معتضد عباسی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* پانویس */

2025-03-19T07:05:24Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۹ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۳۵
خط ۵۷:		خط ۵۷:
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	[[رده:~~عباسیان~~]]		[[رده:خلفای عباسی]]
	[[رده:اعلام]]		[[رده:اعلام]]

Bahmani در ‏۲۴ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۹:۳۵

2023-12-24T09:35:33Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۳:۰۵
خط ۱:		خط ۱:
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = عباسیان		\| موضوع مرتبط = عباسیان
	\| عنوان مدخل = ~~[[معتضد عباسی]]~~		\| عنوان مدخل =
	\| مداخل مرتبط = ~~[[معتضد عباسی در تاریخ اسلامی]] -~~ [[معتضد عباسی در معارف مهدویت]]		\| مداخل مرتبط = [[معتضد عباسی در معارف مهدویت]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}
خط ۵۷:		خط ۵۷:
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	[[رده:~~معتضد عباسی~~]]		[[رده:عباسیان]]
	[[رده:اعلام]]		[[رده:اعلام]]

Wasity: جایگزینی متن - 'تجدید' به 'تجدید'

2022-09-08T10:30:58Z

جایگزینی متن - 'تجدید' به 'تجدید'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۴:۰۰
خط ۹:		خط ۹:
	[[معتمد]] پس از ۲۳ سال [[خلافت]] در [[رجب]] ۲۷۹ ق. درگذشت. وی مدتی پیش از [[مرگ]] و به دنبال مرگ [[برادر]] و سردار [[دلاور]] خویش، الموفق بالله، که [[ولی‌عهد]] او نیز بود فرزند او را با [[لقب]] المعتضد بالله به [[ولی‌عهدی]] دوم برگزید. [[معتضد]] مردی لایق و [[با کفایت]] بود و خیلی زود [[قدرت]] [[پدر]] را به دست آورد و مانند وی بر همه امور [[تسلط]] یافت؛ از این‌رو، کار معتمد [[سستی]] گرفت و به‌ناچار مفوض، فرزند خود را از ولی‌عهدی اول برداشت و [[ابوالعباس]] معتضد را به جای او گماشت<ref>نک: الکامل، ج۷، ص۴۴۴ و ۴۵۲.</ref> و چندی بعد که معتمد درگذشت معتضد به خلافت رسید. وی مردی [[خردمند]] بود و با روش‌های [[پسندیده]]، موفق شد که بسیاری از [[مشکلات]] داخلی [[دستگاه خلافت]] را از میان بردارد: [[سرداران]] [[جسور]] ترک را زیر کنترل خود در آورد؛ [[دیوان]] [[مواریث]] را که محملی برای [[غارت]] [[اموال]] [[مردگان]] بود از میان برداشت<ref>الکامل، ج۷، ص۴۸۲.</ref>؛ با [[شیعیان]] [[نرمی]] و [[ملایمت]] کرد و بر آن بود تا [[فرمان]] دهد در [[منابر]] [[فضایل علی]] {{ع}} را بیان کنند و [[معاویه]] و [[یزید]] و دیگر [[امویان]] را [[لعن]] و [[نفرین]] کنند<ref>الکامل، ج۷، ص۴۸۵.</ref>، اما چون کار [[قرامطه]] گسترش بسیار یافته بود، به توصیه [[یاران]] نزدیکش از این کار منصرف گردید. وی همچنین کتابفروشان را از [[خرید و فروش]] کتب [[فلسفی]] و قصه گویان و فال‌گیران را از نشستن بر سر راه‌ها بازداشت.		[[معتمد]] پس از ۲۳ سال [[خلافت]] در [[رجب]] ۲۷۹ ق. درگذشت. وی مدتی پیش از [[مرگ]] و به دنبال مرگ [[برادر]] و سردار [[دلاور]] خویش، الموفق بالله، که [[ولی‌عهد]] او نیز بود فرزند او را با [[لقب]] المعتضد بالله به [[ولی‌عهدی]] دوم برگزید. [[معتضد]] مردی لایق و [[با کفایت]] بود و خیلی زود [[قدرت]] [[پدر]] را به دست آورد و مانند وی بر همه امور [[تسلط]] یافت؛ از این‌رو، کار معتمد [[سستی]] گرفت و به‌ناچار مفوض، فرزند خود را از ولی‌عهدی اول برداشت و [[ابوالعباس]] معتضد را به جای او گماشت<ref>نک: الکامل، ج۷، ص۴۴۴ و ۴۵۲.</ref> و چندی بعد که معتمد درگذشت معتضد به خلافت رسید. وی مردی [[خردمند]] بود و با روش‌های [[پسندیده]]، موفق شد که بسیاری از [[مشکلات]] داخلی [[دستگاه خلافت]] را از میان بردارد: [[سرداران]] [[جسور]] ترک را زیر کنترل خود در آورد؛ [[دیوان]] [[مواریث]] را که محملی برای [[غارت]] [[اموال]] [[مردگان]] بود از میان برداشت<ref>الکامل، ج۷، ص۴۸۲.</ref>؛ با [[شیعیان]] [[نرمی]] و [[ملایمت]] کرد و بر آن بود تا [[فرمان]] دهد در [[منابر]] [[فضایل علی]] {{ع}} را بیان کنند و [[معاویه]] و [[یزید]] و دیگر [[امویان]] را [[لعن]] و [[نفرین]] کنند<ref>الکامل، ج۷، ص۴۸۵.</ref>، اما چون کار [[قرامطه]] گسترش بسیار یافته بود، به توصیه [[یاران]] نزدیکش از این کار منصرف گردید. وی همچنین کتابفروشان را از [[خرید و فروش]] کتب [[فلسفی]] و قصه گویان و فال‌گیران را از نشستن بر سر راه‌ها بازداشت.

	در واقع، [[اقدامات اصلاحی]] این [[خلیفه]] به منزله [[تجدید]] [[حیات سیاسی]] و [[اقتصادی]] و [[اجتماعی]] [[دولت عباسی]] بود. هم از این روست که معتضد را [[سفاح]] دوم خوانده‌اند؛ زیرا چنین به نظر می‌رسد که او [[اقتدار]] [[خاندان عباسی]] را که در آستانه نابودی بود تا حدودی تجدید کرد و [[خلافت عباسی]] را از نابودی [[نجات]] داد<ref>الفخری، ص۳۵۱؛ امیر علی، تاریخ عرب و اسلام، ص۲۸۹؛ ظهر الاسلام، ج۱، ص۲۶. </ref>. با وجود این، در ایالات دوردست، شورش‌های متعددی برپا بود و مدعیان [[قدرت]] از هر سو سربرآوردند؛ زیرا زمینه پدید آمدن آن [[شورش‌ها]] در [[زمان]] خلفای [[ضعیف]] پیش از وی به‌خوبی فراهم شده بود.<ref>[[سید احمد رضا خضری\|خضری، سید احمد رضا]]، [[تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه (کتاب)\|تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه]] ص ۱۳۵.</ref>.		در واقع، [[اقدامات اصلاحی]] این [[خلیفه]] به منزله تجدید [[حیات سیاسی]] و [[اقتصادی]] و [[اجتماعی]] [[دولت عباسی]] بود. هم از این روست که معتضد را [[سفاح]] دوم خوانده‌اند؛ زیرا چنین به نظر می‌رسد که او [[اقتدار]] [[خاندان عباسی]] را که در آستانه نابودی بود تا حدودی تجدید کرد و [[خلافت عباسی]] را از نابودی [[نجات]] داد<ref>الفخری، ص۳۵۱؛ امیر علی، تاریخ عرب و اسلام، ص۲۸۹؛ ظهر الاسلام، ج۱، ص۲۶. </ref>. با وجود این، در ایالات دوردست، شورش‌های متعددی برپا بود و مدعیان [[قدرت]] از هر سو سربرآوردند؛ زیرا زمینه پدید آمدن آن [[شورش‌ها]] در [[زمان]] خلفای [[ضعیف]] پیش از وی به‌خوبی فراهم شده بود.<ref>[[سید احمد رضا خضری\|خضری، سید احمد رضا]]، [[تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه (کتاب)\|تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه]] ص ۱۳۵.</ref>.

