مفسران صحابی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Wasity: تغییرمسیر به تفسیر عصر صحابه

2022-04-05T11:28:50Z

Msadeq: /* امام علی */

2022-04-05T10:48:54Z

امام علی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ آوریل ۲۰۲۲، ساعت ۱۴:۱۸
خط ۱۹:		خط ۱۹:
	در مورد [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} هرسه دلیل و در مورد [[امام حسن]] و [[امام حسین]]{{عم}} دلیل اول ثابت است، ولی چون ایشان از [[مفسران]] برگزیدۀ [[خدا]] هستند و در اینجا نیز با این عنوان معرفی شدند و ضمن آن، به دو دسته از شواهد مفسر بودن‌شان اشاره شد، از آوردن آنان در شمار مفسران [[صحابه]] صرف‌نظر و به نقل آثار و آرای [[اهل تسنن]] در خصوص [[دانش]] تفسیری [[امام علی]]{{ع}} با عنوان «جایگاه تفسیری امیر مؤمنان علی{{ع}} در آثار و منظر اهل تسنن» اکتفا می‌شود. در مورد [[عبد الله بن عباس]] (معروف به [[ابن عباس]]) دلیل دوم و سوم و در مورد [[عبد الله بن مسعود]] (معروف به [[ابن مسعود]]) و ابیّ بن کعب و [[جابر بن عبد الله انصاری]] دلیل سوم ثابت است و ازاین‌رو، آنان را به‌عنوان مفسران [[صحابی]] معرّفی و برخی روایات و کلمات را که معرّف [[شخصیت]] تفسیری آنان است، یادآور می‌شویم؛ همچنین [[عایشه]] را چون برخی از اهل تسنن [[داناترین]] [[زنان]] [[مسلمان]] به [[تفسیر]] دانسته و برخی آثار نقل شده از وی را با عنوان «تفسیر ام المؤمنین عایشه» به چاپ رسانده‌اند، با اختصار در شمار مفسران صحابی آورده و در پاورقی به دیدگاه [[شیعه]] در مورد [[وصف]] یادشده، اشاره می‌شود. [[زید بن ثابت]] نیز به لحاظ‍ اینکه کارهای [[قرآنی]] متعددی برایش ذکر کرده‌اند و ممکن است برخی با توجه به آن [[کارها]] [[تصور]] کنند وی از [[مفسران]] برجسته و شخصیت‌های اثرگذار در [[تفسیر]] بوده است، با اختصار معرفی می‌شود تا وضعیت [[تفسیری]] وی آشکار گردد، و از ترجمه و شرح‌حال افراد دیگری که از مفسران [[صحابی]] به شمار آمده‌اند<ref>حاج خلیفه در کتاب خود، ذهبی و برخی دیگر نیز همه یا بعضی از افراد یادشده در کلام سیوطی را از مفسران صحابی به شمار آورده‌اند (ر.ک: کشف الظنون، ج۱، ص۴۲۸ و ۴۲۹؛ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۶۳؛ نویهض، عادل، معجم المفسرین، ج۱، ص۱۹۷، ۱۹۸، ۳۰۷، ۳۰۸، ۳۱۷، ۳۱۸ و ۳۱۹).</ref>، صرف‌نظر می‌گردد؛ زیرا نه کتاب تفسیری داشته‌اند و نه [[آثار تفسیری]] قابل اعتنایی از آنان نقل شده است<ref> برخی با گردآوری آثار نقل شده از عمر بن خطاب کتابی را با عنوان التفسیر المأثور عن عمر بن الخطاب تهیه و منتشر کرده‌اند، ولی همان‌گونه که در بررسی آن کتاب بیان می‌کنیم (همین کتاب؛ ص۲۷۹-۲۸۰)، بسیاری از آثاری که در آن کتاب جمع‌آوری شده، تفسیری نیست و آثار تفسیری نقل شده از عمر در آن کتاب از نظر کمیت و کیفیت به مقداری نیست که بتوان او را از مفسران به شمار آورد و همان‌گونه که گذشت، سیوطی نیز به اندک بودن روایات تفسیری وی تصریح کرده است. عبارت سیوطی چنین است: {{عربی\|اما الخلفاء فاکثر من روی عنم منهم علی بن ابی طالب و الروایة عنهم الثلاثة نزرة جدّا}}، (الاتقان فی علوم القرآن، ج۲، ص۱۲۲۷).</ref> و نه [[نص]] معتبری بر [[مفسر]] بودن آنان وجود دارد<ref>[[علی اکبر بابایی\|بابایی، علی اکبر]]، [[تاریخ تفسیر قرآن (کتاب)\|تاریخ تفسیر قرآن]]، ص ۱۱۳-۱۱۷.</ref>		در مورد [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} هرسه دلیل و در مورد [[امام حسن]] و [[امام حسین]]{{عم}} دلیل اول ثابت است، ولی چون ایشان از [[مفسران]] برگزیدۀ [[خدا]] هستند و در اینجا نیز با این عنوان معرفی شدند و ضمن آن، به دو دسته از شواهد مفسر بودن‌شان اشاره شد، از آوردن آنان در شمار مفسران [[صحابه]] صرف‌نظر و به نقل آثار و آرای [[اهل تسنن]] در خصوص [[دانش]] تفسیری [[امام علی]]{{ع}} با عنوان «جایگاه تفسیری امیر مؤمنان علی{{ع}} در آثار و منظر اهل تسنن» اکتفا می‌شود. در مورد [[عبد الله بن عباس]] (معروف به [[ابن عباس]]) دلیل دوم و سوم و در مورد [[عبد الله بن مسعود]] (معروف به [[ابن مسعود]]) و ابیّ بن کعب و [[جابر بن عبد الله انصاری]] دلیل سوم ثابت است و ازاین‌رو، آنان را به‌عنوان مفسران [[صحابی]] معرّفی و برخی روایات و کلمات را که معرّف [[شخصیت]] تفسیری آنان است، یادآور می‌شویم؛ همچنین [[عایشه]] را چون برخی از اهل تسنن [[داناترین]] [[زنان]] [[مسلمان]] به [[تفسیر]] دانسته و برخی آثار نقل شده از وی را با عنوان «تفسیر ام المؤمنین عایشه» به چاپ رسانده‌اند، با اختصار در شمار مفسران صحابی آورده و در پاورقی به دیدگاه [[شیعه]] در مورد [[وصف]] یادشده، اشاره می‌شود. [[زید بن ثابت]] نیز به لحاظ‍ اینکه کارهای [[قرآنی]] متعددی برایش ذکر کرده‌اند و ممکن است برخی با توجه به آن [[کارها]] [[تصور]] کنند وی از [[مفسران]] برجسته و شخصیت‌های اثرگذار در [[تفسیر]] بوده است، با اختصار معرفی می‌شود تا وضعیت [[تفسیری]] وی آشکار گردد، و از ترجمه و شرح‌حال افراد دیگری که از مفسران [[صحابی]] به شمار آمده‌اند<ref>حاج خلیفه در کتاب خود، ذهبی و برخی دیگر نیز همه یا بعضی از افراد یادشده در کلام سیوطی را از مفسران صحابی به شمار آورده‌اند (ر.ک: کشف الظنون، ج۱، ص۴۲۸ و ۴۲۹؛ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۶۳؛ نویهض، عادل، معجم المفسرین، ج۱، ص۱۹۷، ۱۹۸، ۳۰۷، ۳۰۸، ۳۱۷، ۳۱۸ و ۳۱۹).</ref>، صرف‌نظر می‌گردد؛ زیرا نه کتاب تفسیری داشته‌اند و نه [[آثار تفسیری]] قابل اعتنایی از آنان نقل شده است<ref> برخی با گردآوری آثار نقل شده از عمر بن خطاب کتابی را با عنوان التفسیر المأثور عن عمر بن الخطاب تهیه و منتشر کرده‌اند، ولی همان‌گونه که در بررسی آن کتاب بیان می‌کنیم (همین کتاب؛ ص۲۷۹-۲۸۰)، بسیاری از آثاری که در آن کتاب جمع‌آوری شده، تفسیری نیست و آثار تفسیری نقل شده از عمر در آن کتاب از نظر کمیت و کیفیت به مقداری نیست که بتوان او را از مفسران به شمار آورد و همان‌گونه که گذشت، سیوطی نیز به اندک بودن روایات تفسیری وی تصریح کرده است. عبارت سیوطی چنین است: {{عربی\|اما الخلفاء فاکثر من روی عنم منهم علی بن ابی طالب و الروایة عنهم الثلاثة نزرة جدّا}}، (الاتقان فی علوم القرآن، ج۲، ص۱۲۲۷).</ref> و نه [[نص]] معتبری بر [[مفسر]] بودن آنان وجود دارد<ref>[[علی اکبر بابایی\|بابایی، علی اکبر]]، [[تاریخ تفسیر قرآن (کتاب)\|تاریخ تفسیر قرآن]]، ص ۱۱۳-۱۱۷.</ref>

