یادشده دو کوه معروف به «بَلْق» به فاصله ۶۰ قدم از یکدیگر قرار دارند<ref>باستان‌شناسی، ص۳۳۲.</ref>. [[سد مأرب]]، دیواره‌ای بزرگ بوده که تنگه میان دو کوه بلق به وسیله آن مسدود می‌شده است<ref>السیرة النبویه، ابن کثیر، ج۱، ص۵۸.</ref>. [[سد]] یاد شده حدوداً در ۱۵۰ ذراعی شمال شرقی تنگه بنا شده است<ref>قصص قرآن، ص۳۸۰؛ شبهات و ردود، ص۵۳۶-۵۳۸.</ref>. طول آن از شرق به غرب ۸۰۰ ذراع و ارتفاعش ۱۰ ذراع و اندی و عرضش ۱۵۰ ذراع بوده است<ref>تاریخ العرب قبل الاسلام، ص۷۰-۷۱؛ تفسیر مراغی، ج۲۲، ص۷۲؛ قصص قرآن، ص۳۸۰.</ref>. برخی معتقدند که ارتفاع این سد به ۱۶ متر، عرض آن به ۶۰ و طول آن به ۶۲۰ متر می‌رسیده است<ref>اقوام هلاک شده، ص۱۳۸.</ref>. سد مأرب با [[هدف]] مهار آب چشمه‌ها و [[باران]] و سیلاب‌های گسیل شده از [[کوه‌ها]] و [[ذخیره‌سازی]] آن برای آبیاری دشت‌های پیرامونی ساخته شده بود<ref>جامع البیان، ج۲۲، ص۵۴-۵۵؛ مجمع البیان، ج۸، ص۶۰۴-۶۰۵؛ جوامع الجامع، ج۳، ص۳۴۶-۳۴۷.</ref>. میان [[سد]] و [[شهر مأرب]] جلگه‌ای پهناور، باغ‌هایی بسیار سرسبز و [[زیبا]] و کشتزارهایی سرشار از محصول قرار داشت<ref>مجمع البیان، ج۸، ص۶۰۴.</ref>. مساحت این جلگه به حدود ۹۶۰۰ هکتار می‌رسید که ۵۳۰۰ هکتار آن متعلق به جلگه جنوبی و مابقی به جلگه شمالی بود. از این دو ناحیه به باغستان‌های شمالی و جنوبی تعبیر شده است<ref>اقوام هلاک شده، ص۱۳۸.</ref>. [[قرآن کریم]] به صراحت از «[[سد مأرب]]» یا «سد عَرِم» یاد نکرده است؛ ولی بر اساس یکی از سه [[تفسیر]] گفته شده برای واژه عَرِم، این واژه در زبان حِمْیَریان (از [[قبایل]] بسیار معروف [[یمن]]) به معنای سد بوده است<ref>جامع البیان، ج۲۲، ص۵۴-۵۵؛ تفسیر ابن زمنین، ج۴، ص۱۲؛ تفسیر ثعلبی، ج۸، ص۸۳.</ref>. بر همین اساس، شماری از [[مفسران]] مراد از {{متن قرآن\|ٱلْعَرِمِ}}<ref>{{متن قرآن\|فَأَعْرَضُوا۟ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ ٱلْعَرِمِ وَبَدَّلْنَـٰهُم بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَىْ أُكُلٍ خَمْطٍۢ وَأَثْلٍۢ وَشَىْءٍۢ مِّن سِدْرٍۢ قَلِيلٍۢ}} «اما روی گرداندند ما نیز بر آنان سیل ویرانگر را فرستادیم و به جای آن دو باغشان دو باغ جایگزین کردیم با میوه‌هایی تلخ و (درختان) شوره‌گز و اندکی از درخت کنار» سوره سبأ، آیه ۱۶.</ref> را همان سد مأرب دانسته‌اند<ref>تفسیر مراغی، ج۲۲، ص۷۱.</ref> مفسران در تفسیر شماری از [[آیات]]<ref>سبأ ۱۵ - ۲۲؛ نمل ۲۲</ref> درباره موضوعاتی همانند سد مأرب، موقعیت جغرافیایی، ویژگی‌ها و بنیانگذار آن، سبب ساخت سد و جریان [[سیل عرم]] و عامل ویرانی آن بحث کرده‌اند.<ref>[[علی قانعی اردکانی\|علی قانعی اردکانی، علی]]، [[سد مأرب (مقاله)\|مقاله «سد مأرب»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۵ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۵، ص ۳۰۰.</ref>		[[سد مأرب]]، نام سدی معروف و تاریخی است که در [[شهر مأرب]] یمن قرار داشت<ref>تفسیر ابن کثیر، ج۳، ص۵۴۱؛ التحریر والتنویر، ج۱۹، ص۲۴۹؛ المنیر، ج۲۲، ص۱۶۵.</ref> و در پی [[کفر]] و [[ناسپاسی]] قوم سبأ با سیل عَرِم ویران شد<ref>معجم ما استعجم، ج۴، ص۱۱۷۰؛ تاج العروس، ج۴، ص۲۳۳، «عرم».