	== [[تأسیس دولت سامانی]] (۲۶۱ - ۳۹۵ق.)==		== [[تأسیس دولت سامانی]] (۲۶۱ - ۳۹۵ق.)==

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

2022-08-25T08:09:58Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

نمایش تغییرات

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۵

2022-07-31T10:01:10Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۵

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۱۳:۳۱
خط ۱:		خط ۱:
	~~{{امامت}}~~
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = عباسیان		\| موضوع مرتبط = عباسیان
خط ۱۵:		خط ۱۴:

	==جدول امرای سامانی==		==جدول امرای سامانی==
	#[[نصر بن احمد]] (نصر اول) ۲۶۱-۲۷۹ ق.		# [[نصر بن احمد]] (نصر اول) ۲۶۱-۲۷۹ ق.
	#[[اسماعیل بن احمد]] ۲۷۹-۲۹۵ ق.		# [[اسماعیل بن احمد]] ۲۷۹-۲۹۵ ق.
	#[[احمد بن اسماعیل]] ۲۹۵-۳۰۱ ق.		# [[احمد بن اسماعیل]] ۲۹۵-۳۰۱ ق.
	#[[نصر بن احمد]] (نصر دوم) ۳۰۱-۳۳۱ ق.		# [[نصر بن احمد]] (نصر دوم) ۳۰۱-۳۳۱ ق.
	#[[نوح بن نصر]] (نوح اول) ۳۳۱-۳۴۳ق.		# [[نوح بن نصر]] (نوح اول) ۳۳۱-۳۴۳ق.
	#[[عبدالملک بن نوح]] (اول) ۳۴۳-۳۵۰ق.		# [[عبدالملک بن نوح]] (اول) ۳۴۳-۳۵۰ق.
	#[[منصور بن نوح]] (اول) ۳۵۰-۳۶۶ق.		# [[منصور بن نوح]] (اول) ۳۵۰-۳۶۶ق.
	#[[نوح بن منصور]] (نوع دوم) ۳۶۶-۳۸۷ق.		# [[نوح بن منصور]] (نوع دوم) ۳۶۶-۳۸۷ق.
	#[[منصور بن نوح]] (دوم) ۳۸۷-۳۸۹ق.		# [[منصور بن نوح]] (دوم) ۳۸۷-۳۸۹ق.
	#[[عبدالملک بن نوح]] (دوم) ۳۸۹- تا استیلای ایلک‌خانان و غزنویان بر قلمرو آنان.<ref>[[سید احمد رضا خضری\|خضری، سید احمد رضا]]، [[تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه (کتاب)\|تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه]] ص ۱۳۷.</ref>.		# [[عبدالملک بن نوح]] (دوم) ۳۸۹- تا استیلای ایلک‌خانان و غزنویان بر قلمرو آنان.<ref>[[سید احمد رضا خضری\|خضری، سید احمد رضا]]، [[تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه (کتاب)\|تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه]] ص ۱۳۷.</ref>.

	==آغاز کار [[قرامطه]] و [[اسماعیلیه]]==		==آغاز کار [[قرامطه]] و [[اسماعیلیه]]==
خط ۴۹:		خط ۴۸:

	گسترش غافل‌گیرانه دعوت قرمطیان، [[معتضد]] و [[دستگاه خلافت]] را در [[وحشت]] و [[اضطراب]] فرو برد؛ از این‌رو [[خلیفه]] با [[عجله]]، سپاهیانی برای دفع آنان به بحرین و عراق و شام فرستاد. اما این اقدامات حاصلی نداشت؛ زیرا خلیفه به سال ۲۸۹ ق. بدرود [[حیات]] گفت و این مهم برای [[جانشین]] وی باقی ماند.<ref>[[سید احمد رضا خضری\|خضری، سید احمد رضا]]، [[تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه (کتاب)\|تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه]] ص ۱۳۸.</ref>.		گسترش غافل‌گیرانه دعوت قرمطیان، [[معتضد]] و [[دستگاه خلافت]] را در [[وحشت]] و [[اضطراب]] فرو برد؛ از این‌رو [[خلیفه]] با [[عجله]]، سپاهیانی برای دفع آنان به بحرین و عراق و شام فرستاد. اما این اقدامات حاصلی نداشت؛ زیرا خلیفه به سال ۲۸۹ ق. بدرود [[حیات]] گفت و این مهم برای [[جانشین]] وی باقی ماند.<ref>[[سید احمد رضا خضری\|خضری، سید احمد رضا]]، [[تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه (کتاب)\|تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه]] ص ۱۳۸.</ref>.

	~~== جستارهای وابسته ==~~

	==منابع==		==منابع==
خط ۶۱:		خط ۵۸:

	[[رده:معتضد عباسی]]		[[رده:معتضد عباسی]]
	~~[[رده:مدخل]]~~
	[[رده:اعلام]]		[[رده:اعلام]]

Heydari: جایگزینی متن - '\(.)\[\[(.)\]\](.)\"\'\'\'(.)\'\'\'\"(.)\<\/div\>\n\(.)\<\/div\>\n\n' به '{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = $2 | عنوان مدخل = $4 | مداخل مرتبط = $6 | پرسش مرتبط = }} '

2022-06-01T07:17:49Z

جایگزینی متن - '\<div\sstyle\=\"background\-color\:\srgb$252\,\s252\,\s233$\;\stext\-align\:center\;\sfont\-size\:\s85\%\;\sfont\-weight\:\snormal\;\"\>(.*)\[\[(.*)\]\](.*)\"\'\'\'(.*)\'\'\'\"(.*)\<\/div\>\n\<div\sstyle\=\"background\-color\:\srgb$255\,\s245\,\s227$\;\stext\-align\:center\;\sfont\-size\:\s85\%\;\sfont\-weight\:\snormal\;\"\>(.*)\<\/div\>\n\n' به '{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = $2 | عنوان مدخل = $4 | مداخل مرتبط = $6 | پرسش مرتبط = }} '

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱ ژوئن ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۴۷
خط ۱:		خط ۱:
	{{امامت}}		{{امامت}}
	~~<div style~~=~~"background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين~~ مدخل ~~از زیرشاخه‌های بحث '''[[عباسیان]]''' است. "'''~~[[معتضد عباسی]]~~'''" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>~~		{{مدخل مرتبط
	~~<div style~~=~~"background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">~~[[معتضد عباسی در تاریخ اسلامی]] - [[معتضد عباسی در معارف مهدویت]]~~</div>~~		\| موضوع مرتبط = عباسیان
			\| عنوان مدخل = [[معتضد عباسی]]
			\| مداخل مرتبط = [[معتضد عباسی در تاریخ اسلامی]] - [[معتضد عباسی در معارف مهدویت]]
			\| پرسش مرتبط =
			}}