	== امام علی ==		== [[امام علی]] ==
	=== جایگاه تفسیری [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} در آثار و منظر [[اهل تسنن]] ===		=== جایگاه تفسیری [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} در آثار و منظر [[اهل تسنن]] ===
	[[شیعه]] براساس دلایلی [[اعتقاد]] دارد که امیر مؤمنان علی{{ع}} دومین مفسر برگزیدۀ خداست که تفسیر و [[تأویل]] تمام [[آیات قرآن]] را از [[رسول خدا]]{{صل}} فراگرفته و مانند آن [[حضرت]]، به همۀ معانی [[ظاهر و باطن قرآن]] [[آگاه]] و بر [[تفسیر]] تمام معانی و مقاصد [[قرآن]] تواناست و با هیچ‌یک از [[صحابه]] قابل مقایسه نمی‌باشد<ref>برای توضیح بیشتر ر.ک: بابایی، «امام علی{{ع}} دومین مفسر قرآن»، فصلنامۀ حوزه و دانشگاه، ش۲۷، ص۲۵-۴۹.</ref>.		[[شیعه]] براساس دلایلی [[اعتقاد]] دارد که امیر مؤمنان علی{{ع}} دومین مفسر برگزیدۀ خداست که تفسیر و [[تأویل]] تمام [[آیات قرآن]] را از [[رسول خدا]]{{صل}} فراگرفته و مانند آن [[حضرت]]، به همۀ معانی [[ظاهر و باطن قرآن]] [[آگاه]] و بر [[تفسیر]] تمام معانی و مقاصد [[قرآن]] تواناست و با هیچ‌یک از [[صحابه]] قابل مقایسه نمی‌باشد<ref>برای توضیح بیشتر ر.ک: بابایی، «امام علی{{ع}} دومین مفسر قرآن»، فصلنامۀ حوزه و دانشگاه، ش۲۷، ص۲۵-۴۹.</ref>.

Msadeq: /* جایگاه تفسیری امیر مؤمنان علی{{ع}} در آثار و منظر اهل تسنن */

2022-04-05T10:48:43Z

جایگاه تفسیری امیر مؤمنان علی{{ع}} در آثار و منظر اهل تسنن

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ آوریل ۲۰۲۲، ساعت ۱۴:۱۸
خط ۱۹:		خط ۱۹:
	در مورد [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} هرسه دلیل و در مورد [[امام حسن]] و [[امام حسین]]{{عم}} دلیل اول ثابت است، ولی چون ایشان از [[مفسران]] برگزیدۀ [[خدا]] هستند و در اینجا نیز با این عنوان معرفی شدند و ضمن آن، به دو دسته از شواهد مفسر بودن‌شان اشاره شد، از آوردن آنان در شمار مفسران [[صحابه]] صرف‌نظر و به نقل آثار و آرای [[اهل تسنن]] در خصوص [[دانش]] تفسیری [[امام علی]]{{ع}} با عنوان «جایگاه تفسیری امیر مؤمنان علی{{ع}} در آثار و منظر اهل تسنن» اکتفا می‌شود. در مورد [[عبد الله بن عباس]] (معروف به [[ابن عباس]]) دلیل دوم و سوم و در مورد [[عبد الله بن مسعود]] (معروف به [[ابن مسعود]]) و ابیّ بن کعب و [[جابر بن عبد الله انصاری]] دلیل سوم ثابت است و ازاین‌رو، آنان را به‌عنوان مفسران [[صحابی]] معرّفی و برخی روایات و کلمات را که معرّف [[شخصیت]] تفسیری آنان است، یادآور می‌شویم؛ همچنین [[عایشه]] را چون برخی از اهل تسنن [[داناترین]] [[زنان]] [[مسلمان]] به [[تفسیر]] دانسته و برخی آثار نقل شده از وی را با عنوان «تفسیر ام المؤمنین عایشه» به چاپ رسانده‌اند، با اختصار در شمار مفسران صحابی آورده و در پاورقی به دیدگاه [[شیعه]] در مورد [[وصف]] یادشده، اشاره می‌شود. [[زید بن ثابت]] نیز به لحاظ‍ اینکه کارهای [[قرآنی]] متعددی برایش ذکر کرده‌اند و ممکن است برخی با توجه به آن [[کارها]] [[تصور]] کنند وی از [[مفسران]] برجسته و شخصیت‌های اثرگذار در [[تفسیر]] بوده است، با اختصار معرفی می‌شود تا وضعیت [[تفسیری]] وی آشکار گردد، و از ترجمه و شرح‌حال افراد دیگری که از مفسران [[صحابی]] به شمار آمده‌اند<ref>حاج خلیفه در کتاب خود، ذهبی و برخی دیگر نیز همه یا بعضی از افراد یادشده در کلام سیوطی را از مفسران صحابی به شمار آورده‌اند (ر.ک: کشف الظنون، ج۱، ص۴۲۸ و ۴۲۹؛ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۶۳؛ نویهض، عادل، معجم المفسرین، ج۱، ص۱۹۷، ۱۹۸، ۳۰۷، ۳۰۸، ۳۱۷، ۳۱۸ و ۳۱۹).</ref>، صرف‌نظر می‌گردد؛ زیرا نه کتاب تفسیری داشته‌اند و نه [[آثار تفسیری]] قابل اعتنایی از آنان نقل شده است<ref> برخی با گردآوری آثار نقل شده از عمر بن خطاب کتابی را با عنوان التفسیر المأثور عن عمر بن الخطاب تهیه و منتشر کرده‌اند، ولی همان‌گونه که در بررسی آن کتاب بیان می‌کنیم (همین کتاب؛ ص۲۷۹-۲۸۰)، بسیاری از آثاری که در آن کتاب جمع‌آوری شده، تفسیری نیست و آثار تفسیری نقل شده از عمر در آن کتاب از نظر کمیت و کیفیت به مقداری نیست که بتوان او را از مفسران به شمار آورد و همان‌گونه که گذشت، سیوطی نیز به اندک بودن روایات تفسیری وی تصریح کرده است. عبارت سیوطی چنین است: {{عربی\|اما الخلفاء فاکثر من روی عنم منهم علی بن ابی طالب و الروایة عنهم الثلاثة نزرة جدّا}}، (الاتقان فی علوم القرآن، ج۲، ص۱۲۲۷).</ref> و نه [[نص]] معتبری بر [[مفسر]] بودن آنان وجود دارد<ref>[[علی اکبر بابایی\|بابایی، علی اکبر]]، [[تاریخ تفسیر قرآن (کتاب)\|تاریخ تفسیر قرآن]]، ص ۱۱۳-۱۱۷.</ref>		در مورد [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} هرسه دلیل و در مورد [[امام حسن]] و [[امام حسین]]{{عم}} دلیل اول ثابت است، ولی چون ایشان از [[مفسران]] برگزیدۀ [[خدا]] هستند و در اینجا نیز با این عنوان معرفی شدند و ضمن آن، به دو دسته از شواهد مفسر بودن‌شان اشاره شد، از آوردن آنان در شمار مفسران [[صحابه]] صرف‌نظر و به نقل آثار و آرای [[اهل تسنن]] در خصوص [[دانش]] تفسیری [[امام علی]]{{ع}} با عنوان «جایگاه تفسیری امیر مؤمنان علی{{ع}} در آثار و منظر اهل تسنن» اکتفا می‌شود. در مورد [[عبد الله بن عباس]] (معروف به [[ابن عباس]]) دلیل دوم و سوم و در مورد [[عبد الله بن مسعود]] (معروف به [[ابن مسعود]]) و ابیّ بن کعب و [[جابر بن عبد الله انصاری]] دلیل سوم ثابت است و ازاین‌رو، آنان را به‌عنوان مفسران [[صحابی]] معرّفی و برخی روایات و کلمات را که معرّف [[شخصیت]] تفسیری آنان است، یادآور می‌شویم؛ همچنین [[عایشه]] را چون برخی از اهل تسنن [[داناترین]] [[زنان]] [[مسلمان]] به [[تفسیر]] دانسته و برخی آثار نقل شده از وی را با عنوان «تفسیر ام المؤمنین عایشه» به چاپ رسانده‌اند، با اختصار در شمار مفسران صحابی آورده و در پاورقی به دیدگاه [[شیعه]] در مورد [[وصف]] یادشده، اشاره می‌شود. [[زید بن ثابت]] نیز به لحاظ‍ اینکه کارهای [[قرآنی]] متعددی برایش ذکر کرده‌اند و ممکن است برخی با توجه به آن [[کارها]] [[تصور]] کنند وی از [[مفسران]] برجسته و شخصیت‌های اثرگذار در [[تفسیر]] بوده است، با اختصار معرفی می‌شود تا وضعیت [[تفسیری]] وی آشکار گردد، و از ترجمه و شرح‌حال افراد دیگری که از مفسران [[صحابی]] به شمار آمده‌اند<ref>حاج خلیفه در کتاب خود، ذهبی و برخی دیگر نیز همه یا بعضی از افراد یادشده در کلام سیوطی را از مفسران صحابی به شمار آورده‌اند (ر.ک: کشف الظنون، ج۱، ص۴۲۸ و ۴۲۹؛ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۶۳؛ نویهض، عادل، معجم المفسرین، ج۱، ص۱۹۷، ۱۹۸، ۳۰۷، ۳۰۸، ۳۱۷، ۳۱۸ و ۳۱۹).</ref>، صرف‌نظر می‌گردد؛ زیرا نه کتاب تفسیری داشته‌اند و نه [[آثار تفسیری]] قابل اعتنایی از آنان نقل شده است<ref> برخی با گردآوری آثار نقل شده از عمر بن خطاب کتابی را با عنوان التفسیر المأثور عن عمر بن الخطاب تهیه و منتشر کرده‌اند، ولی همان‌گونه که در بررسی آن کتاب بیان می‌کنیم (همین کتاب؛ ص۲۷۹-۲۸۰)، بسیاری از آثاری که در آن کتاب جمع‌آوری شده، تفسیری نیست و آثار تفسیری نقل شده از عمر در آن کتاب از نظر کمیت و کیفیت به مقداری نیست که بتوان او را از مفسران به شمار آورد و همان‌گونه که گذشت، سیوطی نیز به اندک بودن روایات تفسیری وی تصریح کرده است. عبارت سیوطی چنین است: {{عربی\|اما الخلفاء فاکثر من روی عنم منهم علی بن ابی طالب و الروایة عنهم الثلاثة نزرة جدّا}}، (الاتقان فی علوم القرآن، ج۲، ص۱۲۲۷).</ref> و نه [[نص]] معتبری بر [[مفسر]] بودن آنان وجود دارد<ref>[[علی اکبر بابایی\|بابایی، علی اکبر]]، [[تاریخ تفسیر قرآن (کتاب)\|تاریخ تفسیر قرآن]]، ص ۱۱۳-۱۱۷.</ref>

