مساوات در معارف و سیره علوی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Jaafari در ‏۲ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۰۷

2026-02-02T09:07:03Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۳۷
خط ۱:		خط ۱:
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = مساوات		\| موضوع مرتبط = مساوات
	\| عنوان مدخل = مساوات		\| عنوان مدخل = مساوات
	\| مداخل مرتبط = [[مساوات در لغت]] - [[مساوات در معارف و سیره نبوی]] - [[مساوات در معارف و سیره علوی]] - [[مساوات در فقه سیاسی]] - [[مساوات در جامعه‌شناسی اسلامی]]		\| مداخل مرتبط = [[مساوات در لغت]] - [[مساوات در معارف و سیره نبوی]] - [[مساوات در معارف و سیره علوی]] - [[مساوات در معارف و سیره معصوم]] - [[مساوات در فقه سیاسی]] - [[مساوات در جامعه‌شناسی اسلامی]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Bahmani: /* مقدمه */

2025-10-16T06:13:41Z

مقدمه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۳
خط ۷:		خط ۷:

	== مقدمه ==		== مقدمه ==
	واژه [[عدل]] در فرهنگ اسلامی، کلمه‌ای پر معناست که می‌تواند معنای مساوات را در شکل معقول آن [[پوشش]] دهد؛ بدین سبب در بیانات امام علی{{ع}} فراوان به کاربرد کلمه عدل برمی‌خوریم و نقش آن را در [[نظام حقوقی]] و اجرایی به روشنی مشاهده می‌کنیم. امام در سخنان گوناگون، عدل را به {{متن حدیث\|أَقْوَى أَسَاسٍ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۸۶۳.</ref>، {{متن حدیث\|مِيزَانُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ الَّذِي وَضَعَهُ فِي الْخَلْقِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۳۴۶۴.</ref>، {{متن حدیث\|قِوَامُ الرَّعِيَّةِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۱۹۵۴.</ref>، {{متن حدیث\|جَمَالُ الْوُلَاةِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، [[غرر ~~الحکم]]،~~ ح۱۹۵۴.</ref>، {{متن حدیث\|فَضِيلَةُ السُّلْطَانِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۵۸۴.</ref>، {{متن حدیث\|جُنَّةُ الدُّوَلِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۱۸۷۳.</ref>، {{متن حدیث\|بِالْعَدْلِ تَصْلُحُ الرَّعِيَّةُ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۴۲۱۵.</ref>، {{متن حدیث\|نِظَامُ الْإِمْرَةِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۷۷۴.</ref>، یاد می‌کند؛ با این حال، در بسیاری موارد، [[مساوات]] نیز مصداقی از [[عدل]] است. پیش از ورود به مباحث، این نکته را باید خاطرنشان کرد که [[حضرت علی]]{{ع}} مساوات را در [[فرمان‌روایی]] اصل می‌دانست. اگر به [[فرمان]] [[حکومتی]] حضرت به [[مالک اشتر]] بنگریم، درمی‌یابیم که همه [[دستورها]] در این فرمان به همه انسان‌هایی مربوط است که در [[جامعه اسلامی]] [[زندگی]] می‌کنند و هیچ‌گونه تفاوتی در [[ملیت]]، نژاد، رنگ، صنف و... میان [[مردم]] آن [[جامعه]] ملاحظه نشده است. این [[تساوی]] در سی جمله از فرمان مشاهده می‌شود. این جمله‌ها دربردارنده یکی از واژه‌های ذیل هستند:		واژه [[عدل]] در فرهنگ اسلامی، کلمه‌ای پر معناست که می‌تواند معنای مساوات را در شکل معقول آن [[پوشش]] دهد؛ بدین سبب در بیانات امام علی{{ع}} فراوان به کاربرد کلمه عدل برمی‌خوریم و نقش آن را در [[نظام حقوقی]] و اجرایی به روشنی مشاهده می‌کنیم. امام در سخنان گوناگون، عدل را به {{متن حدیث\|أَقْوَى أَسَاسٍ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۸۶۳.</ref>، {{متن حدیث\|مِيزَانُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ الَّذِي وَضَعَهُ فِي الْخَلْقِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۳۴۶۴.</ref>، {{متن حدیث\|قِوَامُ الرَّعِيَّةِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۱۹۵۴.</ref>، {{متن حدیث\|جَمَالُ الْوُلَاةِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۱۹۵۴.</ref>، {{متن حدیث\|فَضِيلَةُ السُّلْطَانِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۵۸۴.</ref>، {{متن حدیث\|جُنَّةُ الدُّوَلِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۱۸۷۳.</ref>، {{متن حدیث\|بِالْعَدْلِ تَصْلُحُ الرَّعِيَّةُ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۴۲۱۵.</ref>، {{متن حدیث\|نِظَامُ الْإِمْرَةِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۷۷۴.</ref>، یاد می‌کند؛ با این حال، در بسیاری موارد، [[مساوات]] نیز مصداقی از [[عدل]] است. پیش از ورود به مباحث، این نکته را باید خاطرنشان کرد که [[حضرت علی]]{{ع}} مساوات را در [[فرمان‌روایی]] اصل می‌دانست. اگر به [[فرمان]] [[حکومتی]] حضرت به [[مالک اشتر]] بنگریم، درمی‌یابیم که همه [[دستورها]] در این فرمان به همه انسان‌هایی مربوط است که در [[جامعه اسلامی]] [[زندگی]] می‌کنند و هیچ‌گونه تفاوتی در [[ملیت]]، نژاد، رنگ، صنف و... میان [[مردم]] آن [[جامعه]] ملاحظه نشده است. این [[تساوی]] در سی جمله از فرمان مشاهده می‌شود. این جمله‌ها دربردارنده یکی از واژه‌های ذیل هستند:
	# {{متن حدیث\|نَاس}}: اسم جمع به معنای «عموم مردم»، در نُه مورد.		# {{متن حدیث\|نَاس}}: اسم جمع به معنای «عموم مردم»، در نُه مورد.
	# {{متن حدیث\|رَعِيَّة}}: عموم مردمی که آنان را یک [[سیاست]] اداره می‌کند، در سیزده مورد.		# {{متن حدیث\|رَعِيَّة}}: عموم مردمی که آنان را یک [[سیاست]] اداره می‌کند، در سیزده مورد.