	==[[المعتضد بالله]] (۲۷۹-۲۸۹ق)==		==[[المعتضد بالله]] (۲۷۹-۲۸۹ق)==

Wasity: جایگزینی متن - 'دستگاه خلافت عباسی' به 'دستگاه خلافت عباسی'

2021-12-26T12:29:21Z

جایگزینی متن - 'دستگاه خلافت عباسی' به 'دستگاه خلافت عباسی'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ دسامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۵:۵۹
خط ۳۰:		خط ۳۰:
	گروه دوم کسانی هستند که معتقدند [[امامت]] پس از امام صادق{{ع}} [[حق]] فرزندش اسماعیل بود؛ اما چون وی پیش از [[رحلت]] پدر درگذشت، حق امامت از وی به فرزندش، محمد، رسید؛ بنابراین، محمد امام هفتم آنان است<ref>فرق الشیعة، ص۶۹.</ref>. این گروه را به نام [[مبارک]]، یکی از [[رهبران]] فعال آنان، [[مبارکه]] نامیده‌اند<ref>فرق الشیعة، ص۶۹؛ و قس: سیر الملوک، ص۲۸۲-۲۸۳ و نیز قس: فرهاد دفتری که مبارک را لقب محمد بن اسماعیل دانسته است (تاریخ عقاید اسماعیلیه، ص۱۱۵).</ref>.		گروه دوم کسانی هستند که معتقدند [[امامت]] پس از امام صادق{{ع}} [[حق]] فرزندش اسماعیل بود؛ اما چون وی پیش از [[رحلت]] پدر درگذشت، حق امامت از وی به فرزندش، محمد، رسید؛ بنابراین، محمد امام هفتم آنان است<ref>فرق الشیعة، ص۶۹.</ref>. این گروه را به نام [[مبارک]]، یکی از [[رهبران]] فعال آنان، [[مبارکه]] نامیده‌اند<ref>فرق الشیعة، ص۶۹؛ و قس: سیر الملوک، ص۲۸۲-۲۸۳ و نیز قس: فرهاد دفتری که مبارک را لقب محمد بن اسماعیل دانسته است (تاریخ عقاید اسماعیلیه، ص۱۱۵).</ref>.

	محمد بن اسماعیل به علت فعالیت بر [[ضد]] [[دستگاه خلافت~~]] [[~~عباسی]] مورد تعقیب قرار گرفت؛ از این‌رو، وی و [[یاران]] نزدیکش برای [[رهایی]] از دست تعقیب کنندگان در مکان‌های مختلف پنهان شدند که نام و محل اقامت [[امامان]] [[اسماعیلی]]، از اواسط [[قرن دوم]] تا اوایل [[قرن چهارم]] ق، فقط برای تعداد معدودی از [[پیروان]] [[وفادار]] معلوم بود و دیگر پیروان اسماعیلی از این موضوع بی‌خبر بودند. متأسفانه، [[روایات]] مربوط به این دوره، که دوره ستر نام دارد، به‌سختی آشفته است و محققان را از دستیابی به [[حقیقت]] باز داشته است<ref>برتلس، آ.ی.، ناصر خسرو و اسماعیلیان، ص۷۸-۷۹؛ پطروشفسکی، ایلیا پاولویچ، اسلام در ایران، ترجمه کریم کشاورز، ص۲۹۷.</ref>. امامان مستور یک دستگاه [[تبلیغی]] نیرومند و پنهان به وجود آوردند و با ارسال [[مبلغان]] و داعیان جدی خویش، [[دعوت اسماعیلی]] را به طور گسترده‌ای رواج دادند<ref>موسوعة الملل والنحل، ص۸۱-۸۵.</ref>. این، در حالی بود که زمینه‌های [[اجتماعی]] و [[سیاسی]]، به چند دلیل، برای [[قیام]] [[اسماعیلیان]] به‌خوبی فراهم بود:		محمد بن اسماعیل به علت فعالیت بر [[ضد]] [[دستگاه خلافت عباسی]] مورد تعقیب قرار گرفت؛ از این‌رو، وی و [[یاران]] نزدیکش برای [[رهایی]] از دست تعقیب کنندگان در مکان‌های مختلف پنهان شدند که نام و محل اقامت [[امامان]] [[اسماعیلی]]، از اواسط [[قرن دوم]] تا اوایل [[قرن چهارم]] ق، فقط برای تعداد معدودی از [[پیروان]] [[وفادار]] معلوم بود و دیگر پیروان اسماعیلی از این موضوع بی‌خبر بودند. متأسفانه، [[روایات]] مربوط به این دوره، که دوره ستر نام دارد، به‌سختی آشفته است و محققان را از دستیابی به [[حقیقت]] باز داشته است<ref>برتلس، آ.ی.، ناصر خسرو و اسماعیلیان، ص۷۸-۷۹؛ پطروشفسکی، ایلیا پاولویچ، اسلام در ایران، ترجمه کریم کشاورز، ص۲۹۷.</ref>. امامان مستور یک دستگاه [[تبلیغی]] نیرومند و پنهان به وجود آوردند و با ارسال [[مبلغان]] و داعیان جدی خویش، [[دعوت اسماعیلی]] را به طور گسترده‌ای رواج دادند<ref>موسوعة الملل والنحل، ص۸۱-۸۵.</ref>. این، در حالی بود که زمینه‌های [[اجتماعی]] و [[سیاسی]]، به چند دلیل، برای [[قیام]] [[اسماعیلیان]] به‌خوبی فراهم بود:
	#شورش‌های پی در پی خرمدینان و صفاریان و زنگیان و [[خوارج]]، [[نیروی نظامی]] [[خلافت عباسی]] را به‌شدت [[ضعیف]] کرده بود.		#شورش‌های پی در پی خرمدینان و صفاریان و زنگیان و [[خوارج]]، [[نیروی نظامی]] [[خلافت عباسی]] را به‌شدت [[ضعیف]] کرده بود.
	# [[سلطه]] جابرانه [[ترکان]] بر دستگاه خلافت عباسی، [[قدرت]] [[واقعی]] را از دست [[خلفا]] بیرون آورده بود.		# [[سلطه]] جابرانه [[ترکان]] بر دستگاه خلافت عباسی، [[قدرت]] [[واقعی]] را از دست [[خلفا]] بیرون آورده بود.

Wasity: جایگزینی متن - ' ق.)' به 'ق)'

2021-12-26T12:04:15Z

جایگزینی متن - ' ق.)' به 'ق)'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ دسامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۵:۳۴
خط ۳:		خط ۳:
	<div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[معتضد عباسی در تاریخ اسلامی]] - [[معتضد عباسی در معارف مهدویت]]</div>		<div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[معتضد عباسی در تاریخ اسلامی]] - [[معتضد عباسی در معارف مهدویت]]</div>