</ref>. داستان سد مأرب و [[سرزمین قوم سبأ]] و نابودی آنها بر اثر سیل، پیش از [[اسلام]] نیز در میان [[عرب‌ها]] معروف بوده و در اشعار [[عصر جاهلی]] بازتاب یافته است<ref>مروج الذهب، ج۲، ص۱۹۶-۱۹۷؛ السیرة النبویه، ابن هشام، ج۱، ص۱۴؛ معجم ما استعجم، ج۴، ص۱۱۷۰.</ref>. [[شهر مأرب]] در فاصله سه منزلی (سه الی ۴ [[روز]] راه) [[شهر صنعا]]<ref>تفسیر ابن ابی‌حاتم، ج۹، ص۲۸۶۴؛ بلوغ الارب، ج۱، ص۲۰۷؛ التحقیق، ج۸، ص۱۰۱.</ref> در نزدیکی حضرموت قرار دارد<ref>معجم البلدان، ج۵، ص۳۴-۳۵؛ المصباح، ص۱۱، «الارب»؛ تفسیر قاسمی، ج۸، ص۱۳۸.</ref> و پیش از [[میلاد مسیح]] پایتخت [[کشور]] [[سبأ]] بوده است<ref>المفصل، ج۲، ص۳۴۳-۳۴۴؛ نساء حکمن الیمن، ص۱۶.</ref>. آثار بر جای‌مانده نشان می‌دهند که این [[شهر]] دایره‌وار و قطر آن حدود یک کیلومتر بوده است<ref>شبهات و ردود، ص۵۳۵.</ref>. در جنوب [[غربی]] شهر مأرب<ref>تفسیر مراغی، ج۲۲، ص۷۱-۷۲.</ref> سلسله جبالی وجود دارد که از [[کوه]] مشهور سَرات منشعب شده و صدها مایل به سمت شمال شرقی امتداد دارد. باران‌های بهاری از لابه‌لای تخته‌سنگ‌ها و جدول‌های کوه جاری شده و در مجرای بزرگ کوهستانی به نام میزاب شرقی می‌ریزند و سرانجام رودخانه عظیم «اَذَنه» را شکل می‌دهند<ref>تفسیر مراغی، ج۲۲، ص۷۱-۷۲.</ref>. این رودخانه نزدیک شهر مأرب به تنگه‌ای کوهستانی می‌رسد. در دو طرف تنگه یادشده دو کوه معروف به «بَلْق» به فاصله ۶۰ قدم از یکدیگر قرار دارند<ref>باستان‌شناسی، ص۳۳۲.</ref>. [[سد مأرب]]، دیواره‌ای بزرگ بوده که تنگه میان دو کوه بلق به وسیله آن مسدود می‌شده است<ref>السیرة النبویه، ابن کثیر، ج۱، ص۵۸.</ref>. [[سد]] یاد شده حدوداً در ۱۵۰ ذراعی شمال شرقی تنگه بنا شده است<ref>قصص قرآن، ص۳۸۰؛ شبهات و ردود، ص۵۳۶-۵۳۸.</ref>. طول آن از شرق به غرب ۸۰۰ ذراع و ارتفاعش ۱۰ ذراع و اندی و عرضش ۱۵۰ ذراع بوده است<ref>تاریخ العرب قبل الاسلام، ص۷۰-۷۱؛ تفسیر مراغی، ج۲۲، ص۷۲؛ قصص قرآن، ص۳۸۰.</ref>. برخی معتقدند که ارتفاع این سد به ۱۶ متر، عرض آن به ۶۰ و طول آن به ۶۲۰ متر می‌رسیده است<ref>اقوام هلاک شده، ص۱۳۸.</ref>. سد مأرب با [[هدف]] مهار آب چشمه‌ها و [[باران]] و سیلاب‌های گسیل شده از [[کوه‌ها]] و [[ذخیره‌سازی]] آن برای آبیاری دشت‌های پیرامونی ساخته شده بود<ref>جامع البیان، ج۲۲، ص۵۴-۵۵؛ مجمع البیان، ج۸، ص۶۰۴-۶۰۵؛ جوامع الجامع، ج۳، ص۳۴۶-۳۴۷.</ref>. میان [[سد]] و [[شهر مأرب]] جلگه‌ای پهناور، باغ‌هایی بسیار سرسبز و [[زیبا]] و کشتزارهایی سرشار از محصول قرار داشت<ref>مجمع البیان، ج۸، ص۶۰۴.</ref>. مساحت این جلگه به حدود ۹۶۰۰ هکتار می‌رسید که ۵۳۰۰ هکتار آن متعلق به جلگه جنوبی و مابقی به جلگه شمالی بود. از این دو ناحیه به باغستان‌های شمالی و جنوبی تعبیر شده است<ref>اقوام هلاک شده، ص۱۳۸.</ref>. [[قرآن کریم]] به صراحت از «[[سد مأرب]]» یا «سد عَرِم» یاد نکرده است؛ ولی بر اساس یکی از سه [[تفسیر]] گفته شده برای واژه عَرِم، این واژه در زبان حِمْیَریان (از [[قبایل]] بسیار معروف [[یمن]]) به معنای سد بوده است<ref>جامع البیان، ج۲۲، ص۵۴-۵۵؛ تفسیر ابن زمنین، ج۴، ص۱۲؛ تفسیر ثعلبی، ج۸، ص۸۳.