Bahmani: /* منابع */

2025-10-16T06:13:18Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۳
خط ۱۹۱:		خط ۱۹۱:

	این شیوه، مختص [[حکومت علوی]] است؛ یعنی نه تنها [[حاکم اسلامی]] باید [[حق]] [[مستمندان]] را بدهد، بلکه باید درد آنان را نیز با [[زهدورزی]] تسکین دهد<ref>[[سید مصطفی محقق داماد\|محقق داماد، سید مصطفی]]، [[حقوق بشر - محقق داماد (مقاله)\|مقاله «حقوق بشر»]]، [[دانشنامه امام علی ج۵ (کتاب)\|دانشنامه امام علی ج۵]]، ص ۸۱.</ref>.		این شیوه، مختص [[حکومت علوی]] است؛ یعنی نه تنها [[حاکم اسلامی]] باید [[حق]] [[مستمندان]] را بدهد، بلکه باید درد آنان را نیز با [[زهدورزی]] تسکین دهد<ref>[[سید مصطفی محقق داماد\|محقق داماد، سید مصطفی]]، [[حقوق بشر - محقق داماد (مقاله)\|مقاله «حقوق بشر»]]، [[دانشنامه امام علی ج۵ (کتاب)\|دانشنامه امام علی ج۵]]، ص ۸۱.</ref>.

			=== برابری در حقوق ===
			[[امیرمؤمنان]] {{ع}} به صراحت می‌فرماید: {{متن حدیث\|لِي مَا لَكُمْ وَ عَلَيَّ مَا عَلَيْكُمْ‌}}<ref> موسوعة الامام علی بن ابی طالب {{ع}}، ج۴، ص۱۰۵.</ref>. قاعده و اصل کلی این است که هر حقی برای [[مردم]] وجود دارد، برای [[حاکم]] نیز همان است و نه بیش‌تر، و هر تکلیفی بر مردم است، بر حاکم نیز همان است و نه کم‌تر. این قاعده، [[برابری]] همگان در برخورداری از امکانات [[جامعه]] و [[لزوم]] پاسخ‌گویی ایشان در برابر [[وظایف]] را روشن ساخته است. البته از سایر فرموده‌های مولا استفاده می‌شود که حاکم [[جامعه اسلامی]]، هرچند در [[حقوق]] با دیگران برابر است و زیاده از دیگران حقی برای خود قائل نیست، از نظر [[تکلیف]]، خود را بیش از دیگران برای خدمت به جامعه و اعلای کلمه حق و [[اقامه عدل]]، [[مسئول]] و [[مکلف]] می‌داند. به همین دلیل است که از استانداران می‌خواهد که [[زندگی]] خود را با ضعفای جامعه بسنجند، نه با مرفهان و برخورداران<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۰۹.</ref>. امیرمؤمنان {{ع}} حتی به خدمتکار خود می‌فرماید: {{متن حدیث\|أَنَا أَسْتَحْيِي مِنْ رَبِّي أَنْ أَتَفَضَّلَ عَلَيْكَ‌}}<ref>موسوعة الامام علی بن ابی طالب {{ع}}، ج۴، ص۱۸۰.</ref>. حضرت بدین ترتیب [[میزان]] [[مسئولیت]] و [[تعهد]] خود را در قبال [[خداوند]] بیان می‌کند.
			بر خلاف سایر [[حکومت‌ها]] که مدیران و [[حاکمان]] آن، بهره‌مندی بیش‌تر از امکانات جامعه را [[حق]] طبیعی و [[مشروع]] خود تلقی می‌کنند، در [[حکومت علوی]] مدیران و حاکمان هرگز چنین حقی برای خود قائل نیستند و حداکثر برخورداری آنان از امکانات، می‌باید در سطح سایر قشرهای جامعه باشد؛ ضمن اینکه در برابر [[قوانین]] و مقررات، هیچ امتیازی بر دیگران ندارند.