	== جایگاه تفسیری [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} در آثار و منظر [[اهل تسنن]] ==		== امام علی ==
			=== جایگاه تفسیری [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} در آثار و منظر [[اهل تسنن]] ===
	[[شیعه]] براساس دلایلی [[اعتقاد]] دارد که امیر مؤمنان علی{{ع}} دومین مفسر برگزیدۀ خداست که تفسیر و [[تأویل]] تمام [[آیات قرآن]] را از [[رسول خدا]]{{صل}} فراگرفته و مانند آن [[حضرت]]، به همۀ معانی [[ظاهر و باطن قرآن]] [[آگاه]] و بر [[تفسیر]] تمام معانی و مقاصد [[قرآن]] تواناست و با هیچ‌یک از [[صحابه]] قابل مقایسه نمی‌باشد<ref>برای توضیح بیشتر ر.ک: بابایی، «امام علی{{ع}} دومین مفسر قرآن»، فصلنامۀ حوزه و دانشگاه، ش۲۷، ص۲۵-۴۹.</ref>.		[[شیعه]] براساس دلایلی [[اعتقاد]] دارد که امیر مؤمنان علی{{ع}} دومین مفسر برگزیدۀ خداست که تفسیر و [[تأویل]] تمام [[آیات قرآن]] را از [[رسول خدا]]{{صل}} فراگرفته و مانند آن [[حضرت]]، به همۀ معانی [[ظاهر و باطن قرآن]] [[آگاه]] و بر [[تفسیر]] تمام معانی و مقاصد [[قرآن]] تواناست و با هیچ‌یک از [[صحابه]] قابل مقایسه نمی‌باشد<ref>برای توضیح بیشتر ر.ک: بابایی، «امام علی{{ع}} دومین مفسر قرآن»، فصلنامۀ حوزه و دانشگاه، ش۲۷، ص۲۵-۴۹.</ref>.

Msadeq: /* جایگاه تفسیری امیر مؤمنان علی{{ع}} در آثار و منظر اهل تسنن */

2022-04-05T10:48:02Z

جایگاه تفسیری امیر مؤمنان علی{{ع}} در آثار و منظر اهل تسنن

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ آوریل ۲۰۲۲، ساعت ۱۴:۱۸
خط ۵۸:		خط ۵۸:

	[[ذهبی]] نیز در [[منزلت]] تفسیری آن حضرت گفته است: «علی علم به [[کتاب خدا]] و [[فهم]] [[اسرار]] و معانی پنهان آن را با [[مهارت]] در [[قضاوت]] و [[فتوا]] در خود جمع کرده و [[اعلم]] [[صحابه]] به جایگاه [[تنزیل]] و [[شناخت]] [[تأویل]] [[آیات]] بوده است»<ref> ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۸۹.</ref> و از [[سعید بن جبیر]] [[روایت]] کرده است که [[ابن عباس]] گفت: هرگاه چیزی مطلبی از علی{{ع}} برای ما ثابت شود، از آن به غیر آن [[عدول]] نمی‌کنیم<ref>ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۸۹.</ref>.<ref>[[علی اکبر بابایی\|بابایی، علی اکبر]]، [[تاریخ تفسیر قرآن (کتاب)\|تاریخ تفسیر قرآن]]، ص ۱۱۷-۱۲۰.</ref>		[[ذهبی]] نیز در [[منزلت]] تفسیری آن حضرت گفته است: «علی علم به [[کتاب خدا]] و [[فهم]] [[اسرار]] و معانی پنهان آن را با [[مهارت]] در [[قضاوت]] و [[فتوا]] در خود جمع کرده و [[اعلم]] [[صحابه]] به جایگاه [[تنزیل]] و [[شناخت]] [[تأویل]] [[آیات]] بوده است»<ref> ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۸۹.</ref> و از [[سعید بن جبیر]] [[روایت]] کرده است که [[ابن عباس]] گفت: هرگاه چیزی مطلبی از علی{{ع}} برای ما ثابت شود، از آن به غیر آن [[عدول]] نمی‌کنیم<ref>ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۸۹.</ref>.<ref>[[علی اکبر بابایی\|بابایی، علی اکبر]]، [[تاریخ تفسیر قرآن (کتاب)\|تاریخ تفسیر قرآن]]، ص ۱۱۷-۱۲۰.</ref>



	~~<ref>[[علی اکبر بابایی\|بابایی، علی اکبر]]، [[تاریخ تفسیر قرآن (کتاب)\|تاریخ تفسیر قرآن]]، ص ۵۵.</ref>~~

	== [[ابی بن کعب]] ==		== [[ابی بن کعب]] ==

Msadeq: /* منابع */

2022-04-05T10:47:41Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ آوریل ۲۰۲۲، ساعت ۱۴:۱۷
خط ۶۲:		خط ۶۲:

	<ref>[[علی اکبر بابایی\|بابایی، علی اکبر]]، [[تاریخ تفسیر قرآن (کتاب)\|تاریخ تفسیر قرآن]]، ص ۵۵.</ref>		<ref>[[علی اکبر بابایی\|بابایی، علی اکبر]]، [[تاریخ تفسیر قرآن (کتاب)\|تاریخ تفسیر قرآن]]، ص ۵۵.</ref>

