نعمت در عرفان اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۲۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۰۸

2026-05-24T07:08:15Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۳۸
خط ۱۴:		خط ۱۴:
	پس بر این اساس، شکر، [[شناخت]] [[احسان]] و نشر آن<ref>لسان العرب، ج۷، ص۱۷۰، «شکر».</ref> و به تعبیر دیگر، تصور نعمت و اظهار آن<ref>مفردات الفاظ قرآن کریم، ص۴۶۱، «شکر».</ref>، کمترین [[مرتبت]] شکر و آغاز آن است. بنابراین کسانی که به [[حکم]] [[آیات قرآنی]] به سه شیوه زبانی و عملی و [[قلبی]] به [[شکرگزاری]] نسبت به نعمت اقدام نمی‌کنند<ref>مفردات الفاظ قرآن کریم، ص۴۶۱-۴۶۲، «شکر»؛ فرهنگ فارسی، ج۲، ص۲۰۵۷.</ref>، در آغاز راه و مرتبت اول شکرگزاری نشسته‌اند؛ زیرا بیان [[نعمت‌های الهی]] و اظهار آن و به‌کارگیری درست از نعمت و در جای خود و دل‌سپاری به منعم که چنین نعمتی را بخشیده است، دیدن نعمت و منعم تنها در [[مقام]] داده‌ها و [[عطایا]] است، در حالی که [[خدای بزرگ]] در مقام انعام چیزی را نمی‌دهد و یا می‌گیرد تا [[حقیقت]] نعمت به [[بنده]] برسد؛ چراکه حقیقت نعمت دست‌یابی به کمالاتی است که گاه جز به نداده‌ها و گرفته‌ها تحقق نمی‌یابد. خدای منعم به این بنده نعمتی بزرگ بخشیده تا به نداده‌ها و گرفته‌ها به جایی برسد که گاه با داده‌ها به آن نمی‌رسد. به عنوان نمونه، وقتی به کسی [[زن]]، فرزند و [[مالی]] نمی‌دهد که [[فتنه]] یا [[دشمن]] حقیقت اوست<ref>سوره معارج، آیه ۱۴-۱۵.</ref>، در حقیقت به او لطفی کرده است؛ زیرا اینها برای چنین شخصی نعمت نیست، بلکه ظاهرش نعمت و باطنش نقمت است. از این‌رو به قصد اعطای نعمتی بزرگ که همان [[کمالات]] و [[سعادت ابدی]] است، شخص را از برخی از نعمت‌های جزئی [[محروم]] داشته است. پس هر مصیبتی که به [[آدمی]] می‌‌رسد، چه در قالب داده‌ها و [[نعمت‌ها]] و چه در قالب گرفته‌ها، همگی براساس [[حکمت الهی]] است<ref>سوره حدید، آیه ۲۲.</ref> و خدای [[منعم]] بر آن است تا این‌گونه شخص به کمالاتی برسد که همان [[نعمت]] بزرگ و اکبر است. پس نباید [[گمان]] کرد که داده‌های [[الهی]] و نعمت‌های خداوندی تنها نعمت است و باید [[شکر]] آن را به‌جا آورد، بلکه همه آنچه [[خدای تبارک و تعالی]] برای [[بشر]] رقم می‌‌زند، در قالب [[رحمت]] و [[نعمت الهی]] است؛ زیرا [[خدای سبحان]] بر آن است تا [[انسان]] را به [[مقام خلافت الهی]] خویش برد و گاه راه رسیدن به آن و نیل و وصول بدان جز به نداده‌ها و گرفته‌ها نیست. پس «[[حقیقت]] شکر آن است که [[بنده]] هر آنچه را که [[خدا]] برایش اقتضا کرده است نعمت بشمارد، حتی اگر به [[حکمت]] آن [[آگاه]] نباشد»<ref>ر.ک: عوارف المعارف، سهروردی، ص۴۹۷.</ref>.		پس بر این اساس، شکر، [[شناخت]] [[احسان]] و نشر آن<ref>لسان العرب، ج۷، ص۱۷۰، «شکر».</ref> و به تعبیر دیگر، تصور نعمت و اظهار آن<ref>مفردات الفاظ قرآن کریم، ص۴۶۱، «شکر».</ref>، کمترین [[مرتبت]] شکر و آغاز آن است. بنابراین کسانی که به [[حکم]] [[آیات قرآنی]] به سه شیوه زبانی و عملی و [[قلبی]] به [[شکرگزاری]] نسبت به نعمت اقدام نمی‌کنند<ref>مفردات الفاظ قرآن کریم، ص۴۶۱-۴۶۲، «شکر»؛ فرهنگ فارسی، ج۲، ص۲۰۵۷.</ref>، در آغاز راه و مرتبت اول شکرگزاری نشسته‌اند؛ زیرا بیان [[نعمت‌های الهی]] و اظهار آن و به‌کارگیری درست از نعمت و در جای خود و دل‌سپاری به منعم که چنین نعمتی را بخشیده است، دیدن نعمت و منعم تنها در [[مقام]] داده‌ها و [[عطایا]] است، در حالی که [[خدای بزرگ]] در مقام انعام چیزی را نمی‌دهد و یا می‌گیرد تا [[حقیقت]] نعمت به [[بنده]] برسد؛ چراکه حقیقت نعمت دست‌یابی به کمالاتی است که گاه جز به نداده‌ها و گرفته‌ها تحقق نمی‌یابد. خدای منعم به این بنده نعمتی بزرگ بخشیده تا به نداده‌ها و گرفته‌ها به جایی برسد که گاه با داده‌ها به آن نمی‌رسد. به عنوان نمونه، وقتی به کسی [[زن]]، فرزند و [[مالی]] نمی‌دهد که [[فتنه]] یا [[دشمن]] حقیقت اوست<ref>سوره معارج، آیه ۱۴-۱۵.</ref>، در حقیقت به او لطفی کرده است؛ زیرا اینها برای چنین شخصی نعمت نیست، بلکه ظاهرش نعمت و باطنش نقمت است. از این‌رو به قصد اعطای نعمتی بزرگ که همان [[کمالات]] و [[سعادت ابدی]] است، شخص را از برخی از نعمت‌های جزئی [[محروم]] داشته است. پس هر مصیبتی که به [[آدمی]] می‌‌رسد، چه در قالب داده‌ها و [[نعمت‌ها]] و چه در قالب گرفته‌ها، همگی براساس [[حکمت الهی]] است<ref>سوره حدید، آیه ۲۲.</ref> و خدای [[منعم]] بر آن است تا این‌گونه شخص به کمالاتی برسد که همان [[نعمت]] بزرگ و اکبر است. پس نباید [[گمان]] کرد که داده‌های [[الهی]] و نعمت‌های خداوندی تنها نعمت است و باید [[شکر]] آن را به‌جا آورد، بلکه همه آنچه [[خدای تبارک و تعالی]] برای [[بشر]] رقم می‌‌زند، در قالب [[رحمت]] و [[نعمت الهی]] است؛ زیرا [[خدای سبحان]] بر آن است تا [[انسان]] را به [[مقام خلافت الهی]] خویش برد و گاه راه رسیدن به آن و نیل و وصول بدان جز به نداده‌ها و گرفته‌ها نیست. پس «[[حقیقت]] شکر آن است که [[بنده]] هر آنچه را که [[خدا]] برایش اقتضا کرده است نعمت بشمارد، حتی اگر به [[حکمت]] آن [[آگاه]] نباشد»<ref>ر.ک: عوارف المعارف، سهروردی، ص۴۹۷.</ref>.