</ref>. بر همین اساس، شماری از [[مفسران]] مراد از {{متن قرآن\|ٱلْعَرِمِ}}<ref>{{متن قرآن\|فَأَعْرَضُوا۟ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ ٱلْعَرِمِ وَبَدَّلْنَـٰهُم بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَىْ أُكُلٍ خَمْطٍۢ وَأَثْلٍۢ وَشَىْءٍۢ مِّن سِدْرٍۢ قَلِيلٍۢ}} «اما روی گرداندند ما نیز بر آنان سیل ویرانگر را فرستادیم و به جای آن دو باغشان دو باغ جایگزین کردیم با میوه‌هایی تلخ و (درختان) شوره‌گز و اندکی از درخت کنار» سوره سبأ، آیه ۱۶.</ref> را همان سد مأرب دانسته‌اند<ref>تفسیر مراغی، ج۲۲، ص۷۱.</ref> مفسران در تفسیر شماری از [[آیات]]<ref>سبأ ۱۵ - ۲۲؛ نمل ۲۲</ref> درباره موضوعاتی همانند سد مأرب، موقعیت جغرافیایی، ویژگی‌ها و بنیانگذار آن، سبب ساخت سد و جریان [[سیل عرم]] و عامل ویرانی آن بحث کرده‌اند.<ref>[[علی قانعی اردکانی\|علی قانعی اردکانی، علی]]، [[سد مأرب (مقاله)\|مقاله «سد مأرب»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۵ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۵، ص ۳۰۰.</ref>

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = مأرب | عنوان مدخل = مأرب | مداخل مرتبط = مأرب در قرآن | پرسش مرتبط = }} ==سدّی تاریخی و باستانی در شهر مَأرِب یمن که با سیل عَرِم نابود شد== «سدّ مأرِب»، واژه‌ای مرکب از «سدّ» و «مَأرِب» است. سد به معنای سیل‌ب...» ایجاد کرد

2024-05-30T09:48:07Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = مأرب | عنوان مدخل = مأرب | مداخل مرتبط = مأرب در قرآن | پرسش مرتبط = }} ==سدّی تاریخی و باستانی در شهر مَأرِب یمن که با سیل عَرِم نابود شد== «سدّ مأرِب»، واژه‌ای مرکب از «سدّ» و «مَأرِب» است. سد به معنای سیل‌ب...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = مأرب
| عنوان مدخل = مأرب
| مداخل مرتبط = [[مأرب در قرآن]]
| پرسش مرتبط =
}}

==سدّی [[تاریخی]] و باستانی در [[شهر]] مَأرِب [[یمن]] که با سیل عَرِم نابود شد==
«[[سدّ]] مأرِب»، واژه‌ای مرکب از «سدّ» و «مَأرِب» است. [[سد]] به معنای سیل‌بند یا مانعی است که در مجرای آب [[رودخانه‌ها]] برای مهار آب ایجاد می‌شود<ref>التحریر والتنویر، ج۲۲، ص۳۷-۳۸؛ المنیر، ج۲۲، ص۱۶۵؛ التحقیق، ج۸، ص۱۰۱، «عرم».</ref>؛ اما درباره ضبط، ریشه و معنای «[[مأرب]]» [[اختلاف]] است. مَأرِب<ref>معجم ما استعجم، ج۴، ص۱۱۷۰؛ تاج العروس، ج۲، ص۲۰، «ارب».</ref>، اسم مکان<ref>معجم البلدان، ج۵، ص۳۴.</ref> بر وزن مَسجِد<ref>المصباح، ص۱۱، «ارب».</ref> و برگرفته از ریشه «إرب» به معنای [[زیرکی]] و [[ذکاوت]] یا [[حاجت]] و نیاز است. بر این اساس «میم» آنکه در ابتدای اسم مکان می‌آید غیر اصلی است<ref>تاج العروس، ج۲، ص۱۷؛ ج۴، ص۲۳۳.</ref>. در مقابل، برخی با اصلی انگاشتن «میم»، مأرب را برگرفته از ریشه «م - ر - ب» و نام شهری در یمن دانسته‌اند<ref>لسان العرب، ج۱، ص۷۴۷، «مرب».</ref>. بعضی دیگر ریشه آن را آرامی و مرکب از «[[ماء]]» و «راب» به معنای آب فراوان یا سیلاب بزرگ دانسته‌اند<ref>شبهات و ردود، ص۵۳۵.</ref>. افزون بر موارد یاد شده، واژه مأرب را [[محل زندگی]] [[قوم سبأ]] و [[اَزد]]<ref>تفسیر ابن ابی‌حاتم، ج۹، ص۲۸۶۴؛ الدرالمنثور، ج۵، ص۱۰۵.</ref>، نام قصری متعلق به [[پادشاهان]] قوم سبأ<ref>نهایة الارب، ج۱۵، ص۳۳۳؛ تنزیل الآیات، ص۵۳۶.</ref>، [[لقب]] آن پادشاهان<ref>نهایة الارب، ج۱۵، ص۳۳۳.</ref> و نیز نام شهر [[بلقیس]]<ref>تفسیر ابن ابی‌حاتم، ج۹، ص۲۸۶۴؛ الدرالمنثور، ج۵، ص۱۰۵.</ref> هم گفته‌اند.