			== [[ابی بن کعب]] ==
			== [[ابن مسعود]] ==
			== [[زید بن ثابت]] ==
			== [[عایشه]] ==
			== [[ابن عباس]] ==
			== [[جابر بن عبدالله انصاری]] ==

	== منابع ==		== منابع ==

Msadeq: /* جایگاه تفسیری امیر مؤمنان علی{{ع}} در آثار و منظر اهل تسنن */

2022-04-05T10:45:31Z

جایگاه تفسیری امیر مؤمنان علی{{ع}} در آثار و منظر اهل تسنن

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ آوریل ۲۰۲۲، ساعت ۱۴:۱۵
خط ۳۰:		خط ۳۰:
	[[ابونعیم]] از [[پیامبر اعظم]]{{صل}} روایت کرده است: {{متن حدیث\|إِنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ مَا مِنْهَا إِلَّا وَ لَهُ ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ وَ إِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عَلِمَ الظَّاهِرَ وَ الْبَاطِنَ}}<ref>ابو نعیم، حلیة الاولیاء، ج۱، ص۶۵.</ref>؛ «همانا [[قرآن]] بر هفت حرف نازل شده است و هر حرف آن ظاهر و [[باطنی]] دارد؛ به‌راستی [[علم]] [[ظاهر و باطن قرآن]] تنها<ref>تقدیم «عنده» بر {{متن حدیث\|عَلِمَ الظَّاهِرَ وَ الْبَاطِنَ}} که تقدیم خبر بر مبتداست، بر حصر دلالت دارد و ازاین‌رو در ترجمه، کلمۀ «تنها» ذکر شده است.</ref> در نزد [[علی بن ابی طالب]] است».		[[ابونعیم]] از [[پیامبر اعظم]]{{صل}} روایت کرده است: {{متن حدیث\|إِنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ مَا مِنْهَا إِلَّا وَ لَهُ ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ وَ إِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عَلِمَ الظَّاهِرَ وَ الْبَاطِنَ}}<ref>ابو نعیم، حلیة الاولیاء، ج۱، ص۶۵.</ref>؛ «همانا [[قرآن]] بر هفت حرف نازل شده است و هر حرف آن ظاهر و [[باطنی]] دارد؛ به‌راستی [[علم]] [[ظاهر و باطن قرآن]] تنها<ref>تقدیم «عنده» بر {{متن حدیث\|عَلِمَ الظَّاهِرَ وَ الْبَاطِنَ}} که تقدیم خبر بر مبتداست، بر حصر دلالت دارد و ازاین‌رو در ترجمه، کلمۀ «تنها» ذکر شده است.</ref> در نزد [[علی بن ابی طالب]] است».

	[[حاکم حسکانی]] - از [[دانشمندان]] معروف [[اهل تسنن]] -<ref>ذهبی - رجال‌شناس معروف اهل تسنن - او را با عبارت {{عربی\|شیخ متقن ذو عنایة تامة بعلم الحدیث}} وصف کرده است (تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۲۵۸، رقم ۱۰۳۲).</ref> در کتاب شواهد التنزیل فصلی در «یگانه بودن علی{{ع}} در [[شناخت قرآن]] و معانی آن و علم به [[نزول قرآن]] و آنچه در آن است» باز کرده و در آن بیست و دو [[روایت]] با سند متصل آورده است<ref>ر.ک: حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۳۹-۵۱، ح۲۸-۴۹.</ref> که برخی از آنها را یادآور می‌شویم:		[[حاکم حسکانی]] - از [[دانشمندان]] معروف [[اهل تسنن]] -<ref>ذهبی - رجال‌شناس معروف اهل تسنن - او را با عبارت {{عربی\|"شیخ متقن ذو عنایة تامة بعلم الحدیث"}} وصف کرده است (تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۲۵۸، رقم ۱۰۳۲).</ref> در کتاب [[شواهد التنزیل]] فصلی در «یگانه بودن علی{{ع}} در [[شناخت قرآن]] و معانی آن و علم به [[نزول قرآن]] و آنچه در آن است» باز کرده و در آن بیست و دو [[روایت]] با سند متصل آورده است<ref>ر.ک: حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۳۹-۵۱، ح۲۸-۴۹.</ref> که برخی از آنها را یادآور می‌شویم:

	از [[ابو الطفیل]] - [[صحابی رسول خدا]]{{صل}} - روایت کرده است: در محضر علی{{ع}} درحالی‌که [[خطبه]] می‌خواند، حاضر بودم [ضمن آن [[خطبه]]] فرمود: «از من بپرسید؛ به [[خدا]] قسم! دربارۀ هرچیزی‌که تا [[روز قیامت]] به وجود می‌آید، از من بپرسید، شما را از آن خبر می‌دهم؛ دربارۀ [[کتاب خدا]] از من بپرسید، به خدا قسم! هیچ آیه‌ای از آن نیست مگر آنکه می‌دانم کجا نازل شده است، در شب یا در [[روز]]، در دشت یا در [[کوه]]<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۲، ح۳۱.</ref>.		از [[ابو الطفیل]] - [[صحابی رسول خدا]]{{صل}} - روایت کرده است: در محضر علی{{ع}} درحالی‌که [[خطبه]] می‌خواند، حاضر بودم [ضمن آن [[خطبه]]] فرمود: «از من بپرسید؛ به [[خدا]] قسم! دربارۀ هرچیزی‌که تا [[روز قیامت]] به وجود می‌آید، از من بپرسید، شما را از آن خبر می‌دهم؛ دربارۀ [[کتاب خدا]] از من بپرسید، به خدا قسم! هیچ آیه‌ای از آن نیست مگر آنکه می‌دانم کجا نازل شده است، در شب یا در [[روز]]، در دشت یا در [[کوه]]<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۲، ح۳۱.</ref>.
خط ۳۶:		خط ۳۶:
	از [[عایشه]] روایت کرده است: «علی نسبت به آنچه بر محمد{{صل}} نازل شده، [[داناترین]] [[اصحاب]] او است»<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۷، ح۴۰.</ref>.		از [[عایشه]] روایت کرده است: «علی نسبت به آنچه بر محمد{{صل}} نازل شده، [[داناترین]] [[اصحاب]] او است»<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۷، ح۴۰.</ref>.

	از ~~ابن~~ [[عمر]] روایت کرده است: «علی داناترین [[مردم]] است به آنچه خدا بر محمد{{صل}} نازل کرده است»<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۳۹، ح۲۹.</ref>.		از [[ابن عمر]] روایت کرده است: «علی داناترین [[مردم]] است به آنچه خدا بر محمد{{صل}} نازل کرده است»<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۳۹، ح۲۹.</ref>.

	از [[شعبی]] روایت کرده است: «هیچ‌کس از این [[امت]] به آنچه ما بین دو [[لوح]] است [[قرآن کریم]] و به آنچه بر محمد{{صل}} نازل شده، از علی{{ع}} داناتر نیست<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸، ح۴۳.</ref>.		از [[شعبی]] روایت کرده است: «هیچ‌کس از این [[امت]] به آنچه ما بین دو [[لوح]] است [[قرآن کریم]] و به آنچه بر محمد{{صل}} نازل شده، از علی{{ع}} داناتر نیست<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸، ح۴۳.</ref>.

	از [[~~عبد]] الملک~~ بن ابی [[سلیمان]] [[روایت]] کرده است: «به [[عطاء]] بن ابی [[رباح]] گفتم: آیا در میان [[اصحاب پیامبر]] کسی داناتر از علی بوده است‌؟ گفت: نه؛ به [[خدا]] قسم! کسی را که از او [[اعلم]] باشد، سراغ ندارم»<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۹-۵۰، ح۴۴-۴۵.</ref>.		از [[عبدالملک بن ابی سلیمان]] [[روایت]] کرده است: «به [[عطاء بن ابی رباح]] گفتم: آیا در میان [[اصحاب پیامبر]] کسی داناتر از علی بوده است‌؟ گفت: نه؛ به [[خدا]] قسم! کسی را که از او [[اعلم]] باشد، سراغ ندارم»<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۹-۵۰، ح۴۴-۴۵.</ref>.