	البته شکر [[حقیقی]] تنها به [[شناخت]] منعم در همه احوال نیست، بلکه انعام و [[احسان]] بر دیگران و دادن [[پاداش]] و جزای [[کار نیک]] دیگر<ref>مفردات الفاظ قرآن کریم، ص۴۶۱-۴۶۲، «شکر»؛ فرهنگ فارسی، ج۲، ص۲۰۵۷.</ref> و یا [[رشد]] بخشی به دیگران، [[اعمال نیک]] آنان و نیز اعطای [پاداش مضاعف به افراد [[نیکوکار]]<ref>لسان العرب، ج۷، ص۱۷۰، «شکر».</ref> از مصادیق [[شکرگزاری]] است. از همین رو است که خدای [[منان]] و منعم را به شکر توصیف می‌‌کنیم و او را شاکر می‌‌نامیم. خدا خود نیز خود را در [[قرآن]] به شاکر توصیف کرده و آن را از صفات خویش شمرده است<ref>ر.ک: سوره نساء، آیه ۱۴۷؛ سوره بقره، آیه ۱۵۸؛ سوره شوری، آیه ۲۳؛ سوره فاطر، آیه ۳۴ و ۳۰؛ سوره تغابن، آیه ۱۷.</ref>. پس [[سالک]] واصل به [[مقام]] شکر باید همانند خدای خویش و مظهر اسم شاکر باشد و هماره در [[مقام احسان]] و پاداش به دیگران برآید و پاداش [[کارهای نیک]] ایشان را دو برابر دهد و در کمال‌بخشی و رشد آنان [[یاری]] رساند. در این حالت است که [[بندگان]] مظهر خدای خویش شاکر می‌شوند<ref>[[خلیل منصوری\|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)\|عرفان در قرآن]]، ص ۲۱۳.</ref>.		البته شکر [[حقیقی]] تنها به [[شناخت]] منعم در همه احوال نیست، بلکه انعام و [[احسان]] بر دیگران و دادن [[پاداش]] و جزای [[کار نیک]] دیگر<ref>مفردات الفاظ قرآن کریم، ص۴۶۱-۴۶۲، «شکر»؛ فرهنگ فارسی، ج۲، ص۲۰۵۷.</ref> و یا [[رشد]] بخشی به دیگران، [[اعمال نیک]] آنان و نیز اعطای [پاداش مضاعف به افراد [[نیکوکار]]<ref>لسان العرب، ج۷، ص۱۷۰، «شکر».</ref> از مصادیق [[شکرگزاری]] است. از همین رو است که خدای [[منان]] و منعم را به شکر توصیف می‌‌کنیم و او را شاکر می‌‌نامیم. خدا خود نیز خود را در [[قرآن]] به شاکر توصیف کرده و آن را از صفات خویش شمرده است<ref>ر.ک: سوره نساء، آیه ۱۴۷؛ سوره بقره، آیه ۱۵۸؛ سوره شوری، آیه ۲۳؛ سوره فاطر، آیه ۳۴ و ۳۰؛ سوره تغابن، آیه ۱۷.</ref>. پس [[سالک]] واصل به [[مقام]] شکر باید همانند خدای خویش و مظهر اسم شاکر باشد و هماره در [[مقام احسان]] و پاداش به دیگران برآید و پاداش [[کارهای نیک]] ایشان را دو برابر دهد و در کمال‌بخشی و رشد آنان [[یاری]] رساند. در این حالت است که [[بندگان]] مظهر خدای خویش شاکر می‌شوند<ref>[[خلیل منصوری\|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)\|عرفان در قرآن]]، ص ۲۱۳ ـ ۲۱۶.</ref>.