[[سد مأرب]]، نام سدی معروف و تاریخی است که در [[شهر مأرب]] یمن قرار داشت<ref>تفسیر ابن کثیر، ج۳، ص۵۴۱؛ التحریر والتنویر، ج۱۹، ص۲۴۹؛ المنیر، ج۲۲، ص۱۶۵.</ref> و در پی [[کفر]] و [[ناسپاسی]] قوم سبأ با سیل عَرِم ویران شد<ref>معجم ما استعجم، ج۴، ص۱۱۷۰؛ تاج العروس، ج۴، ص۲۳۳، «عرم».</ref>. داستان سد مأرب و [[سرزمین قوم سبأ]] و نابودی آنها بر اثر سیل، پیش از [[اسلام]] نیز در میان [[عرب‌ها]] معروف بوده و در اشعار [[عصر جاهلی]] بازتاب یافته است<ref>مروج الذهب، ج۲، ص۱۹۶-۱۹۷؛ السیرة النبویه، ابن هشام، ج۱، ص۱۴؛ معجم ما استعجم، ج۴، ص۱۱۷۰.</ref>. [[شهر مأرب]] در فاصله سه منزلی (سه الی ۴ [[روز]] راه) [[شهر صنعا]]<ref>تفسیر ابن ابی‌حاتم، ج۹، ص۲۸۶۴؛ بلوغ الارب، ج۱، ص۲۰۷؛ التحقیق، ج۸، ص۱۰۱.</ref> در نزدیکی حضرموت قرار دارد<ref>معجم البلدان، ج۵، ص۳۴-۳۵؛ المصباح، ص۱۱، «الارب»؛ تفسیر قاسمی، ج۸، ص۱۳۸.</ref> و پیش از [[میلاد مسیح]] پایتخت [[کشور]] [[سبأ]] بوده است<ref>المفصل، ج۲، ص۳۴۳-۳۴۴؛ نساء حکمن الیمن، ص۱۶.</ref>. آثار بر جای‌مانده نشان می‌دهند که این [[شهر]] دایره‌وار و قطر آن حدود یک کیلومتر بوده است<ref>شبهات و ردود، ص۵۳۵.</ref>. در جنوب [[غربی]] شهر مأرب<ref>تفسیر مراغی، ج۲۲، ص۷۱-۷۲.</ref> سلسله جبالی وجود دارد که از [[کوه]] مشهور سَرات منشعب شده و صدها مایل به سمت شمال شرقی امتداد دارد. باران‌های بهاری از لابه‌لای تخته‌سنگ‌ها و جدول‌های کوه جاری شده و در مجرای بزرگ کوهستانی به نام میزاب شرقی می‌ریزند و سرانجام رودخانه عظیم «اَذَنه» را شکل می‌دهند<ref>تفسیر مراغی، ج۲۲، ص۷۱-۷۲.</ref>. این رودخانه نزدیک شهر مأرب به تنگه‌ای کوهستانی می‌رسد. در دو طرف تنگه یادشده دو کوه معروف به «بَلْق» به فاصله ۶۰ قدم از یکدیگر قرار دارند<ref>باستان‌شناسی، ص۳۳۲.</ref>. [[سد مأرب]]، دیواره‌ای بزرگ بوده که تنگه میان دو کوه بلق به وسیله آن مسدود می‌شده است<ref>السیرة النبویه، ابن کثیر، ج۱، ص۵۸.</ref>. [[سد]] یاد شده حدوداً در ۱۵۰ ذراعی شمال شرقی تنگه بنا شده است<ref>قصص قرآن، ص۳۸۰؛ شبهات و ردود، ص۵۳۶-۵۳۸.</ref>. طول آن از شرق به غرب ۸۰۰ ذراع و ارتفاعش ۱۰ ذراع و اندی و عرضش ۱۵۰ ذراع بوده است<ref>تاریخ العرب قبل الاسلام، ص۷۰-۷۱؛ تفسیر مراغی، ج۲۲، ص۷۲؛ قصص قرآن، ص۳۸۰.</ref>. برخی معتقدند که ارتفاع این سد به ۱۶ متر، عرض آن به ۶۰ و طول آن به ۶۲۰ متر می‌رسیده است<ref>اقوام هلاک شده، ص۱۳۸.</ref>. سد مأرب با [[هدف]] مهار آب چشمه‌ها و [[باران]] و سیلاب‌های گسیل شده از [[کوه‌ها]] و [[ذخیره‌سازی]] آن برای آبیاری دشت‌های پیرامونی ساخته شده بود<ref>جامع البیان، ج۲۲، ص۵۴-۵۵؛ مجمع البیان، ج۸، ص۶۰۴-۶۰۵؛ جوامع الجامع، ج۳، ص۳۴۶-۳۴۷.</ref>. میان [[سد]] و [[شهر مأرب]] جلگه‌ای پهناور، باغ‌هایی بسیار سرسبز و [[زیبا]] و کشتزارهایی سرشار از محصول قرار داشت<ref>مجمع البیان، ج۸، ص۶۰۴.</ref>. مساحت این جلگه به حدود ۹۶۰۰ هکتار می‌رسید که ۵۳۰۰ هکتار آن متعلق به جلگه جنوبی و مابقی به جلگه شمالی بود. از این دو ناحیه به باغستان‌های شمالی و جنوبی تعبیر شده است<ref>اقوام هلاک شده، ص۱۳۸.