	[[ابن عساکر]] - دانشمند معروف و مورد [[اعتماد]] [[اهل تسنن]] - و [[ابو جعفر اسکافی]] - از [[دانشمندان]] [[معتزله]] - نیز روایاتی را با این مضمون نقل کرده‌اند که [[حضرت علی]]{{ع}} [[تفسیر]] و [[تأویل]] تمام [[آیات قرآن]] را از [[رسول خدا]]{{صل}} فراگرفته است که برخی از آنها در ذیل عنوان [[برترین]] دانشجوی تفسیر در [[عصر رسالت]] آورده شد.		[[ابن عساکر]] - دانشمند معروف و مورد [[اعتماد]] [[اهل تسنن]] - و [[ابو جعفر اسکافی]] - از [[دانشمندان]] [[معتزله]] - نیز روایاتی را با این مضمون نقل کرده‌اند که [[حضرت علی]]{{ع}} [[تفسیر]] و [[تأویل]] تمام [[آیات قرآن]] را از [[رسول خدا]]{{صل}} فراگرفته است که برخی از آنها در ذیل عنوان [[برترین]] دانشجوی تفسیر در [[عصر رسالت]] آورده شد.

	[[ابن عطیه]]<ref>ابن عطیّه، عبد الحق بن ابی بکر متوفای ۵۴۳ یا ۵۴۶ ق مؤلف تفسیر المحرّر الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز است.</ref> با عبارت {{عربی\|فاما صدر المفسرین و المؤید فیهم فعلی بن ابی طالب}} به [[منزلت]] [[تفسیری]] وی اشاره کرده<ref>قرطبی در مقدمه تفسیرش سخن ابن عطیّه را آورده است (ر.ک: الجامع لاحکام القرآن، ط‍، دارالکتب العلمیّة، ج۱، ص۲۷) و نیز ر.ک: مرکز الثقافة و المعارف القرآنیّة، علوم القرآن عند المفسرین، ج۳، ص۴۲۶.</ref> و از [[ابن عباس]] (که [[ذهبی]] - رجال‌شناس معروف اهل تسنن - او را «[[امام]] تفسیر» دانسته)<ref>ر.ک: ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱، ص۳۱۴، رقم ۴۵.</ref> نقل کرده که گفته است: «آنچه از [[تفسیر قرآن]] فراگرفته‌ام، از [[علی بن ابی طالب]] است»<ref>ر.ک: جفری، آرتور، مقدمتان فی علوم القرآن، ص۲۶۳؛ الجامع لاحکام القرآن، ج۱، ص۲۷؛ مرکز الثقافة و المعارف القرآنیّة، علوم القرآن عند المفسرین، ج۳، ص۴۳۱. ذهبی و زرقانی نیز این روایت را آورده‌اند (ر.ک: ذهبی، محمد حسین، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۸۹ و ۹۰؛ زرقانی، مناهل العرفان فی علوم القرآن، ج۲، ص۲۱.</ref>.		[[ابن عطیه]]<ref>ابن عطیّه، عبد الحق بن ابی بکر متوفای ۵۴۳ یا ۵۴۶ ق مؤلف تفسیر المحرّر الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز است.</ref> با عبارت {{عربی\|"فاما صدر المفسرین و المؤید فیهم فعلی بن ابی طالب"}} به [[منزلت]] [[تفسیری]] وی اشاره کرده<ref>قرطبی در مقدمه تفسیرش سخن ابن عطیّه را آورده است (ر.ک: الجامع لاحکام القرآن، ط‍، دارالکتب العلمیّة، ج۱، ص۲۷) و نیز ر.ک: مرکز الثقافة و المعارف القرآنیّة، علوم القرآن عند المفسرین، ج۳، ص۴۲۶.</ref> و از [[ابن عباس]] (که [[ذهبی]] - رجال‌شناس معروف اهل تسنن - او را «[[امام]] تفسیر» دانسته)<ref>ر.ک: ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱، ص۳۱۴، رقم ۴۵.</ref> نقل کرده که گفته است: «آنچه از [[تفسیر قرآن]] فراگرفته‌ام، از [[علی بن ابی طالب]] است»<ref>ر.ک: جفری، آرتور، مقدمتان فی علوم القرآن، ص۲۶۳؛ الجامع لاحکام القرآن، ج۱، ص۲۷؛ مرکز الثقافة و المعارف القرآنیّة، علوم القرآن عند المفسرین، ج۳، ص۴۳۱. ذهبی و زرقانی نیز این روایت را آورده‌اند (ر.ک: ذهبی، محمد حسین، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۸۹ و ۹۰؛ زرقانی، مناهل العرفان فی علوم القرآن، ج۲، ص۲۱.</ref>.

	[[فخر رازی]] در بیان اینکه آن [[حضرت]] [[اعلم]] [[صحابه]] بوده، گفته است: از جملۀ [[علوم]]، [[علم تفسیر]] می‌باشد و [[ابن عباس]] - [[رئیس]] [[مفسران]] - [[شاگرد]] علی بوده است<ref>فخر رازی، الاربعین فی اصول الدین، ص۳۰۵، ج۱، ص۱۳.</ref>.		[[فخر رازی]] در بیان اینکه آن [[حضرت]] [[اعلم]] [[صحابه]] بوده، گفته است: از جملۀ [[علوم]]، [[علم تفسیر]] می‌باشد و [[ابن عباس]] - [[رئیس]] [[مفسران]] - [[شاگرد]] علی بوده است<ref>فخر رازی، الاربعین فی اصول الدین، ص۳۰۵، ج۱، ص۱۳.</ref>.

Msadeq: صفحه‌ای تازه حاوی «{{امامت}} == مقدمه == سیوطی ده نفر از صحابه: ابو بکر، عمر، عثمان، امام علی{{ع}}، ابن مسعود، ابن عباس، ابی بن کعب، زید بن ثابت، ابو موسی اشعری و عبد الله بن زبیر را به‌عنوان کسانی که به تفسیر مشهورند، نام برده است، ولی تنه...» ایجاد کرد

2022-04-05T10:42:50Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{امامت}} == مقدمه == سیوطی ده نفر از صحابه: ابو بکر، عمر، عثمان، امام علی{{ع}}، ابن مسعود، ابن عباس، ابی بن کعب، زید بن ثابت، ابو موسی اشعری و عبد الله بن زبیر را به‌عنوان کسانی که به تفسیر مشهورند، نام برده است، ولی تنه...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{امامت}}

== مقدمه ==
[[سیوطی]] ده نفر از [[صحابه]]: [[ابو بکر]]، [[عمر]]، [[عثمان]]، [[امام علی]]{{ع}}، [[ابن مسعود]]، [[ابن عباس]]، [[ابی بن کعب]]، [[زید بن ثابت]]، [[ابو موسی اشعری]] و [[عبد الله بن زبیر]] را به‌عنوان کسانی که به [[تفسیر]] مشهورند، نام برده است، ولی تنها دربارۀ چهار نفر آنان: [[امام علی]]{{ع}}، [[ابن عباس]]، [[ابن مسعود]] و [[ابی بن کعب]] توضیح داده و روایاتی را در بیان [[علم]] آنان به [[معانی قرآن]] و [[مفسر]] بودن آنان آورده است و برای مفسر بودن سایر آنان هیچ دلیل و روایتی ذکر نکرده است، بلکه در مورد سه نفر از آنان ابو بکر، عمر و عثمان تصریح کرده است که [[روایت تفسیری]] از آنان بسیار کم است و از ابو بکر در تفسیر، جز آثار اندکی که از ده عدد [[تجاوز]] نمی‌کند، چیزی را به خاطر ندارم و پس از ذکر [[اخبار]] و روایاتی دربارۀ آن چهار نفر (امام علی{{ع}}، ابن عباس، ابن مسعود و ابیّ بن کعب) گفته است: از جماعتی از صحابه غیر ایشان نیز اندکی از تفسیر وارد شده است؛ مانند انس، [[ابو هریره]]، ابن عمر، جابر، و ابو موسی اشعری، و از [[عبد الله بن عمر]] و عاص چیزهایی مربوط‍ به قصه‌ها و اخبار [[فتنه‌ها]] و [[آخرت]] و شبیه آنها وارد شده است<ref>ر.ک: سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۲، ص۱۲۲۷-۱۲۳۳ {{عربی|النوع الثمانون فی طبقات المفسرین}}.</ref>. در جمع‌بندی [[کلام]] وی، از پانزده [[صحابی]] به‌عنوان کسانی که به تفسیر مشهورند یا [[تفسیری]] از آنان رسیده، یاد شده است، ولی در بیان ایشان دو اشکال وجود دارد:
#با اینکه تصریح کرده که از ابو بکر و عمر و عثمان روایت تفسیری بسیار کم است، ذکر آنان در صدر ده نفر اول [[مفسران]] صحابی وجه صحیحی ندارد و مناسب بود آنان را در ردیف کسانی که گفته است تفسیر اندکی از آنان وارد شده، ذکر کند.
#در نظر وی معیار مفسر بودن چیست‌؟ اگر معیار، [[شهرت]] و کثرت [[روایات]] و آرای [[تفسیری]] نقل شده از آنان است، بسیاری از آن پانزده نفر و حتی بسیاری از آن ده نفری که وی در آغاز کلامش نام برده، فاقد آن می‌باشند و اگر معیار، رسیدن روایات و آرای تفسیری از آنان است، هرچند اندک باشد، قطعاً شمار صحابه‌هایی که روایات و آرای تفسیری از آنان نقل شده، بیش از آن پانزده نفری است که [[سیوطی]] نام می‌برد. بی‌تردید [[امام حسن]] و [[امام حسین]]{{عم}} از صحابۀ [[رسول خدا]]{{صل}} و از [[مفسران]] [[قرآن]] بوده‌اند؛ زیرا هم مطالب تفسیری از آنان نقل شده<ref>نمونه‌هایی از آن در بحث تفسیرهای مأثور از امامان معصوم{{عم}} آورده شد. ر.ک: همین کتاب، ص۶۱-۶۵.</ref> و هم [[حدیث ثقلین]] و غیر آن بر [[علم]] آنان به همۀ [[معانی قرآن]] و [[توانایی]] آنان بر [[تفسیر]] همۀ قرآن و [[مفسر]] برگزیدۀ [[خدا]] بودن آنان دلالت دارد.