	== آثار شکر ==		== آثار شکر ==
خط ۳۲:		خط ۳۲:
	# [[موفقیت]] در [[امتحان]]: شکرگزاری الهی موجب می‌شود تا مورد عنایت قرار گیرد و از [[امتحانات]] و [[فتنه‌ها]] با موفقیت عبور کرده و سربلند بیرون آید<ref>سوره نمل، آیه ۴۰.</ref>.		# [[موفقیت]] در [[امتحان]]: شکرگزاری الهی موجب می‌شود تا مورد عنایت قرار گیرد و از [[امتحانات]] و [[فتنه‌ها]] با موفقیت عبور کرده و سربلند بیرون آید<ref>سوره نمل، آیه ۴۰.</ref>.
	# بهره‌مندی از نیکی پاداشی: چنان‌که گفته شد [[شکر نعمت]] موجب افزایش ظرفیت وجودی شخص می‌‌شود، و به دنبال آن نعمت‌های جدید و متنوع و زیادتری نیز نصیب او خواهد شد و [[خداوند]] [[حسنات]] دیگری را در همین [[دنیا]] برای او رقم می‌‌زند<ref>سوره نحل، آیه ۱۲۱-۱۲۲.</ref>.		# بهره‌مندی از نیکی پاداشی: چنان‌که گفته شد [[شکر نعمت]] موجب افزایش ظرفیت وجودی شخص می‌‌شود، و به دنبال آن نعمت‌های جدید و متنوع و زیادتری نیز نصیب او خواهد شد و [[خداوند]] [[حسنات]] دیگری را در همین [[دنیا]] برای او رقم می‌‌زند<ref>سوره نحل، آیه ۱۲۱-۱۲۲.</ref>.
	# هدایت‌های خاص: شکر نعمت همچنین موجب می‌‌شود تا شخص از هدایت‌های خاص الهی برخوردار شود و از راه‌های [[سلامت]] به [[صراط مستقیم]] درآید که دیگر [[گمراهی]] در آن راه ندارد<ref>سوره نحل، آیه ۱۲۰-۱۲۱.</ref>.<ref>[[خلیل منصوری\|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)\|عرفان در قرآن]]، ص ۲۱۶.</ref>		# هدایت‌های خاص: شکر نعمت همچنین موجب می‌‌شود تا شخص از هدایت‌های خاص الهی برخوردار شود و از راه‌های [[سلامت]] به [[صراط مستقیم]] درآید که دیگر [[گمراهی]] در آن راه ندارد<ref>سوره نحل، آیه ۱۲۰-۱۲۱.</ref>.<ref>[[خلیل منصوری\|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)\|عرفان در قرآن]]، ص ۲۱۶ ـ ۲۱۹.</ref>

