مقاصد شرع - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Jaafari در ‏۳۰ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۱۷:۰۳

2023-03-30T17:03:06Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۲۰:۳۳
خط ۷:		خط ۷:

	== مقدمه ==		== مقدمه ==
	مقاصد کلی [[تشریعی]] در [[حقیقت]] معانی و حکمت‌هایی است که [[شارع]] آنها را در همه یا بیشتر [[احکام]] خود منظور کرده است، به گونه‌ای که این مقاصد اختصاص به [[حکم]] خاص و یا بخش خاصی از [[شریعت]] ندارد مانند: [[حفظ نظام]]، جلب [[مصلحت]]، دفع [[مفسده]]، [[مساوات]]، [[تقویت دین]]، [[امنیت]] و سرفرازی [[مسلمانان]]<ref>محمد طاهر عاشور، مقاصد الشریعة الاسلامیه، ص۱۵۴.</ref>. [[مقاصد شرع]] در حقیقت همان اهداف کلی [[دین]] است که گاه در قالب علت و گاه در مفهوم [[حکمت]] ظاهر می‌شود<ref>فقه سیاسی، ج۹، ص۳۳۹.</ref>.		مقاصد کلی [[تشریعی]] در [[حقیقت]] معانی و حکمت‌هایی است که [[شارع]] آنها را در همه یا بیشتر [[احکام]] خود منظور کرده است، به گونه‌ای که این مقاصد اختصاص به [[حکم]] خاص و یا بخش خاصی از [[شریعت]] ندارد مانند: [[حفظ نظام]]، جلب [[مصلحت]]، دفع [[مفسده]]، [[مساوات]]، [[تقویت دین]]، [[امنیت]] و سرفرازی [[مسلمانان]]<ref>محمد طاهر عاشور، مقاصد الشریعة الاسلامیه، ص۱۵۴.</ref>. مقاصد شرع در حقیقت همان اهداف کلی [[دین]] است که گاه در قالب علت و گاه در مفهوم [[حکمت]] ظاهر می‌شود<ref>فقه سیاسی، ج۹، ص۳۳۹.</ref>.
	واژه مقاصد، جمع مقصد، به معنای چیزی است که مورد قصد قرار می‌گیرد و رسیدن به آن [[اراده]] می‌شود.		واژه مقاصد، جمع مقصد، به معنای چیزی است که مورد قصد قرار می‌گیرد و رسیدن به آن [[اراده]] می‌شود.
	مراد از مقاصد شریعت، اهداف، نتایج و فوائدی است که از وضع شریعت به‌طور کلی و وضع احکام آن به‌طور جزئی، مورد [[انتظار]] بوده است؛ به تعبیر دیگر، غایاتی است که شریعت به [[هدف]] تحقق آنها وضع شده است.		مراد از مقاصد شریعت، اهداف، نتایج و فوائدی است که از وضع شریعت به‌طور کلی و وضع احکام آن به‌طور جزئی، مورد [[انتظار]] بوده است؛ به تعبیر دیگر، غایاتی است که شریعت به [[هدف]] تحقق آنها وضع شده است.
خط ۵۵:		خط ۵۵:

	==پیشینه بحث مقاصد==		==پیشینه بحث مقاصد==
	[[علم]] مقاصد [[شریعت]]، خواه آن را به عنوان بخشی از [[علم اصول فقه]] بدانیم و خواه [[علمی]] مستقل، از دیرباز در میان [[عالمان]] [[مسلمان]] مورد توجه بوده است؛ اگرچه بحث [[تابعیت]] [[احکام]] از مصالح و [[مفاسد]]، و جست‌وجوی علل و [[حکمت‌های احکام]] و [[قوانین]] [[شریعت اسلام]] به‌طور عام، در میان نوشته‌ها و گفته‌های [[امامان]] [[مذاهب اسلامی]] وجود داشته است؛ ولی اشاره صریح به این رویکرد و وضع ضوابط و [[قواعد]] و شرایط برای آن، نخست از سوی امام‌الحرمین جوینی در کتاب [[البرهان]]، تحقق یافت و سپس شاگردش [[امام محمد غزالی]] در دو کتابش «المستصفی» و «[[شفاء]] الغلیل» و [[امام]] ~~عزبن عبدالسلام~~ در کتاب «[[احکام]] ~~الاحکام»~~ و امام [[قرافی]] در کتاب «الأحکام» و [[ابن قیم]] در کتاب «اعلام الموقعین» به این موضوع پرداخته‌اند.		[[علم]] مقاصد [[شریعت]]، خواه آن را به عنوان بخشی از [[علم اصول فقه]] بدانیم و خواه [[علمی]] مستقل، از دیرباز در میان [[عالمان]] [[مسلمان]] مورد توجه بوده است؛ اگرچه بحث [[تابعیت]] [[احکام]] از مصالح و [[مفاسد]]، و جست‌وجوی علل و [[حکمت‌های احکام]] و [[قوانین]] [[شریعت اسلام]] به‌طور عام، در میان نوشته‌ها و گفته‌های [[امامان]] [[مذاهب اسلامی]] وجود داشته است؛ ولی اشاره صریح به این رویکرد و وضع ضوابط و [[قواعد]] و شرایط برای آن، نخست از سوی امام‌الحرمین جوینی در کتاب [[البرهان]]، تحقق یافت و سپس شاگردش [[امام محمد غزالی]] در دو کتابش «المستصفی» و «[[شفاء]] الغلیل» و [[امام عزبن عبدالسلام]] در کتاب «[[احکام الاحکام (کتاب)\|احکام الاحکام]]» و امام [[قرافی]] در کتاب «الأحکام» و [[ابن قیم]] در کتاب «اعلام الموقعین» به این موضوع پرداخته‌اند.
	سپس متأخر متقدمان، یعنی امام [[شاطبی]] که او را شیخ [[علم]] مقاصد خوانده‌اند، به صورتی عمیق به این علم پرداخت و با شیوه‌ای اصولی و بی‌سابقه، ارکان این علم را پایه‌ریزی کرد. در [[حقیقت]] می‌توان گفت که آنچه تا پیش از شاطبی درباره علم مقاصد گفته شده، به مثابه مقدمه‌ای بر بحث وی در این موضوع است.		سپس متأخر متقدمان، یعنی امام [[شاطبی]] که او را شیخ [[علم]] مقاصد خوانده‌اند، به صورتی عمیق به این علم پرداخت و با شیوه‌ای اصولی و بی‌سابقه، ارکان این علم را پایه‌ریزی کرد. در [[حقیقت]] می‌توان گفت که آنچه تا پیش از شاطبی درباره علم مقاصد گفته شده، به مثابه مقدمه‌ای بر بحث وی در این موضوع است.
	نخستین اثری که با عنوان «مقاصد [[شریعت]]» تدوین و تألیف شد، کتاب الموافقات امام شاطبی است. این کتاب زمانی دراز به بوته [[فراموشی]] سپرده شد تا اینکه در اواخر سده نوزدهم و اوایل سده بیستم، از سوی [[پیشگامان]] [[جنبش]] [[اصلاح]] [[دینی]] در تونس، مانند سالم بوحاجب (۱۹۲۴ – ۱۸۲۷ ه‍) و محمدالخضر حسین (۱۹۵۸–۱۸۷۴) و محمد طاهر بن عاشور (۱۹۷۳ – ۱۸۷۹ م) [[احیا]] شد؛ اما حادثه‌ای که موجب رواج و [[شهرت]] فزاینده این کتاب و روش مقاصدی نهفته در آن شده، [[دیدار]] [[شیخ محمد عبده]] از تونس در سال ۱۸۸۴ م و آشنایی وی با این کتاب است. کتاب الموافقات شاطبی در همین سال، برای نخستین بار در تونس به چاپ رسیده بود و [[عبده]] پس از بازگشت از تونس به [[مصر]]، در [[ترویج]] و [[تبلیغ]] رویکرد مقاصدی و کتاب شاطبی کوشش‌های فراوان رواداشت؛ گو اینکه وی به این نتیجه رسیده بود که مبناپردازی برای اندیشه‌های جدید دینی؛ همیشه در [[سایه]] [[وفاداری]] محض لفظی به [[نص]] ممکن و میسر نیست و برای برون‌شد از [[بحران]] نظریه‌پردازی، به دایره‌ای وسیع‌تر به نام مقاصد کلی شریعت نیاز است که می‌توان نارسایی‌های موجود در [[اصول فقه]] را به مدد آن برطرف کرد.		نخستین اثری که با عنوان «مقاصد [[شریعت]]» تدوین و تألیف شد، کتاب الموافقات امام شاطبی است. این کتاب زمانی دراز به بوته [[فراموشی]] سپرده شد تا اینکه در اواخر سده نوزدهم و اوایل سده بیستم، از سوی [[پیشگامان]] [[جنبش]] [[اصلاح]] [[دینی]] در تونس، مانند سالم بوحاجب (۱۹۲۴ – ۱۸۲۷ ه‍) و محمدالخضر حسین (۱۹۵۸–۱۸۷۴) و [[محمد طاهر بن عاشور]] (۱۹۷۳ – ۱۸۷۹ م) [[احیا]] شد؛ اما حادثه‌ای که موجب رواج و [[شهرت]] فزاینده این کتاب و روش مقاصدی نهفته در آن شده، [[دیدار]] [[شیخ محمد عبده]] از تونس در سال ۱۸۸۴ م و آشنایی وی با این کتاب است. کتاب الموافقات شاطبی در همین سال، برای نخستین بار در تونس به چاپ رسیده بود و [[عبده]] پس از بازگشت از تونس به [[مصر]]، در [[ترویج]] و [[تبلیغ]] رویکرد مقاصدی و کتاب شاطبی کوشش‌های فراوان رواداشت؛ گو اینکه وی به این نتیجه رسیده بود که مبناپردازی برای اندیشه‌های جدید دینی؛ همیشه در [[سایه]] [[وفاداری]] محض لفظی به [[نص]] ممکن و میسر نیست و برای برون‌شد از [[بحران]] نظریه‌پردازی، به دایره‌ای وسیع‌تر به نام مقاصد کلی شریعت نیاز است که می‌توان نارسایی‌های موجود در [[اصول فقه]] را به مدد آن برطرف کرد.