			علاوه بر این به نظر می‌رسد مهم‌ترین قاعده، رعایت [[تقوای الهی]] در [[بینش]] و روش است؛ عاملی که ضامن و پشتوانه‌ای عملی برای رعایت جدی قاعده‌های پیش‌گفته است. [[تقوا]] در بینش، همان است که حاکم جامعه، [[حکومت]] را نه تنها طعمه‌ای برای [[شهوت‌ها]] و غرض‌های شخصی و قومی و گروهی نداند، که آن را امانتی [[الهی]] و فرصتی برای خدمت به [[خلق]] [[خدا]]، اعلای کلمه حق و اعتلای [[جامعه اسلامی]] به شمار آورد، و در همه حال، خدا را ناظر بر خطورات [[قلبی]] خود ببیند و در [[اندیشه]] پایان کار باشد تا به [[سعادت]] و [[شهادت]] منتهی شود<ref>اقتباس از بخش‌هایی از نامه ۵۳ نهج البلاغه.</ref>.

			اگر [[حاکم]] [[جامعه]] و همه کسانی که به نوعی در [[حکومت]] مسئولیتی دارند، [[تقوای الهی]] را به معنای [[حقیقی]] و گسترده آن لحاظ نکنند، قطعاً هیچ کدام از قاعده‌های [[سیاست]] علیای [[علوی]] در رفتارشان تجلی نخواهد کرد؛ زیرا [[قدرت]]، مخاطره‌آمیز است و «ممکن نیست از [[شهوات]] [[دنیا]] [[صبر]] کردن، مگر به ورع»<ref>غزالی، محمد، کیمیای سعادت، ج۱، ص۴۰۹.</ref>. این، اصل همه اصول است: {{متن حدیث\|مَنْ سَاسَ نَفْسَهُ أَدْرَكَ السِّيَاسَةَ}}<ref>کسی به سیاست صحیح و حقیقی دست می‌یازد و می‌تواند آن را تحقق بخشد که خویشتن خود را به نیکی و درستی، ادب و اداره کند؛ زیرا کسی که از مدیریت و اداره قوای درونی خویش عاجز و ناتوان باشد، چگونه خواهد توانست قوای یک کشور را به نیکی اداره نماید؟ (تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ص۳۳۱).</ref>.<ref>[[علی ذوعلم\|ذوعلم، علی]]، [[امام علی و سیاست (مقاله)\| مقاله «امام علی و سیاست»]]، [[دانشنامه امام علی ج۶ (کتاب)\|دانشنامه امام علی ج۶]]، ص ۳۷.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani در ‏۱۶ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۱۲

2025-10-16T06:12:43Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۲
خط ۱۱۱:		خط ۱۱۱:
	[[ایستادگی]] بر رعایت [[مساوات]] در تقسیم سرانه [[بیت‌المال]] از ویژگی‌های [[امیرمؤمنان علی]] {{ع}} بود و به بیان [[فقیه]] بزرگ [[شیعه]]، شیخ [[محمد حسن نجفی]]، [[نصوص]] فراوانی حاکی از آن است که [[علی]] {{ع}} سرانه بیت‌المال را به مساوات میان [[مردم]] تقسیم می‌کرد و رعایت [[عدالت]] در این مورد از صفات ویژه آن حضرت به شمار آمده است<ref>جواهر الکلام، ج۲۱، ص۲۱۶.</ref>. [[عبایة بن ربعی]]<ref>عبایة بن ربعی اسدی از خواص اصحاب امیرمؤمنان علی {{ع}} و از اصحاب امام حسن {{ع}} بوده است. ر.ک: رجال الکشی، ص۱۱۴، ۱۱۵، ۲۲۲؛ معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۲۵۳.</ref> از امیرمؤمنان علی {{ع}} [[روایت]] کرده است که فرمود: {{متن حدیث\|أُحَاجُّ النَّاسَ‏ يَوْمَ‏ الْقِيَامَةِ بِسَبْعٍ‏ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الْقَسْمِ بِالسَّوِيَّةِ وَ الْعَدْلِ فِي الرَّعِيَّةِ وَ إِقَامِ الْحُدُودِ}}<ref>«روز قیامت با هفت دلیل با مردم احتجاج خواهم کرد: برپا داشتن نماز و پرداختن زکات و امر به معروف و نهی از منکر و تقسیم سرانه بیت‌المال به مساوات و رعایت عدالت میان مردم و اجرای حدود». الخصال، ج۲، ص۳۶۳؛ بحارالانوار، ج۴۱، ص۱۰۶.</ref>.<ref>[[م‍ص‍طف‍ی‌ دل‍ش‍اد ت‍ه‍ران‍ی‌\|دل‍ش‍اد ت‍ه‍ران‍ی‌، م‍ص‍طف‍ی‌]]، [[سیره نبوی ج۲ (کتاب)\|سیره نبوی ج۲]]، ص ۴۷۹-۵۳۳.</ref>		[[ایستادگی]] بر رعایت [[مساوات]] در تقسیم سرانه [[بیت‌المال]] از ویژگی‌های [[امیرمؤمنان علی]] {{ع}} بود و به بیان [[فقیه]] بزرگ [[شیعه]]، شیخ [[محمد حسن نجفی]]، [[نصوص]] فراوانی حاکی از آن است که [[علی]] {{ع}} سرانه بیت‌المال را به مساوات میان [[مردم]] تقسیم می‌کرد و رعایت [[عدالت]] در این مورد از صفات ویژه آن حضرت به شمار آمده است<ref>جواهر الکلام، ج۲۱، ص۲۱۶.</ref>. [[عبایة بن ربعی]]<ref>عبایة بن ربعی اسدی از خواص اصحاب امیرمؤمنان علی {{ع}} و از اصحاب امام حسن {{ع}} بوده است. ر.ک: رجال الکشی، ص۱۱۴، ۱۱۵، ۲۲۲؛ معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۲۵۳.</ref> از امیرمؤمنان علی {{ع}} [[روایت]] کرده است که فرمود: {{متن حدیث\|أُحَاجُّ النَّاسَ‏ يَوْمَ‏ الْقِيَامَةِ بِسَبْعٍ‏ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الْقَسْمِ بِالسَّوِيَّةِ وَ الْعَدْلِ فِي الرَّعِيَّةِ وَ إِقَامِ الْحُدُودِ}}<ref>«روز قیامت با هفت دلیل با مردم احتجاج خواهم کرد: برپا داشتن نماز و پرداختن زکات و امر به معروف و نهی از منکر و تقسیم سرانه بیت‌المال به مساوات و رعایت عدالت میان مردم و اجرای حدود». الخصال، ج۲، ص۳۶۳؛ بحارالانوار، ج۴۱، ص۱۰۶.</ref>.<ref>[[م‍ص‍طف‍ی‌ دل‍ش‍اد ت‍ه‍ران‍ی‌\|دل‍ش‍اد ت‍ه‍ران‍ی‌، م‍ص‍طف‍ی‌]]، [[سیره نبوی ج۲ (کتاب)\|سیره نبوی ج۲]]، ص ۴۷۹-۵۳۳.</ref>