افزون بر آن دو بزرگوار، از افراد دیگری مانند [[حضرت فاطمه زهرا]]{{س}}، [[سلمان]]، [[ابوذر]]، [[مقداد]]، [[ابوسعید خدری]]، [[محمد بن حنیفه]] و... روایات و مطالبی تفسیری نقل شده است؛ برای مثال، [[میبدی]] در ذیل آیۀ {{متن قرآن|وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ * لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ...}}<ref>«و به یقین دوزخ وعده‌گاه همه آنان است * که هفت دروازه دارد و هر دروازه از آن را بخشی جداست» سوره حجر، آیه ۴۳-۴۴.</ref> از [[حضرت فاطمه]]{{س}} چنین [[روایت]] کرده است: «فاطمه گفت: {{متن حدیث|یا رسول الله، اخبرنی عن باب مِنْ أَبْوَابِ جَهَنَّم}}؛ مرا خبر ده از دری از آن درهای [[دوزخ]] که چون است و [[عذاب]] آنچه مایه است‌؟ گفت: ای فاطمه، چه پرسی آنچه [[طاقت]] شنیدن آن نداری و [[وهم]] و [[فهم]] هیچ‌کس به آن نرسد؟ اما آنچه آسان‌تر است و حوصلۀ تو برتابد، بدان‌که در هر دری از درهای دوزخ یعنی در هر درکی از آن درکات دوزخ هفتاد هزار وادی است، در هر وادی هفتاد هزار شارستان، و در هر شارستانی هفتاد هزار سرای، و در هر سرایی هفتاد هزار [[خانه]] و در هر خانه‌ای هفتاد هزار صندوق و در هر صندوقی هفتاد هزار گونه [[عذاب]].»..<ref>میبدی، کشف الاسرار و عدّة الابرار، ج۵، ص۳۳۱.</ref>.

[[کلینی]] در [[کافی]] و [[صدوق]] در [[خصال]] روایتی را آورده‌اند که می‌رساند از زبان [[سلمان]]، [[مقداد]] و [[ابو ذر]] نیز [[تفسیر قرآن]] شنیده شده و [[تفسیر]] آنان مورد [[تصدیق]] [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} بوده است<ref>ر.ک: کلینی، اصول الکافی، ج۱، ص۱۱۴ (باب اختلاف الحدیث)، ح۱؛ صدوق، الخصال، ص۲۵۵ (باب الاربعة)، ح۱۳۱). قسمتی از آن حدیث چنین است: {{متن حدیث|... عَنْ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ الْهِلَالِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}} إِنِّي سَمِعْتُ مِنْ سَلْمَانَ وَ الْمِقْدَادِ وَ أَبِي ذَرٍّ شَيْئاً مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْآنِ وَ أَحَادِيثَ عَنْ نَبِيِّ اللَّهِ{{صل}} غَيْرَ مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ ثُمَّ سَمِعْتُ مِنْكَ تَصْدِيقَ مَا سَمِعْتُ مِنْهُمْ...}}.</ref>.

از [[ابو سعید خدری]] در تفسیر قول [[خدای متعال]]: {{متن قرآن|إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا}}<ref>«جز این نیست که خداوند می‌خواهد از شما اهل بیت هر پلیدی را بزداید و شما را به شایستگی پاک گرداند» سوره احزاب، آیه ۳۳.</ref> [[روایت]] کرده‌اند که گفت: {{متن حدیث|جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} عَلِيّاً وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ، ثُمَ أَدَارَ عَلَيْهِمُ الْكِسَاءَ- فَقَالَ: هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي اللَّهُمَّ أَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِيراً}}<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۲، ص۳۸، ح۶۵۷ و ۶۵۸؛ همچنین ر.ک: همان، ص۳۹-۴۱، ح۶۵۹-۶۶۱.</ref>؛
تردیدی نیست که این [[روایت تفسیری]] است؛ زیرا «[[اهل البیت]]» در [[آیه]] را تفسیر می‌کند.
بنابراین؛ روشن است صحابه‌ای که روایت یا سخنی در تفسیر قرآن از آنان نقل شده، بسیار بیش از آن پانزده نفری هستند که [[سیوطی]] نام برده است، ولی چون نقل چند روایت یا مطالب [[تفسیری]] از شخص آن هم با سند غیرقابل [[اعتماد]]، دلیل [[مفسر]] بودن وی نیست، نمی‌توان همۀ آنان را از [[مفسران]] [[صحابی]] به شمار آورد؛ افرادی را می‌توان از مفسران صحابی دانست که با یکی از [[دلایل]] ذیل مفسر بودن آنان ثابت باشد:
#[[دلیل قطعی]] یا [[نصّ]] معتبری بر [[مفسّر]] بودن آنان دلالت کند؛ مانند آنچه در مورد [[مفسر]] [[برگزیده]] بودن [[دوازده امام]] [[معصوم]]{{عم}} بیان شد<ref>ر.ک: همین کتاب، ص۵۷-۵۸، ۸۶-۹۴.</ref>.
#کتابی [[تفسیری]] از آنان بجا مانده باشد و یا دست‌کم از داشتن کتابی تفسیری گزارش شده باشد.
#[[روایات]] و [[آثار تفسیری]] فراوانی از آنان نقل شده باشد، به حدی که از [[شهرت]] و کثرت آن به مفسر بودن آنان [[اطمینان]] حاصل شود، یا اگر آثار تفسیری نقل شده از آنان در این حد نباشد، جمع زیادی از [[دانشمندان]] از مفسر بودن آنان خبر داده باشند.