	اما در تونس [[محمد طاهر بن عاشور]]، از علمای برجسته جامع زیتونه که از احیاگران کتاب [[شاطبی]] است، دستاورد روش [[شناختی]] مستقلی را رقم زد و از مرزهای شاطبی هم فراتر رفت و مقاصد را از حالت مبحثی در [[علم اصول]]، به [[علمی]] مستقل تبدیل کرد. [[ابن عاشور]] کتاب خود را با عنوان «[[مقاصد الشریعة]] الاسلامیة» در سال ۱۹۴۶ م منتشر کرد.		اما در تونس [[محمد طاهر بن عاشور]]، از علمای برجسته جامع زیتونه که از احیاگران کتاب [[شاطبی]] است، دستاورد روش [[شناختی]] مستقلی را رقم زد و از مرزهای شاطبی هم فراتر رفت و مقاصد را از حالت مبحثی در [[علم اصول]]، به [[علمی]] مستقل تبدیل کرد. [[ابن عاشور]] کتاب خود را با عنوان «[[مقاصد الشریعة]] الاسلامیة» در سال ۱۹۴۶ م منتشر کرد.
	وی [[هدف]] از تألیف این کتاب را چنین ابراز کرده است: «[[نگارش]] مباحثی [[ارزشمند]] از مقاصد [[شریعت اسلامی]] و [[تمثیل]] برای آن و [[استدلال]] برای [[اثبات]] آن است تا [[مرجع]] (حل) [[اختلاف]] نگره‌ها و وسیله کاستن از اختلاف میان فقهای [[ملت]] ها... و [[یاری رساندن]] به [[مسلمانان]] در [[تشریع]] [[مصالح]] مستحدثه‌اشان باشد.		وی [[هدف]] از تألیف این کتاب را چنین ابراز کرده است: «[[نگارش]] مباحثی [[ارزشمند]] از مقاصد [[شریعت اسلامی]] و [[تمثیل]] برای آن و [[استدلال]] برای [[اثبات]] آن است تا [[مرجع]] (حل) [[اختلاف]] نگره‌ها و وسیله کاستن از اختلاف میان فقهای [[ملت]] ها... و [[یاری رساندن]] به [[مسلمانان]] در [[تشریع]] [[مصالح]] مستحدثه‌اشان باشد.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۵۹۷.</ref>
	~~در دوران معاصر، کتاب‌های فراوانی در این موضوع تألیف شده است که از مهم‌ترین آنها چنین یاد کرد:~~
	~~المقاصد العامة للشریعة الاسلامیة؛ دکتر یوسف [[حامد]] العالم.~~
	~~مقاصد الشریعة الاسلامیة و مکارمها؛ علال الفاسی.~~
	~~نظریة المقاصد عند الامام الشاطبی؛ دکتر احمد ریسونی.~~
	~~نظریة المقاصد عند الامام [[الطاهر]] بن عاشور؛ اسماعیل الحسنی~~.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۵۹۷.</ref>

	==منابع نظریه مقاصد==		==منابع نظریه مقاصد==
خط ۷۷:		خط ۷۲:

	===دلیل نص===		===دلیل نص===
	کتاب، [[سنت]] و [[اجماع]] که هر سه [[نص شرعی]] را تشکیل می‌دهند، [[دلیل شرعی]] نخست برای استنباط مقاصد شمرده شده‌اند؛ [[امام]] غزالی می‌گوید: ~~«[[مقاصد~~ شرع]] با کتاب، سنت و اجماع شناخته می‌شوند. بنابراین هر مصلحتی که بازگشتش به [[حفظ]] مقصودی که از کتاب، سنت و اجماع فهمیده می‌شود، نباشد، [[باطل]] است و وانهاده می‌شود».		کتاب، [[سنت]] و [[اجماع]] که هر سه [[نص شرعی]] را تشکیل می‌دهند، [[دلیل شرعی]] نخست برای استنباط مقاصد شمرده شده‌اند؛ [[امام]] غزالی می‌گوید: «مقاصد شرع با کتاب، سنت و اجماع شناخته می‌شوند. بنابراین هر مصلحتی که بازگشتش به [[حفظ]] مقصودی که از کتاب، سنت و اجماع فهمیده می‌شود، نباشد، [[باطل]] است و وانهاده می‌شود».

	از این‌رو دلیل استقرای شریعت، از مهم‌ترین راه‌های [[استدلال]] بر مقاصد شریعت است. [[شاطبی]] هم در موضوع [[درک]] قصد شارع از وضع شریعت و دریافتن مقاصد ضروری خاص، این دلیل را مبنا قرار داده است. وی در مبناپردازی برای قصد شارع می‌گوید: این ادعا که شارع قصد حفظ [[قواعد]] سه‌گانه ضروری، احتیاجی و تحسینی را داشته است، باید به [[دلیل قطعی]] یا ظنی مستند باشد؛ اما [[دلیل ظنی]] باطل است، اگرچه اصلی از اصول شریعت، بلکه اساس اصول آن است؛ اما اصول شریعت، [[قطعی]] است و اصول شریعت هم به طریق اولی باید قطعی باشد و اگر [[اثبات]] آن به وسیله [[دلیل ظنی]] جایز می‌بود، اصل و فرع [[شریعت]] هم ظنی می‌شد که این [[باطل]] است؛ پس باید [[قطعی]] باشد و [[ادله]] آن هم قطعی باشد. دلیل این امر استقرار شریعت و [[تأمل]] در ادله کلی و جزیی و امور عام مشتمل بر این موضوع است که تا حد استقرای [[معنوی]] که به دلیل خاصی ثابت نمی‌شود، می‌رسد... در استقرای معنوی مجموعه‌ای از ادله، به امر واحدی اشاره دارند و در [[اثبات]] قصد [[شارع]] در این [[قواعد]]، به دلیل خاصی اتکا نمی‌شود، بلکه از [[ظواهر]]، عمومات، اطلاقات، مقیدات و جزییات خاص در وقایع مختلف در هر باب از [[ابواب فقه]]، آن قصد دریافته می‌شود و قواعدی که [[ادله شرعی]] بر آنها [[استوار]] است [[درک]] می‌شود.		از این‌رو دلیل استقرای شریعت، از مهم‌ترین راه‌های [[استدلال]] بر مقاصد شریعت است. [[شاطبی]] هم در موضوع [[درک]] قصد شارع از وضع شریعت و دریافتن مقاصد ضروری خاص، این دلیل را مبنا قرار داده است. وی در مبناپردازی برای قصد شارع می‌گوید: این ادعا که شارع قصد حفظ [[قواعد]] سه‌گانه ضروری، احتیاجی و تحسینی را داشته است، باید به [[دلیل قطعی]] یا ظنی مستند باشد؛ اما [[دلیل ظنی]] باطل است، اگرچه اصلی از اصول شریعت، بلکه اساس اصول آن است؛ اما اصول شریعت، [[قطعی]] است و اصول شریعت هم به طریق اولی باید قطعی باشد و اگر [[اثبات]] آن به وسیله [[دلیل ظنی]] جایز می‌بود، اصل و فرع [[شریعت]] هم ظنی می‌شد که این [[باطل]] است؛ پس باید [[قطعی]] باشد و [[ادله]] آن هم قطعی باشد. دلیل این امر استقرار شریعت و [[تأمل]] در ادله کلی و جزیی و امور عام مشتمل بر این موضوع است که تا حد استقرای [[معنوی]] که به دلیل خاصی ثابت نمی‌شود، می‌رسد... در استقرای معنوی مجموعه‌ای از ادله، به امر واحدی اشاره دارند و در [[اثبات]] قصد [[شارع]] در این [[قواعد]]، به دلیل خاصی اتکا نمی‌شود، بلکه از [[ظواهر]]، عمومات، اطلاقات، مقیدات و جزییات خاص در وقایع مختلف در هر باب از [[ابواب فقه]]، آن قصد دریافته می‌شود و قواعدی که [[ادله شرعی]] بر آنها [[استوار]] است [[درک]] می‌شود.