	==[[المعتضد بالله]] (۲۷۹-~~۲۸۹ ق.~~)==		==[[المعتضد بالله]] (۲۷۹-۲۸۹ق)==
	[[معتمد]] پس از ۲۳ سال [[خلافت]] در [[رجب]] ۲۷۹ ق. درگذشت. وی مدتی پیش از [[مرگ]] و به دنبال مرگ [[برادر]] و سردار [[دلاور]] خویش، الموفق بالله، که [[ولی‌عهد]] او نیز بود فرزند او را با [[لقب]] المعتضد بالله به [[ولی‌عهدی]] دوم برگزید. [[معتضد]] مردی لایق و [[با کفایت]] بود و خیلی زود [[قدرت]] [[پدر]] را به دست آورد و مانند وی بر همه امور [[تسلط]] یافت؛ از این‌رو، کار معتمد [[سستی]] گرفت و به‌ناچار مفوض، فرزند خود را از ولی‌عهدی اول برداشت و [[ابوالعباس]] معتضد را به جای او گماشت<ref>نک: الکامل، ج۷، ص۴۴۴ و ۴۵۲.</ref> و چندی بعد که معتمد درگذشت معتضد به خلافت رسید. وی مردی [[خردمند]] بود و با روش‌های [[پسندیده]]، موفق شد که بسیاری از [[مشکلات]] داخلی [[دستگاه خلافت]] را از میان بردارد: [[سرداران]] [[جسور]] ترک را زیر کنترل خود در آورد؛ [[دیوان]] [[مواریث]] را که محملی برای [[غارت]] [[اموال]] [[مردگان]] بود از میان برداشت<ref>الکامل، ج۷، ص۴۸۲.</ref>؛ با [[شیعیان]] [[نرمی]] و [[ملایمت]] کرد و بر آن بود تا [[فرمان]] دهد در [[منابر]] [[فضایل علی]]{{ع}} را بیان کنند و [[معاویه]] و [[یزید]] و دیگر [[امویان]] را [[لعن]] و [[نفرین]] کنند<ref>الکامل، ج۷، ص۴۸۵.</ref>، اما چون کار [[قرامطه]] گسترش بسیار یافته بود، به توصیه [[یاران]] نزدیکش از این کار منصرف گردید. وی همچنین کتابفروشان را از [[خرید و فروش]] کتب [[فلسفی]] و قصه گویان و فال‌گیران را از نشستن بر سر راه‌ها بازداشت.		[[معتمد]] پس از ۲۳ سال [[خلافت]] در [[رجب]] ۲۷۹ ق. درگذشت. وی مدتی پیش از [[مرگ]] و به دنبال مرگ [[برادر]] و سردار [[دلاور]] خویش، الموفق بالله، که [[ولی‌عهد]] او نیز بود فرزند او را با [[لقب]] المعتضد بالله به [[ولی‌عهدی]] دوم برگزید. [[معتضد]] مردی لایق و [[با کفایت]] بود و خیلی زود [[قدرت]] [[پدر]] را به دست آورد و مانند وی بر همه امور [[تسلط]] یافت؛ از این‌رو، کار معتمد [[سستی]] گرفت و به‌ناچار مفوض، فرزند خود را از ولی‌عهدی اول برداشت و [[ابوالعباس]] معتضد را به جای او گماشت<ref>نک: الکامل، ج۷، ص۴۴۴ و ۴۵۲.</ref> و چندی بعد که معتمد درگذشت معتضد به خلافت رسید. وی مردی [[خردمند]] بود و با روش‌های [[پسندیده]]، موفق شد که بسیاری از [[مشکلات]] داخلی [[دستگاه خلافت]] را از میان بردارد: [[سرداران]] [[جسور]] ترک را زیر کنترل خود در آورد؛ [[دیوان]] [[مواریث]] را که محملی برای [[غارت]] [[اموال]] [[مردگان]] بود از میان برداشت<ref>الکامل، ج۷، ص۴۸۲.</ref>؛ با [[شیعیان]] [[نرمی]] و [[ملایمت]] کرد و بر آن بود تا [[فرمان]] دهد در [[منابر]] [[فضایل علی]]{{ع}} را بیان کنند و [[معاویه]] و [[یزید]] و دیگر [[امویان]] را [[لعن]] و [[نفرین]] کنند<ref>الکامل، ج۷، ص۴۸۵.</ref>، اما چون کار [[قرامطه]] گسترش بسیار یافته بود، به توصیه [[یاران]] نزدیکش از این کار منصرف گردید. وی همچنین کتابفروشان را از [[خرید و فروش]] کتب [[فلسفی]] و قصه گویان و فال‌گیران را از نشستن بر سر راه‌ها بازداشت.

Wasity: /* تأسیس دولت سامانی (۲۶۱ - ۳۹۵ق.) */

2021-12-26T11:37:52Z

تأسیس دولت سامانی (۲۶۱ - ۳۹۵ق.)

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ دسامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۵:۰۷
خط ۹:		خط ۹:

	==[[تأسیس دولت سامانی]] (۲۶۱ - ۳۹۵ق.)==		==[[تأسیس دولت سامانی]] (۲۶۱ - ۳۹۵ق.)==
	سرسلسله [[خاندان]] سامانی یکی از دهقانان بلخ به نام سامان خداة است. وی در زمان [[حکومت]] [[اسد بن عبدالله قسری]] در [[خراسان]] و به واسطه او [[اسلام]] آورد و بدین خاطر فرزند خود را اسد نام نهاد. اسد به همراه چهار تن از پسرانش در زمان [[خلافت]] [[مأمون]] کمر به [[خدمت]] وی بست و مأمون به سبب ابراز [[شایستگی‌ها]] و خدمات صادقانه [[فرزندان]] اسد، هر کدام از آنان را بر یکی از نواحی ماوراءالنهر و خراسان [[امارت]] داد؛ بدین‌گونه که [[نوح بن اسد]] را بر [[سمرقند]]، [[احمد بن اسد]] را بر فرغانه، [[یحیی بن اسد]] را بر شاش و اشروسنه و [[الیاس]] را بر هرات گماشت و راه را برای تأسیس دولت سامانی هموار ساخت. طاهر بن حسین چون به امارت خراسان رسید، [[برادران]] سامانی را بر جای خود باقی گذاشت و آنان تا زمان [[انقراض]] خاندان طاهری همچنان تحت [[نظارت]] [[طاهریان]] حکومت خود را ادامه دادند تا آنکه به [[سال ۲۶۱ ق]]. [[معتمد]] امارت ماوراءالنهر را به نصر بن احمد واگذاشت و او برای نخستین بار، حکومت مستقل سامانی را به وجود آورد. کار نصر به‌سرعت بالا گرفت و [[برادر]] خویش، اسماعیل، را به حکومت بخارا [[منصوب]] کرد؛ اما [[روابط]] برادران به تیرگی‌گرایید و تا [[سال ۲۷۵ ق]]. درگیری آنان ادامه یافت تا آنکه اسماعیل بر نصر [[پیروزی]] یافت و چون نصر را نزد وی آوردند، دست او را ببوسید و او را به حکومت سمرقند باز فرستاد و چون به [[سال ۲۷۹ ق]]. نصر درگذشت، اسماعیل بر تمام قلمرو سامانی دست یافت. وی در نخستین [[اقدام]]، به [[سال ۲۸۰ ق]]. [[ترکان]] قولق را در دشت‌های آن سوی [[سیحون]] مورد [[حمله]] قرار داد و [[شهر]] تلس، مرکز [[فرمانروایی]] آنان، را به [[تصرف]] در آورد و تمام راههای کاروان رو [[آسیای مرکزی]] را در [[اختیار]] گرفت. وی همچنین به [[سال ۲۸۷ ق]]. [[عمرو]] بن لیث [[صفاری]] را به‌سختی [[شکست]] داد و [[دولت]] او را منقرض ساخت و بر قلمرو صفاری نیز دست یافت؛ چنانکه مدتی بعد، [[محمد بن زید علوی]] را از [[طبرستان]] برانداخت و [[ری]] و [[قزوین]] را نیز به تصرف در آورد. بدین ترتیب، سامانیان بر سرزمین‌های وسیعی که از صحاری [[غرب]] چین و [[هند]] تا [[عراق]] [[عجم]] و خلیج [[بصره]] گسترش داشت [[فرمان]] می‌راندند. دستیابی بر مناطق حاصل‌خیز فراوان و راه‌های بازرگانی و بازارهای مهم آن [[روز]] و امکان صدور بردگان و [[غلامان]] ترک، موجب رونق [[اقتصادی]] و بهبود اوضاع [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] سامانیان شد، به گونه‌ای که در دوره آنان، مت بخارا و [[سمرقند]] به دو مرکز [[عظیم]] [[فرهنگ]] و [[تمدن]] تبدیل گردید؛ زیرا نه تنها دانش‌های [[اسلامی]] و [[عربی]] در آنجا رونق داشت بلکه آن دو [[شهر]]، کانونی بودند برای احیای [[زبان فارسی]] و [[ادبیات]] [[ایرانی]] که پیش از آن در محاق [[خاموشی]] قرار گرفته بودند.