</ref>. [[قرآن کریم]] به صراحت از «[[سد مأرب]]» یا «سد عَرِم» یاد نکرده است؛ ولی بر اساس یکی از سه [[تفسیر]] گفته شده برای واژه عَرِم، این واژه در زبان حِمْیَریان (از [[قبایل]] بسیار معروف [[یمن]]) به معنای سد بوده است<ref>جامع البیان، ج۲۲، ص۵۴-۵۵؛ تفسیر ابن زمنین، ج۴، ص۱۲؛ تفسیر ثعلبی، ج۸، ص۸۳.</ref>. بر همین اساس، شماری از [[مفسران]] مراد از {{متن قرآن|ٱلْعَرِمِ}}<ref>{{متن قرآن|فَأَعْرَضُوا۟ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ ٱلْعَرِمِ وَبَدَّلْنَـٰهُم بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَىْ أُكُلٍ خَمْطٍۢ وَأَثْلٍۢ وَشَىْءٍۢ مِّن سِدْرٍۢ قَلِيلٍۢ}} «اما روی گرداندند ما نیز بر آنان سیل ویرانگر را فرستادیم و به جای آن دو باغشان دو باغ جایگزین کردیم با میوه‌هایی تلخ و (درختان) شوره‌گز و اندکی از درخت کنار» سوره سبأ، آیه ۱۶.</ref> را همان سد مأرب دانسته‌اند<ref>تفسیر مراغی، ج۲۲، ص۷۱.</ref> مفسران در تفسیر شماری از [[آیات]]<ref>سبأ ۱۵ - ۲۲؛ نمل ۲۲</ref> درباره موضوعاتی همانند سد مأرب، موقعیت جغرافیایی، ویژگی‌ها و بنیانگذار آن، سبب ساخت سد و جریان [[سیل عرم]] و عامل ویرانی آن بحث کرده‌اند.<ref>[[علی قانعی اردکانی|علی قانعی اردکانی، علی]]، [[سد مأرب (مقاله)|مقاله «سد مأرب»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۵، ص ۳۰۰.</ref>

==بنیانگذار [[سد مارب]]==
بر اساس دیدگاه غالب [[مورخان]] و مفسران، سد مأرب به دست [[سبأ]] بن یَشْجُب بن یَعْرُب بن قَحْطان<ref>البدایة و النهایه، ج۲، ص۱۹۳؛ تایخ ابن خلدون، ج۱، ص۳۴۶؛ التحریر و التنویر، ج۲۲، ص۳۷.</ref> تأسیس شد و [[پادشاهان حمیر]] کار آن را به پایان رساندند<ref>معجم البلدان، ج۵، ص۳۴؛ السیرة النبویه، ابن کثیر، ج۱، ص۱۰؛ التحریر و التنویر، ج۲۲، ص۳۷.</ref>. در مقابل، برخی [[بلقیس]] [[پادشاه]] [[قوم سبأ]] در [[زمان]] [[حضرت سلیمان]]{{ع}} را [[بانی]] این [[سدّ]] دانسته‌اند. بر اساس این دیدگاه، [[ملکه سبأ]] در پی [[اختلاف مردم]] بر سر آب و با بهره‌گیری از سنگ و قیر [[سد]] را ساخته و در آن دریچه‌هایی تعبیه کرده بود که آب به اندازه نیاز [[مردم]] از آن بیرون می‌ریخت<ref>تفسیر ثعلبی، ج۸، ص۸۳؛ تفسیر بغوی، ج۳، ص۶۷۶؛ تاریخ تمدن اسلام و عرب، ص۹۸.</ref>. برخی از [[مورخان]] نیز [[لقمان بن عاد بن عاد]] را بنیانگذار [[سد مأرب]] یاد کرده‌اند<ref>مروج الذهب، ج۲، ص۱۹۳؛ معجم ما استعجم، ج۴، ص۱۱۷۰-۱۱۷۱؛ معجم البلدان، ج۵، ص۳۴.</ref>. برخی از [[خاورشناسان]] بر اساس نقش و نگارهای [[کشف]] شده از [[سرزمین سبأ]] معتقدند پدر و پسری از [[پادشاهان]] [[سبأ]] که نامشان در این نقش‌ها آمده است، در [[قرن هشتم]] پیش از میلاد سد مأرب را بنیان نهاده‌اند<ref>مفاهیم جغرافیه، ص۲۱۵؛ الموسوعة الذهبیه، ج۲۷، ص۴۹۳-۴۹۶.</ref>. ذیل [[آیه]] ۹۴ [[سوره کهف]]<ref>{{متن قرآن|قَالُوا۟ يَـٰذَا ٱلْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِى ٱلْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَىٰٓ أَن تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّۭا}} «گفتند: ای ذو القرنین! در این سرزمین، یأجوج و مأجوج تبهکاری می‌ورزند، آیا می‌خواهی برای تو هزینه‌ای بنهیم تا میان ما و آنان سدّی بسازی؟» سوره کهف، آیه ۹۴.</ref> از [[ذوالقرنین]] نیز به عنوان سازنده این [[سدّ]] یاد شده است.