در مورد [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} هرسه دلیل و در مورد [[امام حسن]] و [[امام حسین]]{{عم}} دلیل اول ثابت است، ولی چون ایشان از [[مفسران]] برگزیدۀ [[خدا]] هستند و در اینجا نیز با این عنوان معرفی شدند و ضمن آن، به دو دسته از شواهد مفسر بودن‌شان اشاره شد، از آوردن آنان در شمار مفسران [[صحابه]] صرف‌نظر و به نقل آثار و آرای [[اهل تسنن]] در خصوص [[دانش]] تفسیری [[امام علی]]{{ع}} با عنوان «جایگاه تفسیری امیر مؤمنان علی{{ع}} در آثار و منظر اهل تسنن» اکتفا می‌شود. در مورد [[عبد الله بن عباس]] (معروف به [[ابن عباس]]) دلیل دوم و سوم و در مورد [[عبد الله بن مسعود]] (معروف به [[ابن مسعود]]) و ابیّ بن کعب و [[جابر بن عبد الله انصاری]] دلیل سوم ثابت است و ازاین‌رو، آنان را به‌عنوان مفسران [[صحابی]] معرّفی و برخی روایات و کلمات را که معرّف [[شخصیت]] تفسیری آنان است، یادآور می‌شویم؛ همچنین [[عایشه]] را چون برخی از اهل تسنن [[داناترین]] [[زنان]] [[مسلمان]] به [[تفسیر]] دانسته و برخی آثار نقل شده از وی را با عنوان «تفسیر ام المؤمنین عایشه» به چاپ رسانده‌اند، با اختصار در شمار مفسران صحابی آورده و در پاورقی به دیدگاه [[شیعه]] در مورد [[وصف]] یادشده، اشاره می‌شود. [[زید بن ثابت]] نیز به لحاظ‍ اینکه کارهای [[قرآنی]] متعددی برایش ذکر کرده‌اند و ممکن است برخی با توجه به آن [[کارها]] [[تصور]] کنند وی از [[مفسران]] برجسته و شخصیت‌های اثرگذار در [[تفسیر]] بوده است، با اختصار معرفی می‌شود تا وضعیت [[تفسیری]] وی آشکار گردد، و از ترجمه و شرح‌حال افراد دیگری که از مفسران [[صحابی]] به شمار آمده‌اند<ref>حاج خلیفه در کتاب خود، ذهبی و برخی دیگر نیز همه یا بعضی از افراد یادشده در کلام سیوطی را از مفسران صحابی به شمار آورده‌اند (ر.ک: کشف الظنون، ج۱، ص۴۲۸ و ۴۲۹؛ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۶۳؛ نویهض، عادل، معجم المفسرین، ج۱، ص۱۹۷، ۱۹۸، ۳۰۷، ۳۰۸، ۳۱۷، ۳۱۸ و ۳۱۹).</ref>، صرف‌نظر می‌گردد؛ زیرا نه کتاب تفسیری داشته‌اند و نه [[آثار تفسیری]] قابل اعتنایی از آنان نقل شده است<ref> برخی با گردآوری آثار نقل شده از عمر بن خطاب کتابی را با عنوان التفسیر المأثور عن عمر بن الخطاب تهیه و منتشر کرده‌اند، ولی همان‌گونه که در بررسی آن کتاب بیان می‌کنیم (همین کتاب؛ ص۲۷۹-۲۸۰)، بسیاری از آثاری که در آن کتاب جمع‌آوری شده، تفسیری نیست و آثار تفسیری نقل شده از عمر در آن کتاب از نظر کمیت و کیفیت به مقداری نیست که بتوان او را از مفسران به شمار آورد و همان‌گونه که گذشت، سیوطی نیز به اندک بودن روایات تفسیری وی تصریح کرده است. عبارت سیوطی چنین است: {{عربی|اما الخلفاء فاکثر من روی عنم منهم علی بن ابی طالب و الروایة عنهم الثلاثة نزرة جدّا}}، (الاتقان فی علوم القرآن، ج۲، ص۱۲۲۷).</ref> و نه [[نص]] معتبری بر [[مفسر]] بودن آنان وجود دارد<ref>[[علی اکبر بابایی|بابایی، علی اکبر]]، [[تاریخ تفسیر قرآن (کتاب)|تاریخ تفسیر قرآن]]، ص ۱۱۳-۱۱۷.</ref>

== جایگاه تفسیری [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} در آثار و منظر [[اهل تسنن]] ==
[[شیعه]] براساس دلایلی [[اعتقاد]] دارد که امیر مؤمنان علی{{ع}} دومین مفسر برگزیدۀ خداست که تفسیر و [[تأویل]] تمام [[آیات قرآن]] را از [[رسول خدا]]{{صل}} فراگرفته و مانند آن [[حضرت]]، به همۀ معانی [[ظاهر و باطن قرآن]] [[آگاه]] و بر [[تفسیر]] تمام معانی و مقاصد [[قرآن]] تواناست و با هیچ‌یک از [[صحابه]] قابل مقایسه نمی‌باشد<ref>برای توضیح بیشتر ر.ک: بابایی، «امام علی{{ع}} دومین مفسر قرآن»، فصلنامۀ حوزه و دانشگاه، ش۲۷، ص۲۵-۴۹.</ref>.

[[اهل تسنن]] او را [[مفسر]] [[برگزیده خدا]] نمی‌دانند، ولی در کتاب‌های آنان [[روایات]] و آثاری آمده است که دلالت دارند آن [[حضرت]] به همۀ [[معانی قرآن]] آگاه و [[داناترین]] صحابه به معانی قرآن بوده است و برخی [[دانشمندان]] آنان نیز به جایگاه [[تفسیری]] ممتاز و برجستۀ ایشان تصریح کرده‌اند که در اینجا قسمتی از آنها آورده می‌شود:

[[حاکم نیشابوری]] با سندی که آن را صحیح دانسته و [[ذهبی]] - رجال‌شناس معروف اهل تسنن - نیز [[صحت]] آن را تقریر کرده<ref>ر.ک: حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۲۴.</ref>، از [[رسول خدا]]{{صل}} چنین آورده است: {{متن حدیث|عَلِيٌّ مَعَ الْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ مَعَ عَلِيٍّ لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ}}<ref>حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۲۴.</ref>؛ علی با قرآن و قرآن با علی است؛ هرگز از هم جدا نمی‌شوند تا در کنار [[حوض]] بر من وارد شوند».

روشن است که منظور، جدا نشدن [[جسم]] [[حضرت علی]]{{ع}} از کاغذ و مرکب قرآن نیست، بلکه معنای «علی با قرآن است» این است که آن حضرت از نظر [[علم]] و عمل همیشه با قرآن، و [[دانش]] و [[کردار]] وی پیوسته مطابق قرآن است و معنای «قرآن با علی است» این است که تمام [[علوم]] و [[معارف قرآن]] نزد علی است؛ زیرا اگر قسمتی از قرآن و [[معارف]] آن را نداند، آن قسمت از علی{{ع}} جداست و این [[کلام]] آن را [[نفی]] می‌کند؛ پس این [[روایت]] دلالت می‌کند که علی{{ع}} به همۀ معانی و معارف قرآن آگاه بوده و تا [[روز قیامت]] نیز این علوم برای آن حضرت باقی است و با [[فراموشی]] و امثال آن از آن حضرت جدا نمی‌شود.

[[ابونعیم]] از [[پیامبر اعظم]]{{صل}} روایت کرده است: {{متن حدیث|إِنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ مَا مِنْهَا إِلَّا وَ لَهُ ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ وَ إِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عَلِمَ الظَّاهِرَ وَ الْبَاطِنَ}}<ref>ابو نعیم، حلیة الاولیاء، ج۱، ص۶۵.</ref>؛ «همانا [[قرآن]] بر هفت حرف نازل شده است و هر حرف آن ظاهر و [[باطنی]] دارد؛ به‌راستی [[علم]] [[ظاهر و باطن قرآن]] تنها<ref>تقدیم «عنده» بر {{متن حدیث|عَلِمَ الظَّاهِرَ وَ الْبَاطِنَ}} که تقدیم خبر بر مبتداست، بر حصر دلالت دارد و ازاین‌رو در ترجمه، کلمۀ «تنها» ذکر شده است.</ref> در نزد [[علی بن ابی طالب]] است».

[[حاکم حسکانی]] - از [[دانشمندان]] معروف [[اهل تسنن]] -<ref>ذهبی - رجال‌شناس معروف اهل تسنن - او را با عبارت {{عربی|شیخ متقن ذو عنایة تامة بعلم الحدیث}} وصف کرده است (تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۲۵۸، رقم ۱۰۳۲).</ref> در کتاب شواهد التنزیل فصلی در «یگانه بودن علی{{ع}} در [[شناخت قرآن]] و معانی آن و علم به [[نزول قرآن]] و آنچه در آن است» باز کرده و در آن بیست و دو [[روایت]] با سند متصل آورده است<ref>ر.ک: حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۳۹-۵۱، ح۲۸-۴۹.</ref> که برخی از آنها را یادآور می‌شویم:

از [[ابو الطفیل]] - [[صحابی رسول خدا]]{{صل}} - روایت کرده است: در محضر علی{{ع}} درحالی‌که [[خطبه]] می‌خواند، حاضر بودم [ضمن آن [[خطبه]]] فرمود: «از من بپرسید؛ به [[خدا]] قسم! دربارۀ هرچیزی‌که تا [[روز قیامت]] به وجود می‌آید، از من بپرسید، شما را از آن خبر می‌دهم؛ دربارۀ [[کتاب خدا]] از من بپرسید، به خدا قسم! هیچ آیه‌ای از آن نیست مگر آنکه می‌دانم کجا نازل شده است، در شب یا در [[روز]]، در دشت یا در [[کوه]]<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۲، ح۳۱.</ref>.