	== مساوات در بهره‌مندی از بیت‌المال ==		== مصادیقی از مساوات در سیره امیرالمؤمنین{{ع}} ==
			=== مساوات در بهره‌مندی از بیت‌المال ===
	دوره [[زمامداری]] [[امیر مؤمنان]]{{ع}} دوره‌ای است که [[حکومت اسلامی]] از جهت جغرافیایی بسیار گسترش یافته و [[بیت‌المال]] دارای درآمد فراوان شده است. با توجه به همین مطلب، [[برگزیدن]] هرگونه راه تبعیض‌آمیز در بهره‌مندی از بیت‌المال می‌توانست [[شکاف طبقاتی]] عجیبی را در بین [[مسلمانان]] پدید آورد که عده‌ای بتوانند از بیت‌المال فراوان استفاده کنند و عده‌ای نیز در حالت [[فقر]] و [[ناتوانی]] [[غوطه]] خوردند. [[امام]] در برقراری مساوات در این ناحیه، با سخت‌ترین مشکل مواجه بود؛ زیرا بهره‌مندی از [[بیت المال]] در دوره [[ابوبکر]] مانند [[دوران پیامبر]] بود و [[خلیفه]] پیشنهاد عمر را مبنی بر [[تبعیض]] نپذیرفت<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص۳۰۶.</ref>؛ اما خود عمر در دوره خلافتش [[اصل مساوات]] را از بین برد و مبنای تبعیض را پذیرفت. [[ابن ابی الحدید]] در این باره می‌نویسد: وقتی عمر [[خلافت]] را در دست گرفت، پیشی‌گیرندگان در [[اسلام]] را بر غیر آنها، [[مهاجران]] [[قریش]] را بر مهاجران غیر قریش و تمام مهاجران را بر [[انصار]] [[برتری]] داد و [[عرب]] را بر [[عجم]] مزیت بخشید<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص۳۰۶.</ref>.		دوره [[زمامداری]] [[امیر مؤمنان]]{{ع}} دوره‌ای است که [[حکومت اسلامی]] از جهت جغرافیایی بسیار گسترش یافته و [[بیت‌المال]] دارای درآمد فراوان شده است. با توجه به همین مطلب، [[برگزیدن]] هرگونه راه تبعیض‌آمیز در بهره‌مندی از بیت‌المال می‌توانست [[شکاف طبقاتی]] عجیبی را در بین [[مسلمانان]] پدید آورد که عده‌ای بتوانند از بیت‌المال فراوان استفاده کنند و عده‌ای نیز در حالت [[فقر]] و [[ناتوانی]] [[غوطه]] خوردند. [[امام]] در برقراری مساوات در این ناحیه، با سخت‌ترین مشکل مواجه بود؛ زیرا بهره‌مندی از [[بیت المال]] در دوره [[ابوبکر]] مانند [[دوران پیامبر]] بود و [[خلیفه]] پیشنهاد عمر را مبنی بر [[تبعیض]] نپذیرفت<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص۳۰۶.</ref>؛ اما خود عمر در دوره خلافتش [[اصل مساوات]] را از بین برد و مبنای تبعیض را پذیرفت. [[ابن ابی الحدید]] در این باره می‌نویسد: وقتی عمر [[خلافت]] را در دست گرفت، پیشی‌گیرندگان در [[اسلام]] را بر غیر آنها، [[مهاجران]] [[قریش]] را بر مهاجران غیر قریش و تمام مهاجران را بر [[انصار]] [[برتری]] داد و [[عرب]] را بر [[عجم]] مزیت بخشید<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص۳۰۶.</ref>.