برخی [[مفسران]] با رد اکید این دیدگاه گفته‌اند که هیچ یک از ویژگی‌هایی که [[قرآن]] برای سدّ ذوالقرنین یاد کرده است، بر سد مأرب تطبیق نمی‌کند؛ زیرا سد (دیواره) ذوالقرنین با [[هدف]] [[پیشگیری]] از [[یورش]] [[اقوام]] [[وحشی]] ([[یأجوج و مأجوج]]) و از آهن و مس؛ ولی سد مأرب برای گردآوری آب و جلوگیری از [[طغیان]] سیلاب‌ها ساخته شده بود<ref>المیزان، ج۱۳، ص۳۸۸؛ نمونه، ج۱۲، ص۵۴۲-۵۴۳.</ref>. ([[سد ذوالقرنین]]) ساخت سد مأرب بنابر نوشته‌های به دست آمده در ویرانه‌های آن به سال ۶۴۰ - ۶۱۰ ق. م. یعنی حدود ۹۴۰ سال پیش از ذوالقرنین و ۹۱۵ سال پیش از شَمریرعِش و ۹۶۰ سال پیش از [[تبّع]] بازمی‌گردد<ref>مفاهیم جغرافیه، ص۲۱۵.</ref>. شاید بتوان گفت چنان که از کتیبه‌های گوناگون بر می‌آید، ساختن سد و ترمیم آن در زمان‌های مختلف صورت گرفته است<ref>شبهات وردود، ص۵۴۰؛ دائرة المعارف فارسی، ج۲، ص۲۵۷۱، «مأرب».</ref>.<ref>[[علی قانعی اردکانی|علی قانعی اردکانی، علی]]، [[سد مأرب (مقاله)|مقاله «سد مأرب»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۵، ص ۳۰۲.</ref>

==نقش [[سد مارب]] در [[آبادی]] [[سرزمین]] [[سبا]]==
[[سد مأرب]] سبب اصلی [[عمران]] و [[آبادانی]] [[یمن]] بوده است<ref>تاریخ تمدن اسلام و عرب، ص۹۸.</ref>. [[قرآن]] با یادکرد [[سرزمین قوم سبأ]] به عنوان «[[بلده طیبه]]»، دو باغ واقع در سمت راست و چپ زیستگاه آنان را نشانه و [[آیت]] [[الهی]] خوانده و از توصیه آنان به بهره‌گیری از [[رزق و روزی]] [[پروردگار]] خویش و [[سپاسگزاری]] او خبر می‌دهد: {{متن قرآن|لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍۢ فِى مَسْكَنِهِمْ ءَايَةٌۭ جَنَّتَانِ عَن يَمِينٍۢ وَشِمَالٍۢ كُلُوا۟ مِن رِّزْقِ رَبِّكُمْ وَٱشْكُرُوا۟ لَهُۥ بَلْدَةٌۭ طَيِّبَةٌۭ وَرَبٌّ غَفُورٌۭ}}<ref>«برای (قوم) سبا در مسکن‌هایشان نشانه‌ای (شگرف) وجود داشت: دو باغ از راست و چپ، از روزی پروردگارتان بخورید و او را سپاس گزارید! شهری است پاکیزه و پروردگاری آمرزنده» سوره سبأ، آیه ۱۵.</ref> [[مورخان]] و [[مفسران]]، [[سرزمین سبأ]] را از مناطق شگفت‌انگیز [[دنیا]]<ref>تاریخ تمدن اسلام و عرب، ص۹۷.</ref>، بسیار آباد و حاصل‌خیز<ref>مروج الذهب، ج۲، ص۱۹۳-۱۹۴؛ مجمع البیان، ج۸، ص۶۰۴.</ref>، پر آب و دارای هوایی لطیف دانسته<ref>تفسیر ثعلبی، ج۸، ص۸۳؛ بلوغ الارب، ج۱، ص۲۰۷.</ref> و پیراسته از [[بیماری]] و حشرات گزنده<ref>جامع البیان، ج۲۲، ص۵۳؛ مجمع البیان، ج۷، ص۶۰۴-۶۰۵؛ تفسیر سمعانی، ج۴، ص۳۲۵.</ref> و تابستان و زمستان آن را بی‌آزار وصف کرده‌اند<ref>مجمع البیان، ج۸، ص۶۰۵؛ روح المعانی، ج۲۲، ص۱۲۶.</ref>. از همین روست که قرآن از آن به «بلده طیبه» یاد کرده است<ref>تفسیر بغوی، ج۳، ص۵۵۴؛ بلوغ الارب، ج۱، ص۲۰۷.</ref>. بر اساس برخی گزارش‌ها، این آبادانی و حاصلخیزی، در پی ایجاد [[سدی بزرگ]] به دست [[ملکه سبأ]] ([[بلقیس]]) پدید آمد. وی با ایجاد نهری بزرگ، آب شیرین را از سواحل یمن به طرف [[شهر]] جاری ساخت و با احداث سدی بزرگ بر روی [[نهر]]، به [[ذخیره‌سازی]] آب پرداخت. در پی ایجاد این کانال و [[سد]] روی آن، آبادانی اطراف یمن به سر حد کمال رسید و دو باغ بزرگ که هر یک به مساحت چند [[روز]] راه بود در شرق و غرب [[شهر]] احداث گردید. درختان میوه این دو باغ بسیار انبوه بوده‌اند<ref>معجم البلدان، ج۵، ص۳۵؛ بلوغ الارب، ج۱، ص۲۰۷-۲۰۸؛ نساء حکمن الیمن، ص۱۶-۱۷، ۲۲-۲۴.</ref>.<ref>[[علی قانعی اردکانی|علی قانعی اردکانی، علی]]، [[سد مأرب (مقاله)|مقاله «سد مأرب»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۵، ص ۳۰۳.</ref>

==ویرانی [[سد مارب]]==