	[[اقتدار]] سامانیان تا اوایل [[قرن چهارم هجری]] باقی بود، اما آثار شکست و زوال آنان در دوره‌های بعد رخ نمود؛ زیرا [[خراسان]] و سیستان دستخوش شورش‌های متعدد گردید و رقبای [[قدرتمندی]] چون [[آل بویه]] و غزنویان بخش‌های مهمی از قلمرو آنان را تصرف کردند. در این میان، غلامان ترک دربار سامانی، به [[رهبری]] فردی به نام الپتکین و با استفاده از [[ضعف]] سیاسی آنان، درصدد برآمدند تا [[قدرت]] را از سامانیان بگیرند؛ اما الپتکین به سال ۳۵۲ شکست خورد و در این کار [[توفیق]] نیافت. پس از الپتکین، عده‌ای دیگر از غلامان ترک [[کوشش]] او را دنبال کردند تا آنکه سبکتکین توانست دولت مستقل غزنوی را به سال ۳۶۶ در بخش‌هایی از افغانستان به وجود آورد. با آنکه وی به سال ۳۸۴ ق. بخش‌هایی از خراسان را [[تصرف]] کرد، فرزندش، [[محمود]]، بود که با سامانیان درافتاد و به سال ۳۸۹ ق. [[سپاه]] آنان را در [[مرو]] [[شکست]] داد و [[خراسان]] را به چنگ آورد. همزمان با این وقایع، ایلک خانان ترکستان نیز ماوراءالنهر را از چنگ سامانیان خارج ساختند و با تصرف بخارا، مهمترین پایگاه آنان، [[دولت سامانی]] را در آستانه [[سقوط]] قرار دادند و با وجود کوشش‌های [[عبدالملک]] دوم و برادرش، [[ابراهیم]]، سرانجام، [[دولت]] مزبور به سال ۳۸۹ ق. سقوط کرد و قلمرو آن، میان ایلک خانان ترکستان و غزنویان و [[آل بویه]] و بنی صعلوک و بنی سیمجور تقسیم گردید.<ref>[[سید احمد رضا خضری\|خضری، سید احمد رضا]]، [[تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه (کتاب)\|تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه]] ص ۱۳۶.</ref>.

	==جدول امرای سامانی==		==جدول امرای سامانی==

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{امامت}}
اين مدخل...» ایجاد کرد

2021-12-26T09:42:39Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{امامت}} <div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين مدخل...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{امامت}}
<div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث '''[[عباسیان]]''' است. "'''[[معتضد عباسی]]'''" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>
<div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[معتضد عباسی در تاریخ اسلامی]] - [[معتضد عباسی در معارف مهدویت]]</div>

==[[المعتضد بالله]] (۲۷۹-۲۸۹ ق.)==
[[معتمد]] پس از ۲۳ سال [[خلافت]] در [[رجب]] ۲۷۹ ق. درگذشت. وی مدتی پیش از [[مرگ]] و به دنبال مرگ [[برادر]] و سردار [[دلاور]] خویش، الموفق بالله، که [[ولی‌عهد]] او نیز بود فرزند او را با [[لقب]] المعتضد بالله به [[ولی‌عهدی]] دوم برگزید. [[معتضد]] مردی لایق و [[با کفایت]] بود و خیلی زود [[قدرت]] [[پدر]] را به دست آورد و مانند وی بر همه امور [[تسلط]] یافت؛ از این‌رو، کار معتمد [[سستی]] گرفت و به‌ناچار مفوض، فرزند خود را از ولی‌عهدی اول برداشت و [[ابوالعباس]] معتضد را به جای او گماشت<ref>نک: الکامل، ج۷، ص۴۴۴ و ۴۵۲.</ref> و چندی بعد که معتمد درگذشت معتضد به خلافت رسید. وی مردی [[خردمند]] بود و با روش‌های [[پسندیده]]، موفق شد که بسیاری از [[مشکلات]] داخلی [[دستگاه خلافت]] را از میان بردارد: [[سرداران]] [[جسور]] ترک را زیر کنترل خود در آورد؛ [[دیوان]] [[مواریث]] را که محملی برای [[غارت]] [[اموال]] [[مردگان]] بود از میان برداشت<ref>الکامل، ج۷، ص۴۸۲.</ref>؛ با [[شیعیان]] [[نرمی]] و [[ملایمت]] کرد و بر آن بود تا [[فرمان]] دهد در [[منابر]] [[فضایل علی]]{{ع}} را بیان کنند و [[معاویه]] و [[یزید]] و دیگر [[امویان]] را [[لعن]] و [[نفرین]] کنند<ref>الکامل، ج۷، ص۴۸۵.</ref>، اما چون کار [[قرامطه]] گسترش بسیار یافته بود، به توصیه [[یاران]] نزدیکش از این کار منصرف گردید. وی همچنین کتابفروشان را از [[خرید و فروش]] کتب [[فلسفی]] و قصه گویان و فال‌گیران را از نشستن بر سر راه‌ها بازداشت.

در واقع، [[اقدامات اصلاحی]] این [[خلیفه]] به منزله [[تجدید]] [[حیات سیاسی]] و [[اقتصادی]] و [[اجتماعی]] [[دولت عباسی]] بود. هم از این روست که معتضد را [[سفاح]] دوم خوانده‌اند؛ زیرا چنین به نظر می‌رسد که او [[اقتدار]] [[خاندان عباسی]] را که در آستانه نابودی بود تا حدودی تجدید کرد و [[خلافت عباسی]] را از نابودی [[نجات]] داد<ref>الفخری، ص۳۵۱؛ امیر علی، تاریخ عرب و اسلام، ص۲۸۹؛ ظهر الاسلام، ج۱، ص۲۶. </ref>. با وجود این، در ایالات دوردست، شورش‌های متعددی برپا بود و مدعیان [[قدرت]] از هر سو سربرآوردند؛ زیرا زمینه پدید آمدن آن [[شورش‌ها]] در [[زمان]] خلفای [[ضعیف]] پیش از وی به‌خوبی فراهم شده بود.<ref>[[سید احمد رضا خضری|خضری، سید احمد رضا]]، [[تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه (کتاب)|تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه]] ص ۱۳۵.</ref>.