Jaafari: /* منابع */

2023-03-30T17:01:19Z

منابع

@@ خط ۹۰: / خط ۹۰: @@
 [[سیف‌الدین آمدی]] نیز در کتاب "الاحکام فی اصول الأحکام"، حصر [[مصالح ضروری]] را در این موارد پنج‌گانه، ناظر به واقعیت می‌داند و وجود مقصد ضروری‌ای را که خارج از این موارد باشد، عادتاً منتفی می‌شمارد.
 اصحاب این نظریه معتقدند که واقعیت خارجی در تحدید مقاصد شریعت، با عقل و نص هماهنگ است؛ زیرا [[جهان طبیعت]] و شریعت، از نظر نگاهی [[توحیدی]] در امتداد یکدیگرند؛ نه در عرض هم [[سنت]] [[خدا]] در [[آفرینش]] و شریعت یکی است و از هم متفاوت و مختلف نیست؛ زیرا همان‌گونه که خدا در [[جهان هستی]] سنت‌های ثابتی دارد، سنت‌های [[شرعی]] [[اجتماعی]] مستقری هم دارد و این امر به شکل واضح، از [[وحدت]] [[اراده الهی]] در سطوح [[آفرینش]] و [[تشریع]] حکایت می‌کند و [[هماهنگی]] و [[انسجام]] میان [[قوانین طبیعی]] و [[قوانین]] [[شرعی]] را تحقق می‌بخشد و تناقض، تضاد، اصطکاک و [[بیهودگی]] را از آن دو حوزه، دور می‌کند.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۵۹۹.</ref>
 == منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2023-03-30T17:00:39Z

منابع

@@ خط ۶۹: / خط ۶۹: @@
 ==منابع نظریه مقاصد==
 مقصود از منابع، مستنداتی است که برای [[اثبات حقانیت]]، [[مشروعیت]] و [[ضرورت]] مقاصد [[شریعت]] ارائه می‌شود. [[اصحاب]] نظریه مقاصد شریعت معتقدند که از [[زمان نزول قرآن]] [[کریم]] بر [[پیامبر]]{{صل}} و شکل‌گیری [[شریعت اسلام]]، [[ارتباط]] [[احکام کلی]] و جزیی شریعت اسلام با [[حکمت‌ها]]، مصالح و معانی‌ای که متکفل [[سعادت انسان]] در [[دنیا]] و آخرت‌اند، مورد تأکید بوده است. با تتبع در [[نصوص]] شریعت که [[مبین]] ارتباط محکم میان [[احکام]] و حکمت‌ها هستند و توضیح می‌دهند که این احکام چیزی جز ابزارهایی برای تحقق مقاصد عالیه [[حیات]] نیستند، به روشنی می‌توان [[صدق]] ادعای مذکور را دریافت؛ برای مثال می‌توان به [[آیه]] ۱۸۳ [[سوره بقره]]، درباره [[روزه]] اشاره کرد که هدف از آن را [[تقوا]] برشمرده است: {{متن قرآن|كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! روزه بر شما مقرّر شده است چنان که بر پیشینیان شما مقرّر شده بود، باشد که پرهیزگاری ورزید» سوره بقره، آیه ۱۸۳.</ref>. یا [[آیه]] ۴۵ [[سوره عنکبوت]] که [[نماز]] را عامل بازدارندگی از [[فحشا]] و منکر و موجب [[یاد خدا]] می‌داند: {{متن قرآن|إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}}<ref>«نماز از کار زشت و کار ناپسند باز می‌دارد و به راستی یادکرد خداوند (از هر چیز) بزرگ‌تر است» سوره عنکبوت، آیه ۴۵.</ref> و ده‌ها آیه دیگر که از یک سو [[ارتباط]] [[احکام شرعی]] را با [[قانون]] [[هدف‌مندی]] بیان می‌کنند و از سوی دیگر، [[بیهودگی]] در امر [[تشریع]] را [[نفی]] می‌کنند. چنین سنت‌های کلی و فراگیری که رویه [[شارع]] در امر تشریع بوده و به گونه حقیقتی ثابت، تثبیت شده‌اند، قابل نقض نیستند و عقلایی بودن [[شریعت اسلام]] را منعکس می‌کنند.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۵۹۷.</ref>
 == منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2023-03-30T16:59:29Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۲۰:۲۹
خط ۶۶:		خط ۶۶:
	نظریة المقاصد عند الامام الشاطبی؛ دکتر احمد ریسونی.		نظریة المقاصد عند الامام الشاطبی؛ دکتر احمد ریسونی.
	نظریة المقاصد عند الامام [[الطاهر]] بن عاشور؛ اسماعیل الحسنی.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۵۹۷.</ref>		نظریة المقاصد عند الامام [[الطاهر]] بن عاشور؛ اسماعیل الحسنی.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۵۹۷.</ref>