	==زمینه‌ها و بسترهای شکرگزاری==		== زمینه‌ها و بسترهای شکرگزاری ==
	اگر [[سالک]] بخواهد در [[مقام]] [[شکر]] درآید باید بسترهایی را فراهم آورد که از مهم‌ترین آنها عبارت است از:		اگر [[سالک]] بخواهد در [[مقام]] [[شکر]] درآید باید بسترهایی را فراهم آورد که از مهم‌ترین آنها عبارت است از:
	# [[ایمان]] و [[بندگی]]: کسی که به خدا و [[بخشش]] او ایمان داشته باشد، به سمت شکرگزاری از او می‌‌رود. بنابراین، مهم‌ترین شرط پس از [[شناخت]] نسبت به خدا و نعمت‌هایش، ایمان و بندگی نسبت به او است<ref>سوره بقره، آیه ۱۷۲؛ سوره انعام، آیه ۵۳؛ سوره حجرات، آیه ۱۷.</ref>.		# [[ایمان]] و [[بندگی]]: کسی که به خدا و [[بخشش]] او ایمان داشته باشد، به سمت شکرگزاری از او می‌‌رود. بنابراین، مهم‌ترین شرط پس از [[شناخت]] نسبت به خدا و نعمت‌هایش، ایمان و بندگی نسبت به او است<ref>سوره بقره، آیه ۱۷۲؛ سوره انعام، آیه ۵۳؛ سوره حجرات، آیه ۱۷.</ref>.
خط ۴۱:		خط ۴۱:
	# توجه به [[حقایق]] هستی: توجه به حقایق هستی از غیب و شهود به‌ویژه [[علوم]] [[وحیانی]] و [[معارف الهی]] [[قرآنی]]، زمینه‌ای برای ایجاد روحیه سپاس‌گزاری در [[انسان]] است. [[انسانی]] که به حقایق هستی از غیب و شهود [[آگاهی]] یابد، نسبت به [[خدا]] و همه نعمت‌های وجودی و مانند آن [[شکرگزار]] خواهد شد<ref>سوره اسراء، آیه ۹.</ref>.		# توجه به [[حقایق]] هستی: توجه به حقایق هستی از غیب و شهود به‌ویژه [[علوم]] [[وحیانی]] و [[معارف الهی]] [[قرآنی]]، زمینه‌ای برای ایجاد روحیه سپاس‌گزاری در [[انسان]] است. [[انسانی]] که به حقایق هستی از غیب و شهود [[آگاهی]] یابد، نسبت به [[خدا]] و همه نعمت‌های وجودی و مانند آن [[شکرگزار]] خواهد شد<ref>سوره اسراء، آیه ۹.</ref>.
	# توجه به [[معاد]]: توجه به معاد، بازگشت [[انسان‌ها]] به سوی خدا و زنده شدن در [[قیامت]]، برانگیزاننده آنان به شکر نعمت‌های او است<ref>سوره عنکبوت، آیه ۱۷؛ سوره لقمان، آیه ۱۴.</ref>. اصولاً معاد و توجه به آن نقش تعیین‌کننده‌ در [[رفتار]] [[آدمی]] و پرهیز از [[شهوات]] و ترک [[شبهات]] و اجتناب از ایجاد و پذیرش آن دارد<ref>سوره قیامت، آیه ۱-۵.</ref>.		# توجه به [[معاد]]: توجه به معاد، بازگشت [[انسان‌ها]] به سوی خدا و زنده شدن در [[قیامت]]، برانگیزاننده آنان به شکر نعمت‌های او است<ref>سوره عنکبوت، آیه ۱۷؛ سوره لقمان، آیه ۱۴.</ref>. اصولاً معاد و توجه به آن نقش تعیین‌کننده‌ در [[رفتار]] [[آدمی]] و پرهیز از [[شهوات]] و ترک [[شبهات]] و اجتناب از ایجاد و پذیرش آن دارد<ref>سوره قیامت، آیه ۱-۵.</ref>.
	# [[عمل صالح]]: [[کار نیک]] و عمل صالح، زمینه‌ساز ایجاد روحیه [[شکرگزاری]] در مقابل [[نعمت‌های خدا]] است<ref>سوره هود، آیه ۹-۱۱.</ref>.<ref>[[خلیل منصوری\|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)\|عرفان در قرآن]]، ص ۲۱۹.</ref>		# [[عمل صالح]]: [[کار نیک]] و عمل صالح، زمینه‌ساز ایجاد روحیه [[شکرگزاری]] در مقابل [[نعمت‌های خدا]] است<ref>سوره هود، آیه ۹-۱۱.</ref>.<ref>[[خلیل منصوری\|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)\|عرفان در قرآن]]، ص ۲۱۹ ـ ۲۲۰.</ref>