==[[تأسیس دولت سامانی]] (۲۶۱ - ۳۹۵ق.)==
سرسلسله [[خاندان]] سامانی یکی از دهقانان بلخ به نام سامان خداة است. وی در زمان [[حکومت]] [[اسد بن عبدالله قسری]] در [[خراسان]] و به واسطه او [[اسلام]] آورد و بدین خاطر فرزند خود را اسد نام نهاد. اسد به همراه چهار تن از پسرانش در زمان [[خلافت]] [[مأمون]] کمر به [[خدمت]] وی بست و مأمون به سبب ابراز [[شایستگی‌ها]] و خدمات صادقانه [[فرزندان]] اسد، هر کدام از آنان را بر یکی از نواحی ماوراءالنهر و خراسان [[امارت]] داد؛ بدین‌گونه که [[نوح بن اسد]] را بر [[سمرقند]]، [[احمد بن اسد]] را بر فرغانه، [[یحیی بن اسد]] را بر شاش و اشروسنه و [[الیاس]] را بر هرات گماشت و راه را برای تأسیس دولت سامانی هموار ساخت. طاهر بن حسین چون به امارت خراسان رسید، [[برادران]] سامانی را بر جای خود باقی گذاشت و آنان تا زمان [[انقراض]] خاندان طاهری همچنان تحت [[نظارت]] [[طاهریان]] حکومت خود را ادامه دادند تا آنکه به [[سال ۲۶۱ ق]]. [[معتمد]] امارت ماوراءالنهر را به نصر بن احمد واگذاشت و او برای نخستین بار، حکومت مستقل سامانی را به وجود آورد. کار نصر به‌سرعت بالا گرفت و [[برادر]] خویش، اسماعیل، را به حکومت بخارا [[منصوب]] کرد؛ اما [[روابط]] برادران به تیرگی‌گرایید و تا [[سال ۲۷۵ ق]]. درگیری آنان ادامه یافت تا آنکه اسماعیل بر نصر [[پیروزی]] یافت و چون نصر را نزد وی آوردند، دست او را ببوسید و او را به حکومت سمرقند باز فرستاد و چون به [[سال ۲۷۹ ق]]. نصر درگذشت، اسماعیل بر تمام قلمرو سامانی دست یافت. وی در نخستین [[اقدام]]، به [[سال ۲۸۰ ق]]. [[ترکان]] قولق را در دشت‌های آن سوی [[سیحون]] مورد [[حمله]] قرار داد و [[شهر]] تلس، مرکز [[فرمانروایی]] آنان، را به [[تصرف]] در آورد و تمام راههای کاروان رو [[آسیای مرکزی]] را در [[اختیار]] گرفت. وی همچنین به [[سال ۲۸۷ ق]]. [[عمرو]] بن لیث [[صفاری]] را به‌سختی [[شکست]] داد و [[دولت]] او را منقرض ساخت و بر قلمرو صفاری نیز دست یافت؛ چنانکه مدتی بعد، [[محمد بن زید علوی]] را از [[طبرستان]] برانداخت و [[ری]] و [[قزوین]] را نیز به تصرف در آورد. بدین ترتیب، سامانیان بر سرزمین‌های وسیعی که از صحاری [[غرب]] چین و [[هند]] تا [[عراق]] [[عجم]] و خلیج [[بصره]] گسترش داشت [[فرمان]] می‌راندند. دستیابی بر مناطق حاصل‌خیز فراوان و راه‌های بازرگانی و بازارهای مهم آن [[روز]] و امکان صدور بردگان و [[غلامان]] ترک، موجب رونق [[اقتصادی]] و بهبود اوضاع [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] سامانیان شد، به گونه‌ای که در دوره آنان، مت بخارا و [[سمرقند]] به دو مرکز [[عظیم]] [[فرهنگ]] و [[تمدن]] تبدیل گردید؛ زیرا نه تنها دانش‌های [[اسلامی]] و [[عربی]] در آنجا رونق داشت بلکه آن دو [[شهر]]، کانونی بودند برای احیای [[زبان فارسی]] و [[ادبیات]] [[ایرانی]] که پیش از آن در محاق [[خاموشی]] قرار گرفته بودند.

[[اقتدار]] سامانیان تا اوایل [[قرن چهارم هجری]] باقی بود، اما آثار شکست و زوال آنان در دوره‌های بعد رخ نمود؛ زیرا [[خراسان]] و سیستان دستخوش شورش‌های متعدد گردید و رقبای [[قدرتمندی]] چون [[آل بویه]] و غزنویان بخش‌های مهمی از قلمرو آنان را تصرف کردند. در این میان، غلامان ترک دربار سامانی، به [[رهبری]] فردی به نام الپتکین و با استفاده از [[ضعف]] سیاسی آنان، درصدد برآمدند تا [[قدرت]] را از سامانیان بگیرند؛ اما الپتکین به سال ۳۵۲ شکست خورد و در این کار [[توفیق]] نیافت. پس از الپتکین، عده‌ای دیگر از غلامان ترک [[کوشش]] او را دنبال کردند تا آنکه سبکتکین توانست دولت مستقل غزنوی را به سال ۳۶۶ در بخش‌هایی از افغانستان به وجود آورد. با آنکه وی به سال ۳۸۴ ق. بخش‌هایی از خراسان را [[تصرف]] کرد، فرزندش، [[محمود]]، بود که با سامانیان درافتاد و به سال ۳۸۹ ق. [[سپاه]] آنان را در [[مرو]] [[شکست]] داد و [[خراسان]] را به چنگ آورد. همزمان با این وقایع، ایلک خانان ترکستان نیز ماوراءالنهر را از چنگ سامانیان خارج ساختند و با تصرف بخارا، مهمترین پایگاه آنان، [[دولت سامانی]] را در آستانه [[سقوط]] قرار دادند و با وجود کوشش‌های [[عبدالملک]] دوم و برادرش، [[ابراهیم]]، سرانجام، [[دولت]] مزبور به سال ۳۸۹ ق. سقوط کرد و قلمرو آن، میان ایلک خانان ترکستان و غزنویان و [[آل بویه]] و بنی صعلوک و بنی سیمجور تقسیم گردید.<ref>[[سید احمد رضا خضری|خضری، سید احمد رضا]]، [[تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه (کتاب)|تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه]] ص ۱۳۶.</ref>.

==جدول امرای سامانی==
#[[نصر بن احمد]] (نصر اول) ۲۶۱-۲۷۹ ق.
#[[اسماعیل بن احمد]] ۲۷۹-۲۹۵ ق.
#[[احمد بن اسماعیل]] ۲۹۵-۳۰۱ ق.
#[[نصر بن احمد]] (نصر دوم) ۳۰۱-۳۳۱ ق.
#[[نوح بن نصر]] (نوح اول) ۳۳۱-۳۴۳ق.
#[[عبدالملک بن نوح]] (اول) ۳۴۳-۳۵۰ق.
#[[منصور بن نوح]] (اول) ۳۵۰-۳۶۶ق.
#[[نوح بن منصور]] (نوع دوم) ۳۶۶-۳۸۷ق.
#[[منصور بن نوح]] (دوم) ۳۸۷-۳۸۹ق.
#[[عبدالملک بن نوح]] (دوم) ۳۸۹- تا استیلای ایلک‌خانان و غزنویان بر قلمرو آنان.<ref>[[سید احمد رضا خضری|خضری، سید احمد رضا]]، [[تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه (کتاب)|تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه]] ص ۱۳۷.</ref>.