خط ۱۴۶:		خط ۱۴۷:
	همان‌طور که روشن شد، [[امام علی]]{{ع}} در رعایت اصل مساوات، هم در [[مقام]] [[استنباط]] [[قانون]] و هم در پیش‌گیری از زمینه‌های سوء استفاده و هم در مقام اجرای آن، بی‌نهایت دقت کرد تا [[عدالت]] وی در [[تاریخ]] به یادگار بماند و عدل‌ورزی علی، چون افتخاری بر تارک تاریخ [[بشر]] بدرخشد<ref>[[سید مصطفی محقق داماد\|محقق داماد، سید مصطفی]]، [[حقوق بشر - محقق داماد (مقاله)\|مقاله «حقوق بشر»]]، [[دانشنامه امام علی ج۵ (کتاب)\|دانشنامه امام علی ج۵]]، ص ۷۱.</ref>.		همان‌طور که روشن شد، [[امام علی]]{{ع}} در رعایت اصل مساوات، هم در [[مقام]] [[استنباط]] [[قانون]] و هم در پیش‌گیری از زمینه‌های سوء استفاده و هم در مقام اجرای آن، بی‌نهایت دقت کرد تا [[عدالت]] وی در [[تاریخ]] به یادگار بماند و عدل‌ورزی علی، چون افتخاری بر تارک تاریخ [[بشر]] بدرخشد<ref>[[سید مصطفی محقق داماد\|محقق داماد، سید مصطفی]]، [[حقوق بشر - محقق داماد (مقاله)\|مقاله «حقوق بشر»]]، [[دانشنامه امام علی ج۵ (کتاب)\|دانشنامه امام علی ج۵]]، ص ۷۱.</ref>.

	== [[مساوات در برابر قانون]] ==		=== [[مساوات در برابر قانون]] ===
	از دیگر موارد [[مساوات]]، [[تساوی]] همه افراد در برابر قانون است. برای تحلیل این قضیه، درباره دو امر جداگانه بحث می‌کنیم. اقدام نخستین علی در زمینه جلوگیری از استنباط تبعیض‌آمیز قانون بود؛ زیرا اگر این جریان در [[اسلام]] [[رشد]] می‌کرد و وجهه [[شرعی]] به خود می‌گرفت، خطری بس بزرگ بود و بر اساس آن، بسیاری از [[حقوق]] [[شهروندان]] [[حکومت اسلامی]] از میان می‌رفت. این اقدام، برخورد وی در برابر [[خوارج]] بود که با سوء استنباط از آیات قرآنی، نظامی [[حقوقی]] را ترسیم کردند که اشخاص [[گناه‌کار]] در زمره [[کافران]] قرار گرفته، بر اساس آن، از [[حقوق اجتماعی]] خود [[محروم]] شوند. خوارج با تنگ‌نظری فراوان، مصادیق [[گناه]] کافران را تعیین کرده، آن حکم کلی را به اجرا درمی‌آوردند.		از دیگر موارد [[مساوات]]، [[تساوی]] همه افراد در برابر قانون است. برای تحلیل این قضیه، درباره دو امر جداگانه بحث می‌کنیم. اقدام نخستین علی در زمینه جلوگیری از استنباط تبعیض‌آمیز قانون بود؛ زیرا اگر این جریان در [[اسلام]] [[رشد]] می‌کرد و وجهه [[شرعی]] به خود می‌گرفت، خطری بس بزرگ بود و بر اساس آن، بسیاری از [[حقوق]] [[شهروندان]] [[حکومت اسلامی]] از میان می‌رفت. این اقدام، برخورد وی در برابر [[خوارج]] بود که با سوء استنباط از آیات قرآنی، نظامی [[حقوقی]] را ترسیم کردند که اشخاص [[گناه‌کار]] در زمره [[کافران]] قرار گرفته، بر اساس آن، از [[حقوق اجتماعی]] خود [[محروم]] شوند. خوارج با تنگ‌نظری فراوان، مصادیق [[گناه]] کافران را تعیین کرده، آن حکم کلی را به اجرا درمی‌آوردند.