[[قرآن کریم]] در ادامه گزارش درباره [[قوم سبأ]] از نابودی دو باغ آنان و [[جایگزینی]] دو باغ با میوه‌های تلخ و درختان شوره‌گز و اندکی درختان سِدْر به جای آن سخن گفته و آن را نتیجه [[کفر]] و رویگردانی قوم سبأ از [[خداوند]] و به وسیله سیل عَرِم یاد می‌کند: {{متن قرآن|فَأَعْرَضُوا۟ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ ٱلْعَرِمِ وَبَدَّلْنَـٰهُم بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَىْ أُكُلٍ خَمْطٍۢ وَأَثْلٍۢ وَشَىْءٍۢ مِّن سِدْرٍۢ قَلِيلٍۢ * ذَٰلِكَ جَزَيْنَـٰهُم بِمَا كَفَرُوا۟ وَهَلْ نُجَـٰزِىٓ إِلَّا ٱلْكَفُورَ}}<ref>«اما روی گرداندند ما نیز بر آنان سیل ویرانگر را فرستادیم و به جای آن دو باغشان دو باغ جایگزین کردیم با میوه‌هایی تلخ و (درختان) شوره‌گز و اندکی از درخت کنار * چنین آنان را برای آن ناسپاسی که ورزیدند، کیفر دادیم و آیا جز ناسپاس را به کیفر می‌رسانیم؟» سوره سبأ، آیه ۱۶-۱۷.</ref> واژه‌شناسان و [[مفسران]]، عَرِم را به معنای سیل‌بند ([[سد]])<ref>لسان العرب، ج۱۲، ص۳۹۶، «عرم»؛ صحیح البخاری، ج۶، ص۲۸؛.Encyclopedia Of The Quran، vol ۱، p۶۰</ref>، [[باران]] تند و شدید<ref>لسان العرب، ج۱۲، ص۳۹۶؛ التحقیق، ج۸، ص۱۰۱، «عرم»؛.Encyclopedia Of The Quran، vol ۱، p۶۰</ref>، نوعی موش<ref>لسان العرب، ج۱۲،ص۳۹۶.</ref>، آب سرخ‌رنگ<ref>صحیح البخاری، ج۶، ص۲۸؛.Encyclopedia Of The Quran، vol ۱، p۶۰</ref> و نام [[وادی]] قوم سبأ<ref>جامع البیان، ج۲۲، ص۵۵؛ صحیح البخاری، ج۵، ص۳۳؛ لسان العرب، ج۱۲، ص۳۹۶.</ref> دانسته‌اند. مفسران گفته‌اند که [[مردم سبأ]] بر اثر [[نعمت]] فراوان، [[امنیت]] و [[آسایش]] به زندگانی [[تجملی]] و [[عیاشی]] پرداخته و دچار [[کبر]]، کفر<ref>تفسیر ثعلبی، ج۸، ص۸۳؛ التبیان، ج۸، ص۳۸۷.</ref>، [[ناسپاسی]]<ref>تفسیر مقاتل، ج۳، ص۵۲۹؛ التبیان، ج۸، ص۳۸۷.</ref> و [[طغیان]]<ref>جامع البیان، ج۲۲، ص۵۵.</ref> شدند. از وهب ابن منبّه نقل شده است که خداوند ۱۳ [[پیامبر]] را به سوی آنان فرستاد<ref>جامع البیان، ج۲۲، ص۵۴؛.Encyclopedia Of The Quran، vol ۱، p۶۰</ref> و آنها به [[تکذیب پیامبران]] پرداختند<ref>جامع البیان، ج۲۲، ص۵۴.</ref> سرانجام، [[خداوند]] با فرستادن [[سیل عرم]] که آب سرخ‌رنگی بود، آن [[سد]] را ویران ساخت<ref>تفسیر ابن زمنین، ج۴، ص۱۲؛ تفسیر بغوی، ج۳، ص۶۷۶.</ref> سیل همه مزارع خرم و باغ‌ها و بوستان‌های پر [[نعمت]] را نابود کرد و از آن درختان انبوه جز چند [[درخت سِدر]] و شوره‌گز و مانند آن باقی نگذاشت<ref>تفسیر مقاتل، ج۳، ص۵۲۹؛ تفسیر قمی، ج۲، ص۲۰۱؛ جامع البیان، ج۲۲، ص۵۷.</ref>. در روایتی از [[امام صادق]]{{ع}} نیز به این رخداد اشاره شده است<ref>الکافی، ج۲، ص۲۷۴؛ بحار الانوار، ج۷۰، ص۳۳۴-۳۳۵.</ref>. برخی از [[منابع تفسیری]] و [[تاریخی]] در چگونگی ویران شدن [[سد مأرب]] گفته‌اند که نوعی موش با ایجاد سوراخ در [[دیوار]] سد به تدریج باعث در هم شکسته شدن آن سد بزرگ شدند<ref>تفسیر مقاتل، ج۳، ص۵۲۹؛ تفسیر قمی، ج۲، ص۲۰۰-۲۰۱؛ جامع البیان، ج۲۲، ص۵۵.</ref>. در [[نقلی]] از [[وهب ابن منبه]]، [[قوم سبأ]] در پی [[پیشگویی]] [[کاهنان]] درباره ویرانی سد به وسیله موش‌ها، گربه‌های زیادی را برای [[پیشگیری]] از این حادثه به کار گرفتند؛ ولی گربه‌ها بدون اینکه کاری از پیش ببرند، مغلوب موش‌ها شدند. موش‌ها با سوراخ کردن پایه‌های سد موجب [[سستی]] و شکستن آنها شدند<ref>تفسیر بغوی، ج۳، ص۶۷۵؛ تفسیر ابن کثیر، ج۶، ص۴۴۸.</ref>. در مقابل، برخی دیگر از [[مفسران]]، عامل ویرانی سد را [[اشتغال]] [[پادشاهان]] به [[جنگ‌های داخلی]] و [[غفلت]] آنان از ترمیم سد یا تخریب آن به دست [[دشمنان]] دانسته و ویرانی آن به وسیله موش‌ها را [[خرافات]] خوانده‌اند<ref>التحریر و التنویر، ج۲۲، ص۳۸.</ref>. درباره [[تاریخ]] ویران شدن سد مأرب نیز [[اختلاف]] است: برخی [[مورخان]] [[مسلمان]] تاریخ انهدام آن را ۴۰۰ سال پیش از [[اسلام]] و برخی [[قرن پنجم]] و برخی دیگر آن را در حدود [[قرن ششم]] میلادی و اندکی [[پیش از ظهور اسلام]] دانسته‌اند<ref>باستان‌شناسی، ص۳۳۲-۳۳۳.