	== شکر در عرفان قرآنی ==		== شکر در عرفان قرآنی ==
خط ۵۰:		خط ۵۰:

	سعدی این [[شاعر]] [[عارف]] [[سالک الی الله]] می‌نویسد: [[منت]] خدای را عزّ و جل که طاعتش موجب قربتست و به شکر اندرش مزید نعمت هر نفسی (نفس) که فرو می‌‌رود ممد حیات است و چون بر می‌آید مفرح ذات. پس در هر نفسی دو نعمت موجودست و بر هر نعمتی شکری [[واجب]].		سعدی این [[شاعر]] [[عارف]] [[سالک الی الله]] می‌نویسد: [[منت]] خدای را عزّ و جل که طاعتش موجب قربتست و به شکر اندرش مزید نعمت هر نفسی (نفس) که فرو می‌‌رود ممد حیات است و چون بر می‌آید مفرح ذات. پس در هر نفسی دو نعمت موجودست و بر هر نعمتی شکری [[واجب]].
	[[عرفا]] برای شکر، وجوه و مراتبی نیز ذکر کرده‌اند. خواجه عبدالله انصاری سه درجه برای شکر قائل است: شکر بر محاب (امور دوست‌داشتنی)، شکر بر مکروهات (بدی‌ها و [[زشتی‌ها]]) و سومین مرتبه شکر که در مراتب بالای آن روی می‌‌دهد، استغراق در مشاهده [[منعم]] است، به گونه‌ای که شاکر را از مشاهده [[نعمت]] بازدارد. بالاترین مرتبه این نوع [[شهود]]، شهود منعم از سر تفرید است و در این حالت، [[سالک]] به مقامی می‌‌رسد که نه نعمت و نه شدت، هیچ‌کدام را غیر از [[خدا]] مشاهده نمی‌کند<ref>شرح منازل السائرین، عبد الرزاق کاشانی، ص۲۱۳-۲۱۶.</ref>. اگرچه عرفا از جهات گوناگون به بحث از درجات و مراتب شکر پرداخته‌اند، اکثر آنان درباره کامل‌ترین نوع [[شکر]] - که شکر بر شکر است - اتفاق‌نظر دارند<ref>جامع الاصول فی الاولیاء الطرق الصوفیه، نقشبندی، ج۲، ص۲۳۸.</ref>.<ref>[[خلیل منصوری\|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)\|عرفان در قرآن]]، ص ۲۲۰.</ref>		[[عرفا]] برای شکر، وجوه و مراتبی نیز ذکر کرده‌اند. خواجه عبدالله انصاری سه درجه برای شکر قائل است: شکر بر محاب (امور دوست‌داشتنی)، شکر بر مکروهات (بدی‌ها و [[زشتی‌ها]]) و سومین مرتبه شکر که در مراتب بالای آن روی می‌‌دهد، استغراق در مشاهده [[منعم]] است، به گونه‌ای که شاکر را از مشاهده [[نعمت]] بازدارد. بالاترین مرتبه این نوع [[شهود]]، شهود منعم از سر تفرید است و در این حالت، [[سالک]] به مقامی می‌‌رسد که نه نعمت و نه شدت، هیچ‌کدام را غیر از [[خدا]] مشاهده نمی‌کند<ref>شرح منازل السائرین، عبد الرزاق کاشانی، ص۲۱۳-۲۱۶.</ref>. اگرچه عرفا از جهات گوناگون به بحث از درجات و مراتب شکر پرداخته‌اند، اکثر آنان درباره کامل‌ترین نوع [[شکر]] - که شکر بر شکر است - اتفاق‌نظر دارند<ref>جامع الاصول فی الاولیاء الطرق الصوفیه، نقشبندی، ج۲، ص۲۳۸.</ref>.<ref>[[خلیل منصوری\|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)\|عرفان در قرآن]]، ص ۲۲۰ ـ ۲۲۲.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani در ‏۲۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۰۳