==آغاز کار [[قرامطه]] و [[اسماعیلیه]]==
پیدایش [[قرمطیان]] و [[اسماعیلیان]] به [[اختلافات]] مذهبی و [[کلامی]] باز می‌گردد که در اواسط [[قرن دوم هجری]] میان [[شیعیان]] پدید آمد. چنانکه بررسی [[تاریخ]] [[فِرق]] نشان می‌دهد، این دو [[فرقه]] نیز، مانند بسیاری از [[فرقه‌های اسلامی]]، در پی [[اختلاف]] نظر در مسأله [[جانشینی]] [[امام]] پیشین به وجود آمدند. پس از [[رحلت]] امام [[جعفر صادق]]{{ع}} به [[سال ۱۴۸ ق]]. اختلاف شدیدی در امر جانشینی میان [[پیروان]] آن [[حضرت]] بروز کرد. به گفته [[نوبختی]]، به دنبال این اختلاف، شش فرقه به نام‌های ناوُوسیه، أفطحیه شمیطیه [[موسویه]]، [[اسماعیلیه خالصه]] و [[اسماعیلیه مبارکیه]] شکل گرفت<ref>فرق الشیعة، ص۴۵-۵۲. برای اطلاع و آشنایی با عقاید و علت نامگذاری فرق مذکور، نک: موسوعة الملل والنحل، ج۱، ص۲۷۳-۲۷۵؛ المقالات و الفرق، ص۷۹.</ref>. از میان گروه‌های مذکور، [[ناووسیه]] و افطحیه و شمیطیه اهمیت [[سیاسی]] - مذهبی خود را به‌سرعت از دست دادند؛ موسویه ([[دوازده]] امامیان) و اسماعیلیه نقش بیشتری در وقایع و رویدادهای سیاسی بعد ایفا کردند. در این میان، [[اسماعیلیان]] که منسوب به [[اسماعیل بن جعفر الصادق]]{{ع}} هستند جایگاه ویژه‌ای در [[تاریخ]] دارند.

[[روایات]] مربوط به [[شخصیت]] و [[زندگی]] اسماعیل به‌شدت متناقض است؛ با این همه در بیشتر منابع [[شیعیان]] [[دوازده امامی]] و [[اهل سنت]]، دو نکته اساسی و مهم درباره اسماعیل وجود دارد: نخست آنکه وی پیش از [[پدر]] در گذشته است<ref>المقالات و الفرق، ص۷۹ به بعد.</ref> و دیگر آنکه اسماعیل به سبب عادات [[ناشایست]] و [[ناپسند]] به وسیله پدر از [[حق امامت]] [[محروم]] گشته است<ref>جوینی، عطاملک، جهانگشا، ج۳، ص۱۴۵.</ref>. در مقابل این روایات، اسماعیلیان سخنان گوناگون درباره اسماعیل دارند که مشهورترین آنها در [[روایت]] [[نوبختی]] آمده است. وی اسماعیلیان را به دو گروه تقسیم کرده است:
گروه اول، کسانی هستند که منکر درگذشت اسماعیل در [[زمان]] [[حیات]] [[امام صادق]]{{ع}} بودند و می‌گفتند که [[امام ششم]] او را در زمان حیات خویش به [[جانشینی]] [[منصوص]] کرد<ref>فرق الشیعة، ص۶۹ به بعد.</ref> و چون [[نص بر امامت]] [[رجوع]] ناپذیر است<ref>موسوعة الملل و النحل، ص۷۲.</ref> و [[بداء]] نیز محال است<ref>همدانی، رشیدالدین فضل الله، جامع التواریخ، ص۹.</ref>، اسماعیل [[امام هفتم]] است و امام صادق{{ع}} از [[بیم]] آسیب رسیدن به وی او را از دید کسان پنهان می‌کرد<ref>موسوعة الملل والنحل، ص۷۲.</ref>. اینان اسماعیل را [[امام]] [[قائم]] می‌دانستند و می‌گفتند وی در پرده [[غیبت]] است و هرگز نخواهد مرد و اعلام [[مرگ]] او فقط برای [[تقیه]] است تا [[جان]] وی از آسیب [[دشمنان]] در [[امان]] ماند و او سرانجام [[رجعت]] خواهد کرد و [[جهان]] را از [[عدل و داد]] پر خواهد ساخت. این گروه بنابر قول نوبختی، [[اسماعیلیه خالصه]] یا [[پیروان]] [[ابوالخطاب]] [[کوفی]] هستند<ref>فرق الشیعة، ص۶۹؛ المقالات والفرق، ص۸۰-۸۱.</ref>.

گروه دوم کسانی هستند که معتقدند [[امامت]] پس از امام صادق{{ع}} [[حق]] فرزندش اسماعیل بود؛ اما چون وی پیش از [[رحلت]] پدر درگذشت، حق امامت از وی به فرزندش، محمد، رسید؛ بنابراین، محمد امام هفتم آنان است<ref>فرق الشیعة، ص۶۹.</ref>. این گروه را به نام [[مبارک]]، یکی از [[رهبران]] فعال آنان، [[مبارکه]] نامیده‌اند<ref>فرق الشیعة، ص۶۹؛ و قس: سیر الملوک، ص۲۸۲-۲۸۳ و نیز قس: فرهاد دفتری که مبارک را لقب محمد بن اسماعیل دانسته است (تاریخ عقاید اسماعیلیه، ص۱۱۵).</ref>.

محمد بن اسماعیل به علت فعالیت بر [[ضد]] [[دستگاه خلافت]] [[عباسی]] مورد تعقیب قرار گرفت؛ از این‌رو، وی و [[یاران]] نزدیکش برای [[رهایی]] از دست تعقیب کنندگان در مکان‌های مختلف پنهان شدند که نام و محل اقامت [[امامان]] [[اسماعیلی]]، از اواسط [[قرن دوم]] تا اوایل [[قرن چهارم]] ق، فقط برای تعداد معدودی از [[پیروان]] [[وفادار]] معلوم بود و دیگر پیروان اسماعیلی از این موضوع بی‌خبر بودند. متأسفانه، [[روایات]] مربوط به این دوره، که دوره ستر نام دارد، به‌سختی آشفته است و محققان را از دستیابی به [[حقیقت]] باز داشته است<ref>برتلس، آ.ی.، ناصر خسرو و اسماعیلیان، ص۷۸-۷۹؛ پطروشفسکی، ایلیا پاولویچ، اسلام در ایران، ترجمه کریم کشاورز، ص۲۹۷.</ref>. امامان مستور یک دستگاه [[تبلیغی]] نیرومند و پنهان به وجود آوردند و با ارسال [[مبلغان]] و داعیان جدی خویش، [[دعوت اسماعیلی]] را به طور گسترده‌ای رواج دادند<ref>موسوعة الملل والنحل، ص۸۱-۸۵.</ref>. این، در حالی بود که زمینه‌های [[اجتماعی]] و [[سیاسی]]، به چند دلیل، برای [[قیام]] [[اسماعیلیان]] به‌خوبی فراهم بود:
#شورش‌های پی در پی خرمدینان و صفاریان و زنگیان و [[خوارج]]، [[نیروی نظامی]] [[خلافت عباسی]] را به‌شدت [[ضعیف]] کرده بود.
# [[سلطه]] جابرانه [[ترکان]] بر دستگاه خلافت عباسی، [[قدرت]] [[واقعی]] را از دست [[خلفا]] بیرون آورده بود.
# [[اختلافات]] طبقاتی که سرمنشأ بسیاری از بحران‌های اجتماعی و سیاسی است به‌شدت وسعت یافته بود.
# خلفا تحت تأثیر [[فقیهان]] [[متعصب]] [[اهل سنت]]، با [[ترویج]] [[فلسفه]] و [[منطق]] و دیگر [[علوم عقلی]] [[مبارزه]] می‌کردند و در نتیجه، [[جهل و نادانی]] و [[تعصب]] به‌شدت رواج یافته بود.
# [[فساد]] و [[خوشگذرانی]] و [[رشوه‌خواری]]، دستگاه خلافت را از شخص [[خلیفه]] تا [[سپاهیان]] عادی فرا گرفته بود<ref>نک: وفیات الاعیان، ج۳، ص۹۸۳؛ تاریخ بغداد ج۱، ص۵؛ الفخری، ص۳۶۱.</ref>.
#برای تأمین مخارج فراوان عیاشی‌ها و خوش‌گذرانی‌های [[خلفا]] و درباریان، بر [[میزان]] مالیات‌های سنگین، [[روز]] به روز افزوده می‌شد و در نتیجه، [[فقر]] و [[بیکاری]] و [[گرسنگی]] و بحران‌های [[اجتماعی]] گسترش می‌یافت<ref>ناصرخسرو و اسماعیلیان، ص۸۰-۸۱.</ref>.