			==منابع نظریه مقاصد==
			مقصود از منابع، مستنداتی است که برای [[اثبات حقانیت]]، [[مشروعیت]] و [[ضرورت]] مقاصد [[شریعت]] ارائه می‌شود. [[اصحاب]] نظریه مقاصد شریعت معتقدند که از [[زمان نزول قرآن]] [[کریم]] بر [[پیامبر]]{{صل}} و شکل‌گیری [[شریعت اسلام]]، [[ارتباط]] [[احکام کلی]] و جزیی شریعت اسلام با [[حکمت‌ها]]، مصالح و معانی‌ای که متکفل [[سعادت انسان]] در [[دنیا]] و آخرت‌اند، مورد تأکید بوده است. با تتبع در [[نصوص]] شریعت که [[مبین]] ارتباط محکم میان [[احکام]] و حکمت‌ها هستند و توضیح می‌دهند که این احکام چیزی جز ابزارهایی برای تحقق مقاصد عالیه [[حیات]] نیستند، به روشنی می‌توان [[صدق]] ادعای مذکور را دریافت؛ برای مثال می‌توان به [[آیه]] ۱۸۳ [[سوره بقره]]، درباره [[روزه]] اشاره کرد که هدف از آن را [[تقوا]] برشمرده است: {{متن قرآن\|كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! روزه بر شما مقرّر شده است چنان که بر پیشینیان شما مقرّر شده بود، باشد که پرهیزگاری ورزید» سوره بقره، آیه ۱۸۳.</ref>. یا [[آیه]] ۴۵ [[سوره عنکبوت]] که [[نماز]] را عامل بازدارندگی از [[فحشا]] و منکر و موجب [[یاد خدا]] می‌داند: {{متن قرآن\|إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ}}<ref>«نماز از کار زشت و کار ناپسند باز می‌دارد و به راستی یادکرد خداوند (از هر چیز) بزرگ‌تر است» سوره عنکبوت، آیه ۴۵.</ref> و ده‌ها آیه دیگر که از یک سو [[ارتباط]] [[احکام شرعی]] را با [[قانون]] [[هدف‌مندی]] بیان می‌کنند و از سوی دیگر، [[بیهودگی]] در امر [[تشریع]] را [[نفی]] می‌کنند. چنین سنت‌های کلی و فراگیری که رویه [[شارع]] در امر تشریع بوده و به گونه حقیقتی ثابت، تثبیت شده‌اند، قابل نقض نیستند و عقلایی بودن [[شریعت اسلام]] را منعکس می‌کنند.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۵۹۷.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2023-03-30T16:58:58Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۲۰:۲۸
خط ۵۳:		خط ۵۳:

	مقاصد ضروری، بنا به استقرار علمای مقاصد، پنج چیز است: [[حفظ دین]]، [[حفظ نفس]]، [[حفظ نسل]]، [[حفظ مال]] و حفظ [[عقل]].<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۵۹۵.</ref>		مقاصد ضروری، بنا به استقرار علمای مقاصد، پنج چیز است: [[حفظ دین]]، [[حفظ نفس]]، [[حفظ نسل]]، [[حفظ مال]] و حفظ [[عقل]].<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۵۹۵.</ref>