خط ۱۵۹:		خط ۱۶۰:
	بدین سبب، وقتی به قنبر امر کرد بر مردی حد جاری کند و قنبر به سبب شدت [[ناراحتی]]، سه ضربه بیش‌تر زد، به علت این تجاوز، سه شلاق بر قنبر زد<ref>حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۱۸، ص۳۱۲.</ref>. خلاصه اینکه [[امام علی]]{{ع}} همه [[مردم]] را در [[اجرای قانون]] مساوی می‌دانست و [[اجازه]] نمی‌داد که [[قانون]] برای کسی اجرا نشود یا به سبب [[احساسات]] مأموران اجرا، به نام قانون، به کسی [[ستم]] شود<ref>[[سید مصطفی محقق داماد\|محقق داماد، سید مصطفی]]، [[حقوق بشر - محقق داماد (مقاله)\|مقاله «حقوق بشر»]]، [[دانشنامه امام علی ج۵ (کتاب)\|دانشنامه امام علی ج۵]]، ص ۷۷.</ref>.		بدین سبب، وقتی به قنبر امر کرد بر مردی حد جاری کند و قنبر به سبب شدت [[ناراحتی]]، سه ضربه بیش‌تر زد، به علت این تجاوز، سه شلاق بر قنبر زد<ref>حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۱۸، ص۳۱۲.</ref>. خلاصه اینکه [[امام علی]]{{ع}} همه [[مردم]] را در [[اجرای قانون]] مساوی می‌دانست و [[اجازه]] نمی‌داد که [[قانون]] برای کسی اجرا نشود یا به سبب [[احساسات]] مأموران اجرا، به نام قانون، به کسی [[ستم]] شود<ref>[[سید مصطفی محقق داماد\|محقق داماد، سید مصطفی]]، [[حقوق بشر - محقق داماد (مقاله)\|مقاله «حقوق بشر»]]، [[دانشنامه امام علی ج۵ (کتاب)\|دانشنامه امام علی ج۵]]، ص ۷۷.</ref>.

	== مساوات در رجوع به دادگاه صالح و رسیدگی عادلانه ==		=== مساوات در رجوع به دادگاه صالح و رسیدگی عادلانه ===
	رعایت مساوات از سوی [[حاکمان]] برای مردم از جمله اصول مسلم در [[زمامداری امام علی]]{{ع}} است. او طی نامه‌ای به بعضی از والیان خود نوشت: {{متن حدیث\|وَ آسِ بَيْنَهُمْ فِي اللَّحْظَةِ وَ النَّظْرَةِ وَ الْإِشَارَةِ وَ التَّحِيَّةِ حَتَّى لَا يَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِي حَيْفِكَ وَ لَا يَيْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِكَ}}<ref>نهج البلاغه، نامه ۴۷، ص۳۲۰.</ref>؛ «و با همگان یکسان [[رفتار]] کن، گاهی که گوشه چشم به آنان افکنی یا خیره‌شان نگاه کنی یا یکی را به اشارت خوانی یا به یکی تحیتی رسانی، تا بزرگان در تو [[طمع]] ستم بر [[ناتوان]] نبندند، و [[ناتوانان]] از عدالتت [[مأیوس]] نگردند».		رعایت مساوات از سوی [[حاکمان]] برای مردم از جمله اصول مسلم در [[زمامداری امام علی]]{{ع}} است. او طی نامه‌ای به بعضی از والیان خود نوشت: {{متن حدیث\|وَ آسِ بَيْنَهُمْ فِي اللَّحْظَةِ وَ النَّظْرَةِ وَ الْإِشَارَةِ وَ التَّحِيَّةِ حَتَّى لَا يَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِي حَيْفِكَ وَ لَا يَيْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِكَ}}<ref>نهج البلاغه، نامه ۴۷، ص۳۲۰.</ref>؛ «و با همگان یکسان [[رفتار]] کن، گاهی که گوشه چشم به آنان افکنی یا خیره‌شان نگاه کنی یا یکی را به اشارت خوانی یا به یکی تحیتی رسانی، تا بزرگان در تو [[طمع]] ستم بر [[ناتوان]] نبندند، و [[ناتوانان]] از عدالتت [[مأیوس]] نگردند».