</ref>. در منابع تفسیری و تاریخی حکایتی با اندکی تفاوت در این باره نقل شده که بر اساس آن کاهنی با پیش‌بینی‌کردن ویرانی قریب‌الوقوع سد مأرب و نابودی باغ‌ها، از [[قوم سبأ]] خواست به سرزمین‌های دیگر کوچ کنند<ref>مروج الذهب، ج۲، ص۱۹۹-۲۰۵؛ مجمع البیان، ج۸، ص۶۰۶؛ بلوغ الارب، ج۱، ص۲۰۸.</ref>. در پی ویرانی [[سد]] و پیدایش [[خشکسالی]]، ساکنان [[سبأ]] به مناطق دیگری مانند [[شام]]، یثرب، تهامه و [[عمان]] [[مهاجرت]] کردند<ref>مجمع البیان، ج۸، ص۶۰۶؛ تفسیر بیضاوی، ج۴، ص۲۴۵؛ بلوغ الارب، ج۱، ص۲۰۸-۲۰۹.</ref> و پراکنده شدن قوم سبأ در میان [[عرب]]، به [[مَثَل]] تبدیل شد<ref>معجم البلدان، ج۳، ص۱۸۱؛ بلوغ الارب، ج۳، ص۲۸۷؛ نساء حکمن الیمن، ص۱۶.</ref>. [[قرآن کریم]] نیز به این پراکندگی و مثل شدن و حکایت داستان قوم سبأ در [[تاریخ]] اشاره می‌کند: {{متن قرآن|...فَجَعَلْنَـٰهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَـٰهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ...}}<ref> سوره سبأ، آیه ۱۹.</ref>.<ref>[[علی قانعی اردکانی|علی قانعی اردکانی، علی]]، [[سد مأرب (مقاله)|مقاله «سد مأرب»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۵، ص ۳۰۴.</ref>

==[[باستان‌شناسی]] [[سد مارب]]==
پیش از اکتشافات جدید باستان‌شناسان، [[مورخان]] با اظهار بی‌اطلاعی از وجود قوم سبأ و [[تمدن]] آنان، «سبأ» را فقط نام یک شخص فرضی می‌دانستند که مؤسس [[دولت]] «[[حمیر]]» بوده است؛ زیرا [[کتب آسمانی]] پیش از [[قرآن]] در این باره گزارشی ندارند<ref>اقوام هلاک شده، ص۱۴۳-۱۴۴.</ref>، در حالی که قرآن کریم، سوره‌ای به نام این [[قوم]] دارد و [[مفسران]]، بنای [[سد تاریخی مأرب]] را از مظاهر تمدن آنان می‌دانند. پس از [[کشف]] آثار [[تاریخی]] این قوم در [[یمن]]، [[عقیده]] [[دانشمندان]] دگرگون شد و با اکتشاف محل این سد، خط بطلانی بر دیدگاه کسانی کشیده شد که تا پیش از آن وجود این سد را [[افسانه]] می‌دانستند<ref>باستان‌شناسی، ص۳۳۳.</ref>. بر همین اساس، بیان این خبر در قرآن از [[معجزات]] [[علمی]] آن و نشانه وجود تمدن در [[سرزمین سبأ]] معرفی شده است<ref>نمونه، ج۱۸، ص۶۹؛ نساء حکمن الیمن، ص۱۶-۱۷؛ موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۱، ص۱۰۸.</ref>. وارنر کلِر باستان‌شناس و نویسنده [[کتاب آسمانی]] [[حق]] است، عقیده دارد که رخداد سیل بر اساس متن قرآن [[حقیقت]] داشته و تخریب [[سد مأرب]] باعث نابودی [[سرزمین قوم سبأ]] شده است. به [[اعتقاد]] او با توجه به اینکه حادثه [[سیل عرم]] و شکستن سد مأرب پس از [[نزول]] [[تورات]] و [[انجیل]]، روی داده، گزارش آن فقط در [[قرآن]] آمده است<ref>اقوام هلاک شده، ص۱۴۳-۱۴۴.</ref>. نخستین بار یک هیئت دانمارکی میان سال‌های ۱۷۶۱ - ۱۷۶۴ میلادی به قصد تحقیقات جغرافیایی به [[سرزمین یمن]] رفت؛ نیز از سال ۱۸۸۹ میلادی به بعد ادوارد گلازر باستان‌شناس اتریشی ۴ بار به [[شبه‌جزیره عربستان]] [[سفر]] کرد و در [[مأرب]] و جاهای دیگر [[سرزمین سبأ]] به [[کاوش]] پرداخت و مجموعاً ۱۰۳۲ [[کتیبه]] و ۶۱۶ کتاب خطی [[کشف]] کرد و در سفر چهارم در سال ۱۸۹۲ دو کتیبه یافت که از شکستن [[سدّ]] مأرب در [[سرزمین]] مأرب حکایت داشتند<ref>باستان‌شناسی، ص۳۲۱-۳۲۲.</ref>.<ref>[[علی قانعی اردکانی|علی قانعی اردکانی، علی]]، [[سد مأرب (مقاله)|مقاله «سد مأرب»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۵، ص ۳۰۶.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:1100409.jpg|22px]] [[علی قانعی اردکانی|علی قانعی اردکانی، علی]]، [[سد مأرب (مقاله)|مقاله «سد مأرب»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۵ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۵''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}