			==پیشینه بحث مقاصد==
			[[علم]] مقاصد [[شریعت]]، خواه آن را به عنوان بخشی از [[علم اصول فقه]] بدانیم و خواه [[علمی]] مستقل، از دیرباز در میان [[عالمان]] [[مسلمان]] مورد توجه بوده است؛ اگرچه بحث [[تابعیت]] [[احکام]] از مصالح و [[مفاسد]]، و جست‌وجوی علل و [[حکمت‌های احکام]] و [[قوانین]] [[شریعت اسلام]] به‌طور عام، در میان نوشته‌ها و گفته‌های [[امامان]] [[مذاهب اسلامی]] وجود داشته است؛ ولی اشاره صریح به این رویکرد و وضع ضوابط و [[قواعد]] و شرایط برای آن، نخست از سوی امام‌الحرمین جوینی در کتاب [[البرهان]]، تحقق یافت و سپس شاگردش [[امام محمد غزالی]] در دو کتابش «المستصفی» و «[[شفاء]] الغلیل» و [[امام]] عزبن عبدالسلام در کتاب «[[احکام]] الاحکام» و امام [[قرافی]] در کتاب «الأحکام» و [[ابن قیم]] در کتاب «اعلام الموقعین» به این موضوع پرداخته‌اند.
			سپس متأخر متقدمان، یعنی امام [[شاطبی]] که او را شیخ [[علم]] مقاصد خوانده‌اند، به صورتی عمیق به این علم پرداخت و با شیوه‌ای اصولی و بی‌سابقه، ارکان این علم را پایه‌ریزی کرد. در [[حقیقت]] می‌توان گفت که آنچه تا پیش از شاطبی درباره علم مقاصد گفته شده، به مثابه مقدمه‌ای بر بحث وی در این موضوع است.
			نخستین اثری که با عنوان «مقاصد [[شریعت]]» تدوین و تألیف شد، کتاب الموافقات امام شاطبی است. این کتاب زمانی دراز به بوته [[فراموشی]] سپرده شد تا اینکه در اواخر سده نوزدهم و اوایل سده بیستم، از سوی [[پیشگامان]] [[جنبش]] [[اصلاح]] [[دینی]] در تونس، مانند سالم بوحاجب (۱۹۲۴ – ۱۸۲۷ ه‍) و محمدالخضر حسین (۱۹۵۸–۱۸۷۴) و محمد طاهر بن عاشور (۱۹۷۳ – ۱۸۷۹ م) [[احیا]] شد؛ اما حادثه‌ای که موجب رواج و [[شهرت]] فزاینده این کتاب و روش مقاصدی نهفته در آن شده، [[دیدار]] [[شیخ محمد عبده]] از تونس در سال ۱۸۸۴ م و آشنایی وی با این کتاب است. کتاب الموافقات شاطبی در همین سال، برای نخستین بار در تونس به چاپ رسیده بود و [[عبده]] پس از بازگشت از تونس به [[مصر]]، در [[ترویج]] و [[تبلیغ]] رویکرد مقاصدی و کتاب شاطبی کوشش‌های فراوان رواداشت؛ گو اینکه وی به این نتیجه رسیده بود که مبناپردازی برای اندیشه‌های جدید دینی؛ همیشه در [[سایه]] [[وفاداری]] محض لفظی به [[نص]] ممکن و میسر نیست و برای برون‌شد از [[بحران]] نظریه‌پردازی، به دایره‌ای وسیع‌تر به نام مقاصد کلی شریعت نیاز است که می‌توان نارسایی‌های موجود در [[اصول فقه]] را به مدد آن برطرف کرد.

			اما در تونس [[محمد طاهر بن عاشور]]، از علمای برجسته جامع زیتونه که از احیاگران کتاب [[شاطبی]] است، دستاورد روش [[شناختی]] مستقلی را رقم زد و از مرزهای شاطبی هم فراتر رفت و مقاصد را از حالت مبحثی در [[علم اصول]]، به [[علمی]] مستقل تبدیل کرد. [[ابن عاشور]] کتاب خود را با عنوان «[[مقاصد الشریعة]] الاسلامیة» در سال ۱۹۴۶ م منتشر کرد.
			وی [[هدف]] از تألیف این کتاب را چنین ابراز کرده است: «[[نگارش]] مباحثی [[ارزشمند]] از مقاصد [[شریعت اسلامی]] و [[تمثیل]] برای آن و [[استدلال]] برای [[اثبات]] آن است تا [[مرجع]] (حل) [[اختلاف]] نگره‌ها و وسیله کاستن از اختلاف میان فقهای [[ملت]] ها... و [[یاری رساندن]] به [[مسلمانان]] در [[تشریع]] [[مصالح]] مستحدثه‌اشان باشد.
			در دوران معاصر، کتاب‌های فراوانی در این موضوع تألیف شده است که از مهم‌ترین آنها چنین یاد کرد:
			المقاصد العامة للشریعة الاسلامیة؛ دکتر یوسف [[حامد]] العالم.
			مقاصد الشریعة الاسلامیة و مکارمها؛ علال الفاسی.
			نظریة المقاصد عند الامام الشاطبی؛ دکتر احمد ریسونی.
			نظریة المقاصد عند الامام [[الطاهر]] بن عاشور؛ اسماعیل الحسنی.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی\|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)\|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۵۹۷.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2023-03-30T16:57:44Z