2026-05-24T07:03:14Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۳۳
خط ۲۴:		خط ۲۴:
	# تداوم و استمرار [[نعمت]]: تداوم و استمرار نعمت در گرو [[شکرگزاری]] [[بشر]] است<ref>سوره سبأ، آیه ۱۵-۱۶.</ref>. پس کسانی که به جای شکرگزاری کفران نعمت می‌کنند، از نعمت [[محروم]] خواهند شد<ref>سوره نحل، آیه ۱۱۲.</ref>.		# تداوم و استمرار [[نعمت]]: تداوم و استمرار نعمت در گرو [[شکرگزاری]] [[بشر]] است<ref>سوره سبأ، آیه ۱۵-۱۶.</ref>. پس کسانی که به جای شکرگزاری کفران نعمت می‌کنند، از نعمت [[محروم]] خواهند شد<ref>سوره نحل، آیه ۱۱۲.</ref>.
	# حمایت [[پیامبر اکرم]]{{صل}}: شکرگزاری در برابر خداوند با [[عبادت]] خالصانه، موجب حمایت [[پیامبر]]{{صل}} و همراه بودن با آن حضرت به [[فرمان خداوند]] خواهد شد<ref>سوره انعام، آیه ۵۲-۵۳.</ref>.		# حمایت [[پیامبر اکرم]]{{صل}}: شکرگزاری در برابر خداوند با [[عبادت]] خالصانه، موجب حمایت [[پیامبر]]{{صل}} و همراه بودن با آن حضرت به [[فرمان خداوند]] خواهد شد<ref>سوره انعام، آیه ۵۲-۵۳.</ref>.
	#ارائه الهی: هر کسی [[دوست]] دارد تا خداوند [[حقایق]] هستی را به او ارائه دهد. کسی که شاکر باشد نه تنها در [[مقام]] [[رؤیت]] و دیدن خواهد بود، بلکه خداوند به او حقایق هستی را ارائه می‌دهد<ref>سوره لقمان، آیه ۳۱.</ref>. این‌گونه است که همانند [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} از [[ملکوت]] امور هستی [[آگاه]] و نسبت به [[آیات الهی]] از بصیرتی دیگر برخوردار خواهد شد<ref>سوره ابراهیم، آیه ۵؛ سوره سبا، آیه ۱۹؛ سوره شوری، آیه ۳۳.</ref>.		# ارائه الهی: هر کسی [[دوست]] دارد تا خداوند [[حقایق]] هستی را به او ارائه دهد. کسی که شاکر باشد نه تنها در [[مقام]] [[رؤیت]] و دیدن خواهد بود، بلکه خداوند به او حقایق هستی را ارائه می‌دهد<ref>سوره لقمان، آیه ۳۱.</ref>. این‌گونه است که همانند [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} از [[ملکوت]] امور هستی [[آگاه]] و نسبت به [[آیات الهی]] از بصیرتی دیگر برخوردار خواهد شد<ref>سوره ابراهیم، آیه ۵؛ سوره سبا، آیه ۱۹؛ سوره شوری، آیه ۳۳.</ref>.
	# [[رشد اقتصادی]]: از دیگر آثار شکرگزاری به‌ویژه دسته‌جمعی [[امت]]، بهره‌مندی از رشد اقتصادی است<ref>سوره نحل، آیه ۱۱۲؛ سوره سبأ، آیه ۱۵-۱۶.</ref>.		# [[رشد اقتصادی]]: از دیگر آثار شکرگزاری به‌ویژه دسته‌جمعی [[امت]]، بهره‌مندی از رشد اقتصادی است<ref>سوره نحل، آیه ۱۱۲؛ سوره سبأ، آیه ۱۵-۱۶.</ref>.
	# [[رضایت الهی]]: مقام رضای [[سالک]] از [[مقامات]] است که پیش از مقام [[شکر]] قرار می‌گیرد؛ اما مقام [[رضای الهی]] مقامی است که پس از شکر به دست می‌آید. کسی که شاکر باشد، همان‌طوری که شخص [[راضی]] به رضای الهی خداوند نیز از او راضی خواهد شد و سالک در مقام «راضیه مرضیه» در نمی‌آید<ref>سوره زمر، آیه ۷.</ref>.		# [[رضایت الهی]]: مقام رضای [[سالک]] از [[مقامات]] است که پیش از مقام [[شکر]] قرار می‌گیرد؛ اما مقام [[رضای الهی]] مقامی است که پس از شکر به دست می‌آید. کسی که شاکر باشد، همان‌طوری که شخص [[راضی]] به رضای الهی خداوند نیز از او راضی خواهد شد و سالک در مقام «راضیه مرضیه» در نمی‌آید<ref>سوره زمر، آیه ۷.</ref>.