خط ۱۷۲:		خط ۱۷۳:
	حضرت شبیه این سفارش‌ها را فراوان به قاضیان داشته<ref>محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج۱۷، ص۳۵۹، ح۲۱۵۸۱؛ کلینی، الکافی، ج۷، ص۴۱۲، ح۱ و ص۴۱۳، ح۱.</ref> و در [[نظارت]] بر اجرای آن نیز به شدت دقت به [[خرج]] داده است؛ به طوری که [[ابوالاسود دوئلی]] را از مسند [[قضاوت]] برکنار کرد. [[ابوالاسود]] از علت عزل خود پرسید؛ چراکه [[خیانت]] و جنایت نکرده بود. [[امام علی]]{{ع}} فرمود: {{متن حدیث\|إِنِّي رَأَيْتُ كَلَامَكَ يَعْلُو كَلَامَ خَصْمِكَ}}<ref>محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج۱۷، ص۳۵۹، ح۲۱۵۸۱.</ref>؛ «من دیدم که سخن تو از سخن [[خصم]] بلندتر است»<ref>[[سید مصطفی محقق داماد\|محقق داماد، سید مصطفی]]، [[حقوق بشر - محقق داماد (مقاله)\|مقاله «حقوق بشر»]]، [[دانشنامه امام علی ج۵ (کتاب)\|دانشنامه امام علی ج۵]]، ص ۷۹.</ref>.		حضرت شبیه این سفارش‌ها را فراوان به قاضیان داشته<ref>محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج۱۷، ص۳۵۹، ح۲۱۵۸۱؛ کلینی، الکافی، ج۷، ص۴۱۲، ح۱ و ص۴۱۳، ح۱.</ref> و در [[نظارت]] بر اجرای آن نیز به شدت دقت به [[خرج]] داده است؛ به طوری که [[ابوالاسود دوئلی]] را از مسند [[قضاوت]] برکنار کرد. [[ابوالاسود]] از علت عزل خود پرسید؛ چراکه [[خیانت]] و جنایت نکرده بود. [[امام علی]]{{ع}} فرمود: {{متن حدیث\|إِنِّي رَأَيْتُ كَلَامَكَ يَعْلُو كَلَامَ خَصْمِكَ}}<ref>محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج۱۷، ص۳۵۹، ح۲۱۵۸۱.</ref>؛ «من دیدم که سخن تو از سخن [[خصم]] بلندتر است»<ref>[[سید مصطفی محقق داماد\|محقق داماد، سید مصطفی]]، [[حقوق بشر - محقق داماد (مقاله)\|مقاله «حقوق بشر»]]، [[دانشنامه امام علی ج۵ (کتاب)\|دانشنامه امام علی ج۵]]، ص ۷۹.</ref>.

	== زدودن نابرابری‌های عملی ==		=== زدودن نابرابری‌های عملی ===
	آن‌چه تاکنون گفتیم، فقط جنبه [[حقوقی]] و [[اخلاقی]] [[عدل]] و [[مساوات]] بود؛ اما باید پذیرفت که [[جوامع بشری]]، همیشه گرفتار نابرابری‌های عملی بوده است و طبقه‌ای در [[رفاه]]، و طبقه‌ای در [[رنج]] و درد و [[فقر]] به سر برده‌اند. اینجا است که باید به [[فکر]] چاره‌ای عملی بود. ماده ۲۵ [[بیانیه]] جهانی [[حقوق بشر]] با اشاره به همین [[حقیقت]] بیان می‌دارد: هر کس [[حق]] دارد از سطح یک زندگانی برخوردار باشد که [[سلامت]] و رفاه او و خانواده‌اش، از جمله خوراک و [[لباس]] و [[مسکن]] و رسیدگی‌های پزشکی آنان را تأمین کند. همچنین حق دارد از خدمات ضروری [[اجتماعی]] در هنگام بیکاری و بیماری و درماندگی و بیوگی و پیری یا در سایر مواردی که بنا به اوضاع و احوالِ بیرون از [[اراده]] او، وسایل معاش وی مختل گردد، استفاده کند.		آن‌چه تاکنون گفتیم، فقط جنبه [[حقوقی]] و [[اخلاقی]] [[عدل]] و [[مساوات]] بود؛ اما باید پذیرفت که [[جوامع بشری]]، همیشه گرفتار نابرابری‌های عملی بوده است و طبقه‌ای در [[رفاه]]، و طبقه‌ای در [[رنج]] و درد و [[فقر]] به سر برده‌اند. اینجا است که باید به [[فکر]] چاره‌ای عملی بود. ماده ۲۵ [[بیانیه]] جهانی [[حقوق بشر]] با اشاره به همین [[حقیقت]] بیان می‌دارد: هر کس [[حق]] دارد از سطح یک زندگانی برخوردار باشد که [[سلامت]] و رفاه او و خانواده‌اش، از جمله خوراک و [[لباس]] و [[مسکن]] و رسیدگی‌های پزشکی آنان را تأمین کند. همچنین حق دارد از خدمات ضروری [[اجتماعی]] در هنگام بیکاری و بیماری و درماندگی و بیوگی و پیری یا در سایر مواردی که بنا به اوضاع و احوالِ بیرون از [[اراده]] او، وسایل معاش وی مختل گردد، استفاده کند.