منابع

@@ خط ۳۰: / خط ۳۰: @@
 دوم اینکه این مقاصد کلی، گویای معنای عامی است. شارع آن را قصد کرده و به آن توجه داشته است و ما قصد شارع را با مرور و مطالعه بسیاری از جزییات و [[ادله]] که آن معنای عام را بیان می‌کنند، درمی‌یابیم.
 سوم اینکه اهداف جزیی موضوع قاعده مقاصدی نیستند؛ برای مثال اهدافی که از [[نکاح]] در نظر شرع بوده است؛ مانند زاد و ولد، [[حفظ نسل]]، کسب [[آرامش]]، [[لذت‌جویی]] [[حلال]] و... همگی مقاصدی جزیی هستند که قاعده مقاصدی به آنها نمی‌پردازد؛ زیرا موضوع آن معانی و اهداف کلی است.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۵۹۴.</ref>
 == منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2023-03-30T16:56:18Z

منابع

@@ خط ۱۱: / خط ۱۱: @@
 مراد از مقاصد شریعت، اهداف، نتایج و فوائدی است که از وضع شریعت به‌طور کلی و وضع احکام آن به‌طور جزئی، مورد [[انتظار]] بوده است؛ به تعبیر دیگر، غایاتی است که شریعت به [[هدف]] تحقق آنها وضع شده است.
 معنای این سخن آن است که مقاصد شریعت، تجسم مراد و هدف [[خدا]] از تکالیفی است که متوجه [[بندگان]] خود کرده است؛ از این‌رو این مقاصد به مثابه میوه درخت شریعت‌اند.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۵۹۴.</ref>
 == منابع ==

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} == مقدمه == مقاصد کلی تشریعی در حقیقت معانی و حکمت‌هایی است که شارع آنها را در همه یا بیشتر احکام خود منظور کرده است، به گونه‌ای که این مقاصد اختصاص به حکم خاص و...» ایجاد کرد

2023-03-30T16:54:46Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} == مقدمه == مقاصد کلی تشریعی در حقیقت معانی و حکمت‌هایی است که شارع آنها را در همه یا بیشتر احکام خود منظور کرده است، به گونه‌ای که این مقاصد اختصاص به حکم خاص و...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط =
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}

== مقدمه ==
مقاصد کلی [[تشریعی]] در [[حقیقت]] معانی و حکمت‌هایی است که [[شارع]] آنها را در همه یا بیشتر [[احکام]] خود منظور کرده است، به گونه‌ای که این مقاصد اختصاص به [[حکم]] خاص و یا بخش خاصی از [[شریعت]] ندارد مانند: [[حفظ نظام]]، جلب [[مصلحت]]، دفع [[مفسده]]، [[مساوات]]، [[تقویت دین]]، [[امنیت]] و سرفرازی [[مسلمانان]]<ref>محمد طاهر عاشور، مقاصد الشریعة الاسلامیه، ص۱۵۴.</ref>. [[مقاصد شرع]] در حقیقت همان اهداف کلی [[دین]] است که گاه در قالب علت و گاه در مفهوم [[حکمت]] ظاهر می‌شود<ref>فقه سیاسی، ج۹، ص۳۳۹.</ref>.
واژه مقاصد، جمع مقصد، به معنای چیزی است که مورد قصد قرار می‌گیرد و رسیدن به آن [[اراده]] می‌شود.
مراد از مقاصد شریعت، اهداف، نتایج و فوائدی است که از وضع شریعت به‌طور کلی و وضع احکام آن به‌طور جزئی، مورد [[انتظار]] بوده است؛ به تعبیر دیگر، غایاتی است که شریعت به [[هدف]] تحقق آنها وضع شده است.
معنای این سخن آن است که مقاصد شریعت، تجسم مراد و هدف [[خدا]] از تکالیفی است که متوجه [[بندگان]] خود کرده است؛ از این‌رو این مقاصد به مثابه میوه درخت شریعت‌اند.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۵۹۴.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:1100701.jpg|22px]] [[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)|'''دانشنامه فقه سیاسی ج۲''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:اصطلاحات سیاسی]]