Bahmani در ‏۲۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۵۴

2026-05-24T06:54:16Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۲۴
خط ۲۴:		خط ۲۴:
	# تداوم و استمرار [[نعمت]]: تداوم و استمرار نعمت در گرو [[شکرگزاری]] [[بشر]] است<ref>سوره سبأ، آیه ۱۵-۱۶.</ref>. پس کسانی که به جای شکرگزاری کفران نعمت می‌کنند، از نعمت [[محروم]] خواهند شد<ref>سوره نحل، آیه ۱۱۲.</ref>.		# تداوم و استمرار [[نعمت]]: تداوم و استمرار نعمت در گرو [[شکرگزاری]] [[بشر]] است<ref>سوره سبأ، آیه ۱۵-۱۶.</ref>. پس کسانی که به جای شکرگزاری کفران نعمت می‌کنند، از نعمت [[محروم]] خواهند شد<ref>سوره نحل، آیه ۱۱۲.</ref>.
	# حمایت [[پیامبر اکرم]]{{صل}}: شکرگزاری در برابر خداوند با [[عبادت]] خالصانه، موجب حمایت [[پیامبر]]{{صل}} و همراه بودن با آن حضرت به [[فرمان خداوند]] خواهد شد<ref>سوره انعام، آیه ۵۲-۵۳.</ref>.		# حمایت [[پیامبر اکرم]]{{صل}}: شکرگزاری در برابر خداوند با [[عبادت]] خالصانه، موجب حمایت [[پیامبر]]{{صل}} و همراه بودن با آن حضرت به [[فرمان خداوند]] خواهد شد<ref>سوره انعام، آیه ۵۲-۵۳.</ref>.
	# ارائه الهی: هر کسی [[دوست]] دارد تا خداوند [[حقایق]] هستی را به او ارائه دهد. کسی که شاکر باشد نه تنها در [[مقام]] [[رؤیت]] و دیدن خواهد بود، بلکه خداوند به او حقایق هستی را ارائه می‌دهد<ref>سوره لقمان، آیه ۳۱.</ref>. این‌گونه است که همانند [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} از [[ملکوت]] امور هستی [[آگاه]] و نسبت به [[آیات الهی]] از بصیرتی دیگر برخوردار خواهد شد<ref>سوره ابراهیم، آیه ۵؛ سوره سبا، آیه ۱۹؛ سوره شوری، آیه ۳۳.</ref>.		#ارائه الهی: هر کسی [[دوست]] دارد تا خداوند [[حقایق]] هستی را به او ارائه دهد. کسی که شاکر باشد نه تنها در [[مقام]] [[رؤیت]] و دیدن خواهد بود، بلکه خداوند به او حقایق هستی را ارائه می‌دهد<ref>سوره لقمان، آیه ۳۱.</ref>. این‌گونه است که همانند [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} از [[ملکوت]] امور هستی [[آگاه]] و نسبت به [[آیات الهی]] از بصیرتی دیگر برخوردار خواهد شد<ref>سوره ابراهیم، آیه ۵؛ سوره سبا، آیه ۱۹؛ سوره شوری، آیه ۳۳.</ref>.
	# [[رشد اقتصادی]]: از دیگر آثار شکرگزاری به‌ویژه دسته‌جمعی [[امت]]، بهره‌مندی از رشد اقتصادی است<ref>سوره نحل، آیه ۱۱۲؛ سوره سبأ، آیه ۱۵-۱۶.</ref>.		# [[رشد اقتصادی]]: از دیگر آثار شکرگزاری به‌ویژه دسته‌جمعی [[امت]]، بهره‌مندی از رشد اقتصادی است<ref>سوره نحل، آیه ۱۱۲؛ سوره سبأ، آیه ۱۵-۱۶.</ref>.
	# [[رضایت الهی]]: مقام رضای [[سالک]] از [[مقامات]] است که پیش از مقام [[شکر]] قرار می‌گیرد؛ اما مقام [[رضای الهی]] مقامی است که پس از شکر به دست می‌آید. کسی که شاکر باشد، همان‌طوری که شخص [[راضی]] به رضای الهی خداوند نیز از او راضی خواهد شد و سالک در مقام «راضیه مرضیه» در نمی‌آید<ref>سوره زمر، آیه ۷.</ref>.		# [[رضایت الهی]]: مقام رضای [[سالک]] از [[مقامات]] است که پیش از مقام [[شکر]] قرار می‌گیرد؛ اما مقام [[رضای الهی]] مقامی است که پس از شکر به دست می‌آید. کسی که شاکر باشد، همان‌طوری که شخص [[راضی]] به رضای الهی خداوند نیز از او راضی خواهد شد و سالک در مقام «راضیه مرضیه» در نمی‌آید<ref>سوره زمر، آیه ۷.</ref>.