Bahmani: /* مساوات در بهره‌مندی از بیت‌المال */

2025-10-16T06:09:10Z

مساوات در بهره‌مندی از بیت‌المال

نمایش تغییرات

Bahmani: /* مساوات */

2025-10-16T06:07:23Z

مساوات

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۳۷
خط ۶:		خط ۶:
	}}		}}

	== ~~مساوات~~ ==		== مقدمه ==
	واژه [[عدل]] در فرهنگ اسلامی، کلمه‌ای پر معناست که می‌تواند معنای مساوات را در شکل معقول آن [[پوشش]] دهد؛ بدین سبب در بیانات امام علی{{ع}} فراوان به کاربرد کلمه عدل برمی‌خوریم و نقش آن را در [[نظام حقوقی]] و اجرایی به روشنی مشاهده می‌کنیم. امام در سخنان گوناگون، عدل را به {{متن حدیث\|أَقْوَى أَسَاسٍ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۸۶۳.</ref>، {{متن حدیث\|مِيزَانُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ الَّذِي وَضَعَهُ فِي الْخَلْقِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۳۴۶۴.</ref>، {{متن حدیث\|قِوَامُ الرَّعِيَّةِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۱۹۵۴.</ref>، {{متن حدیث\|جَمَالُ الْوُلَاةِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، [[غرر الحکم]]، ح۱۹۵۴.</ref>، {{متن حدیث\|فَضِيلَةُ السُّلْطَانِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۵۸۴.</ref>، {{متن حدیث\|جُنَّةُ الدُّوَلِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۱۸۷۳.</ref>، {{متن حدیث\|بِالْعَدْلِ تَصْلُحُ الرَّعِيَّةُ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۴۲۱۵.</ref>، {{متن حدیث\|نِظَامُ الْإِمْرَةِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۷۷۴.</ref>، یاد می‌کند؛ با این حال، در بسیاری موارد، [[مساوات]] نیز مصداقی از [[عدل]] است. پیش از ورود به مباحث، این نکته را باید خاطرنشان کرد که [[حضرت علی]]{{ع}} مساوات را در [[فرمان‌روایی]] اصل می‌دانست. اگر به [[فرمان]] [[حکومتی]] حضرت به [[مالک اشتر]] بنگریم، درمی‌یابیم که همه [[دستورها]] در این فرمان به همه انسان‌هایی مربوط است که در [[جامعه اسلامی]] [[زندگی]] می‌کنند و هیچ‌گونه تفاوتی در [[ملیت]]، نژاد، رنگ، صنف و... میان [[مردم]] آن [[جامعه]] ملاحظه نشده است. این [[تساوی]] در سی جمله از فرمان مشاهده می‌شود. این جمله‌ها دربردارنده یکی از واژه‌های ذیل هستند:		واژه [[عدل]] در فرهنگ اسلامی، کلمه‌ای پر معناست که می‌تواند معنای مساوات را در شکل معقول آن [[پوشش]] دهد؛ بدین سبب در بیانات امام علی{{ع}} فراوان به کاربرد کلمه عدل برمی‌خوریم و نقش آن را در [[نظام حقوقی]] و اجرایی به روشنی مشاهده می‌کنیم. امام در سخنان گوناگون، عدل را به {{متن حدیث\|أَقْوَى أَسَاسٍ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۸۶۳.</ref>، {{متن حدیث\|مِيزَانُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ الَّذِي وَضَعَهُ فِي الْخَلْقِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۳۴۶۴.</ref>، {{متن حدیث\|قِوَامُ الرَّعِيَّةِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۱۹۵۴.</ref>، {{متن حدیث\|جَمَالُ الْوُلَاةِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، [[غرر الحکم]]، ح۱۹۵۴.</ref>، {{متن حدیث\|فَضِيلَةُ السُّلْطَانِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۵۸۴.</ref>، {{متن حدیث\|جُنَّةُ الدُّوَلِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۱۸۷۳.</ref>، {{متن حدیث\|بِالْعَدْلِ تَصْلُحُ الرَّعِيَّةُ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۴۲۱۵.</ref>، {{متن حدیث\|نِظَامُ الْإِمْرَةِ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ح۷۷۴.</ref>، یاد می‌کند؛ با این حال، در بسیاری موارد، [[مساوات]] نیز مصداقی از [[عدل]] است. پیش از ورود به مباحث، این نکته را باید خاطرنشان کرد که [[حضرت علی]]{{ع}} مساوات را در [[فرمان‌روایی]] اصل می‌دانست. اگر به [[فرمان]] [[حکومتی]] حضرت به [[مالک اشتر]] بنگریم، درمی‌یابیم که همه [[دستورها]] در این فرمان به همه انسان‌هایی مربوط است که در [[جامعه اسلامی]] [[زندگی]] می‌کنند و هیچ‌گونه تفاوتی در [[ملیت]]، نژاد، رنگ، صنف و... میان [[مردم]] آن [[جامعه]] ملاحظه نشده است. این [[تساوی]] در سی جمله از فرمان مشاهده می‌شود. این جمله‌ها دربردارنده یکی از واژه‌های ذیل هستند:
	# {{متن حدیث\|نَاس}}: اسم جمع به معنای «عموم مردم»، در نُه مورد.		# {{متن حدیث\|نَاس}}: اسم جمع به معنای «عموم مردم»، در نُه مورد.

Bahmani در ‏۱۶ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۰۶

2025-10-16T06:06:31Z

نمایش تغییرات

Jaafari: /* منابع */

2025-09-24T06:11:09Z

منابع

نمایش تغییرات

Bahmani: /* پانویس */

2022-12-20T11:17:32Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ دسامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۴:۴۷
خط ۱۱۴:		خط ۱۱۴:

	[[رده:مساوات]]		[[رده:مساوات]]
	~~[[رده:برابری]]~~

Wasity: جایگزینی متن - 'ابن شهر آشوب' به 'ابن‌شهرآشوب'

2022-11-07T19:57:08Z

جایگزینی متن - 'ابن شهر آشوب' به 'ابن‌شهرآشوب'

نمایش تغییرات