[[رهبران]] [[سیاستمدار]] [[اسماعیلی]] با استفاده از این زمینه‌های مناسب به انتشار [[عقاید]] ظاهر [[فریب]] خود [[همت]] گماشتند و با [[وعده]] [[ظهور مهدی]] و [[برقراری عدالت]] و [[برابری]] اجتماعی به وسیله داعیان کاردان خود، توجه و علاقه [[مردم]] ستمدیده و [[ناامید]] را به خود جلب کردند؛ به طوری که گروه بسیاری از مردم [[محروم]] جنوب [[عراق]]، [[بحرین]]، [[غرب]] [[ایران]]، [[خراسان]]، [[سوریه]]، [[مصر]] و دیار [[مغرب]] به [[دعوت]] آنان روی آوردند<ref>ناصرخسرو و اسماعیلیان، ص۸۲- ۸۳.</ref>.

با [[ظهور]] [[عبدالله بن میمون القداح]]<ref>نک: جوینی، عطاملک، جهانگشا، ج۳، ص۳۱۵ (بخش حواشی و اضافات قزوینی).</ref>، که مردی [[زیرک]] و کاردان بود، دعوت [[اسماعیلیه]] به راهی تازه افتاد. وی کار خود را از [[بصره]] آغاز کرد؛ اما چون تحت تعقیب [[عباسیان]] قرار گرفت، به نهانگاه [[اسماعیلیان]] در سلمیه<ref>شهری در سوریه کنونی بر کران بادیة الشام و در نزدیکی حمص در ناحیه شرقی نهر عاص که از مراکز عمدة اسماعیلیان بوده است (حدود العالم من المشرق الی المغرب، ص۱۷۲؛ معجم البلدان، ج۳، ص۲۷۲-۲۷۳).</ref> رفت و از همانجا [[مبلغان]] و دعوتگران را به اطراف فرستاد و زمینه ایجاد [[دولت]] [[قرامطه]] بحرین و [[فاطمیان]] مصر را فراهم کرد<ref>تامر، عارف، القرامطه، ص۴۹-۵۰.</ref>. عبدالله یکی از داعیان خود را، به نام حسین اهوازی، به جانب [[کوفه]] فرستاد که در آنجا مردی به نام حمدان بن [[اشعث]] معروف به قرمط<ref>یا قرمِط.</ref>، دعوت وی را پذیرفت. با آنکه قرمط از کشاورزان عراق بود، افکاری بلند و سیاستمدارانه داشت. به گفته ابن الندیم، وی [[معتقد]] بود که [[مردم ایران]] سرانجام، [[قدرت]] را از [[اعراب]] باز پس خواهند گرفت<ref>الفهرست، ص۱۸۸.</ref>. وی به [[سال ۲۷۷ ق]]. اقامت‌گاهی به نام دارالهجرة<ref>الکامل، ج۸، ص۱۳۶.</ref> تأسیس نمود که مقر اصلی [[جنبش]] قرامطه گشت. در نتیجه [[برنامه‌ریزی]] و فعالیت قرمط، گروه بسیاری از روستاییان و کشاورزان [[محروم]] منطقه [[عراق]] که به دنبال راهی برای [[رهایی]] از مالیات‌های سنگین بودند به [[دعوت اسماعیلی]] روی آوردند. کوشش‌های مؤثر قرمط در انتشار دعوت اسماعیلی در عراق موجب شد که [[مورخان]]، [[اسماعیلیان]] عراق و [[بحرین]] و [[شام]] را به نام او، [[قرامطه]] بخوانند<ref>فرق الشیعة، ص۵۱.</ref>. قرامطه پس از قرمط، به [[رهبری]] [[ابوسعید جنابی]] به پیروزی‌های بزرگی دست یافتند؛ از آن جمله به سال ۲۸۶ بحرین را [[تصرف]] کردند و نخستین [[دولت شیعی]] [[اسماعیلی]] را در آنجا تشکیل دادند.

[[قرمطیان]] از پایگاه مستحکم خویش، [[شهر]] أحساء، که پایتخت [[دولت]] نوپای آنان بود به ممالک همجوار تاخت بردند و به‌سرعت یمامه و عمان و بخش‌هایی از جنوب عراق را به قلمرو خود بیفزودند<ref>الکامل، ج۷، ص۲۹۴ و ۴۹۸-۴۹۹.</ref>. همچنین، دعوت اسماعیلی با [[شور]] و التهاب بسیار به وسیله ابن حوْشب و ابن فضل جَدَنی<ref>وی به خاطر انتساب به بیابانی به نام جَدَن در یمن، به این نام شهرت یافته است (معجم البلدان، ج۲، ص۱۳۲).</ref> در [[یمن]] در حال گسترش بود. [[ابن حوشب]] به یمن اکتفا نکرد و دعوتگران خود را به بحرین، یمامه، سند، [[هند]]، [[مصر]] و افریقیه فرستاد و در سطحی گسترده، [[مردم]] را به آن [[دعوت]] فراخواند. در این میان به [[سال ۲۸۹ ق]].، یکی از فرستادگان زبردست ابن حوشب به نام [[ابو عبدالله]] [[شیعی]] به نشر و دعوت [[اسماعیلیه]] در افریقیه [[همت]] گماشت. وی پس از جنگ‌های خونین، آن دعوت را در شمال [[آفریقا]] به طور چشمگیری [[گسترش داد]] و سرانجام، زمینه ایجاد [[خلافت]] [[فاطمیان]] مصر را فراهم ساخت که تفصیل آن در درس [[تاریخ اسلام]] در مصر و شام خواهد آمد.

گسترش غافل‌گیرانه دعوت قرمطیان، [[معتضد]] و [[دستگاه خلافت]] را در [[وحشت]] و [[اضطراب]] فرو برد؛ از این‌رو [[خلیفه]] با [[عجله]]، سپاهیانی برای دفع آنان به بحرین و عراق و شام فرستاد. اما این اقدامات حاصلی نداشت؛ زیرا خلیفه به سال ۲۸۹ ق. بدرود [[حیات]] گفت و این مهم برای [[جانشین]] وی باقی ماند.<ref>[[سید احمد رضا خضری|خضری، سید احمد رضا]]، [[تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه (کتاب)|تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه]] ص ۱۳۸.</ref>.

== جستارهای وابسته ==

==منابع==
{{منابع}}
# [[پرونده:IM009737.jpg|22px]] [[سید احمد رضا خضری|خضری، سید احمد رضا]]، [[تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه (کتاب)|'''تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه''']]
{{پایان منابع}}

==پانویس==
{{پانویس}}

[[رده:معتضد عباسی]]
[[رده:مدخل]]
[[رده:اعلام]]