از [[عایشه]] روایت کرده است: «علی نسبت به آنچه بر محمد{{صل}} نازل شده، [[داناترین]] [[اصحاب]] او است»<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۷، ح۴۰.</ref>.

از ابن [[عمر]] روایت کرده است: «علی داناترین [[مردم]] است به آنچه خدا بر محمد{{صل}} نازل کرده است»<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۳۹، ح۲۹.</ref>.

از [[شعبی]] روایت کرده است: «هیچ‌کس از این [[امت]] به آنچه ما بین دو [[لوح]] است [[قرآن کریم]] و به آنچه بر محمد{{صل}} نازل شده، از علی{{ع}} داناتر نیست<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸، ح۴۳.</ref>.

از [[عبد]] الملک بن ابی [[سلیمان]] [[روایت]] کرده است: «به [[عطاء]] بن ابی [[رباح]] گفتم: آیا در میان [[اصحاب پیامبر]] کسی داناتر از علی بوده است‌؟ گفت: نه؛ به [[خدا]] قسم! کسی را که از او [[اعلم]] باشد، سراغ ندارم»<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۹-۵۰، ح۴۴-۴۵.</ref>.

[[ابن عساکر]] - دانشمند معروف و مورد [[اعتماد]] [[اهل تسنن]] - و [[ابو جعفر اسکافی]] - از [[دانشمندان]] [[معتزله]] - نیز روایاتی را با این مضمون نقل کرده‌اند که [[حضرت علی]]{{ع}} [[تفسیر]] و [[تأویل]] تمام [[آیات قرآن]] را از [[رسول خدا]]{{صل}} فراگرفته است که برخی از آنها در ذیل عنوان [[برترین]] دانشجوی تفسیر در [[عصر رسالت]] آورده شد.

[[ابن عطیه]]<ref>ابن عطیّه، عبد الحق بن ابی بکر متوفای ۵۴۳ یا ۵۴۶ ق مؤلف تفسیر المحرّر الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز است.</ref> با عبارت {{عربی|فاما صدر المفسرین و المؤید فیهم فعلی بن ابی طالب}} به [[منزلت]] [[تفسیری]] وی اشاره کرده<ref>قرطبی در مقدمه تفسیرش سخن ابن عطیّه را آورده است (ر.ک: الجامع لاحکام القرآن، ط‍، دارالکتب العلمیّة، ج۱، ص۲۷) و نیز ر.ک: مرکز الثقافة و المعارف القرآنیّة، علوم القرآن عند المفسرین، ج۳، ص۴۲۶.</ref> و از [[ابن عباس]] (که [[ذهبی]] - رجال‌شناس معروف اهل تسنن - او را «[[امام]] تفسیر» دانسته)<ref>ر.ک: ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱، ص۳۱۴، رقم ۴۵.</ref> نقل کرده که گفته است: «آنچه از [[تفسیر قرآن]] فراگرفته‌ام، از [[علی بن ابی طالب]] است»<ref>ر.ک: جفری، آرتور، مقدمتان فی علوم القرآن، ص۲۶۳؛ الجامع لاحکام القرآن، ج۱، ص۲۷؛ مرکز الثقافة و المعارف القرآنیّة، علوم القرآن عند المفسرین، ج۳، ص۴۳۱. ذهبی و زرقانی نیز این روایت را آورده‌اند (ر.ک: ذهبی، محمد حسین، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۸۹ و ۹۰؛ زرقانی، مناهل العرفان فی علوم القرآن، ج۲، ص۲۱.</ref>.

[[فخر رازی]] در بیان اینکه آن [[حضرت]] [[اعلم]] [[صحابه]] بوده، گفته است: از جملۀ [[علوم]]، [[علم تفسیر]] می‌باشد و [[ابن عباس]] - [[رئیس]] [[مفسران]] - [[شاگرد]] علی بوده است<ref>فخر رازی، الاربعین فی اصول الدین، ص۳۰۵، ج۱، ص۱۳.</ref>.

[[ابن جزی]] نیز در مقدمۀ [[تفسیر]] خود آورده که ابن عباس گفته است: «آنچه از [[تفسیر قرآن]] در نزد من است، از [[علی بن ابی طالب]] می‌باشد»<ref>ابن جزی، التسهیل لعلوم التنزیل، ج۱، ص۱۳.</ref>.

[[ابن ابی الحدید]] در بیان اینکه آن حضرت سرچشمه همۀ فضیلت‌هاست، می‌گوید: از جمله [[دانش‌ها]]، [[دانش]] تفسیر قرآن است که از آن حضرت گرفته شده و از وی انشعاب یافته است و با [[رجوع]] به [[کتاب‌های تفسیر]] به [[صحت]] این مدعا [[آگاه]] می‌شوی؛ زیرا بیشتر تفسیر از او و از [[عبد الله بن عباس]] است و حالت ابن عباس در ملازمتش با وی و انقطاعش به سوی او بریدنش از دیگران و آمدنش به نزد او و شاگرد و [[تربیت]] شده او بودنش را [[مردم]] می‌دانند.
به وی ابن عباس گفتند: [[علم]] تو نسبت به علم پسر عمویت در چه مرتبه‌ای است‌؟ گفت: نسبت قطره‌ای از [[باران]] به اقیانوس پهناور»<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۹.</ref>.

[[زرکشی]] گفته است: «در صدر مفسران صحابه نخست علی بن ابی طالب، سپس ابن عباس است که خود را برای این کار فارغ ساخته بود و [[آثار تفسیری]] حفظ‍ شده از وی، بیش از آثار تفسیری حفظ‍ شده از علی{{ع}} است، ولی ابن عباس مطالب تفسیری‌اش را از علی{{ع}} فراگرفته است»<ref>زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج۲، ص۱۵۷.</ref>.

[[سیوطی]] نیز او را از ده صحابه‌ای که به تفسیر مشهورند، به شمار آورده و به کثرت [[روایات تفسیری]] وی اشاره و روایاتی را در بیان گستردگی دانش [[تفسیری]] وی نقل کرده است<ref>ر.ک: سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۲، ص۱۲۲۷.</ref>.

[[ذهبی]] نیز در [[منزلت]] تفسیری آن حضرت گفته است: «علی علم به [[کتاب خدا]] و [[فهم]] [[اسرار]] و معانی پنهان آن را با [[مهارت]] در [[قضاوت]] و [[فتوا]] در خود جمع کرده و [[اعلم]] [[صحابه]] به جایگاه [[تنزیل]] و [[شناخت]] [[تأویل]] [[آیات]] بوده است»<ref> ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۸۹.</ref> و از [[سعید بن جبیر]] [[روایت]] کرده است که [[ابن عباس]] گفت: هرگاه چیزی مطلبی از علی{{ع}} برای ما ثابت شود، از آن به غیر آن [[عدول]] نمی‌کنیم<ref>ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۸۹.</ref>.<ref>[[علی اکبر بابایی|بابایی، علی اکبر]]، [[تاریخ تفسیر قرآن (کتاب)|تاریخ تفسیر قرآن]]، ص ۱۱۷-۱۲۰.</ref>

<ref>[[علی اکبر بابایی|بابایی، علی اکبر]]، [[تاریخ تفسیر قرآن (کتاب)|تاریخ تفسیر قرآن]]، ص ۵۵.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:IM009972.jpg|22px]] [[علی اکبر بابایی|بابایی، علی اکبر]]، [[تاریخ تفسیر قرآن (کتاب)|'''تاریخ تفسیر قرآن''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{تفسیر}}

[[رده:مفسران صحابی]]
[[رده:تفسیر]]
[[رده:مدخل]]