Bahmani در ‏۲۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۵۲

2026-05-24T06:52:57Z

نمایش تغییرات

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = نعمت | عنوان مدخل = نعمت | مداخل مرتبط = نعمت در قرآن - نعمت در معارف دعا و زیارات - نعمت در معارف و سیره سجادی - نعمت در عرفان اسلامی | پرسش مرتبط = }} ==شناخت نعمت و منعم در مقام شکر== یکی از منازل سیر و سلوک عرف...» ایجاد کرد

2026-04-28T05:29:05Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = نعمت | عنوان مدخل = نعمت | مداخل مرتبط = نعمت در قرآن - نعمت در معارف دعا و زیارات - نعمت در معارف و سیره سجادی - نعمت در عرفان اسلامی | پرسش مرتبط = }} ==شناخت نعمت و منعم در مقام شکر== یکی از منازل سیر و سلوک عرف...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = نعمت
| عنوان مدخل = نعمت
| مداخل مرتبط = [[نعمت در قرآن]] - [[نعمت در معارف دعا و زیارات]] - [[نعمت در معارف و سیره سجادی]] - [[نعمت در عرفان اسلامی]]
| پرسش مرتبط =
}}

==شناخت نعمت و منعم در مقام شکر==
یکی از [[منازل سیر و سلوک]] [[عرفان قرآنی]]، شناخت نعمت و [[احسان الهی]] و [[شکر قلبی]] و زبانی و عملی از نعمت و منعم است. کسی که در [[مقام رضا]] نشسته است هر چه دارد و ندارد را از [[خدا]] می‌داند که به حکمتی داده و نداده و به مصلحتی گرفته است. پس [[شاکر]] و سپاس‌گزار خدا و احسان الهی نسبت به داده و نداده است؛ زیرا حتی بر نداده‌های [[الهی]] نیز باید شکر کرد؛ زیرا اگر داده‌ای می‌‌شد شخص را از [[راه راست]] دور می‌کرد و به [[لهو و لعب]] [[دنیا]] دچار می‌‌ساخت؛ چنان‌که بر گرفته‌های الهی نیز باید شکر کرد؛ زیرا به [[حکمت]] و مصلحتی است که [[انسان]] نمی‌داند و خدا می‌داند که خیر شخص در آن است. چنین درکی همان چیزی است که در عرفان قرآنی از آن به شکر یاد می‌‌شود و مقام شاکرین یکی از [[برترین]] [[مقامات]] الهی انسان است.
شاکر [[حقیقی]] کسی است که خدای منعم و [[محسن]] را ببیند، پیش از آن‌که نعمتی را ببیند؛ زیرا اگر خدای منعم را ببیند، درمی‌یابد که نباید تنها شاکر نعمتی باشد که در قالب داده‌ها ظهور کرده است، بلکه باید شاکر و سپاس‌گزار نعمت‌هایی باشد که خدا به حکمت و [[مصلحت]] به او نداده و یا از او گرفته است؛ چراکه اگر خدای به [[لطف]] و به [[رحمت]] خویش او را از این امور دریغ نمی‌داشت، بیگمان به [[مصیبت‌ها]] و گرفتارهایی دچار می‌‌شد که [[خسران]] [[ابدی]] برایش رقم می‌‌خورد. [[خداوند]] به رحمت و لطف بیکران خویش، این شخص را [[منت]] نهاده است که نعمتی را به او نداده یا از او گرفته است.

[[سالک]] [[عارف]] حقیقی و [[قرآنی]] کسی است که منعم را پیش از نعمت می‌بیند؛ زیرا دیدن منعم در نعمت‌های اعطایی را حتی [[کافر]] نسبت به هم‌نوعان دارد و حتی گاه شکر نیز به‌جا می‌آورد. شکر در مرتبه عالی آن است که [[منعم]] را در همه حال ببیند چه بدهد چه ندهد و چه بگیرد؛ زیرا می‌داند که داده و نداده و گرفته‌اش به [[حکمت]] و [[مصلحت]] است. پس خدای منعم را در همه حال دیدن اوج و نهایت [[سیر و سلوک]] [[سالک]] در [[منزل]] [[شکر]] است. سالک در این [[مرتبت]] خدایی را می‌بیند که: {{عربی|عَلِيمٌ لَا جَهْلَ لَهُ، قَدِيرٌ لَا عَجْزَ لَهُ وَ مُعْطٍ لَا بُخْلَ لَهُ}}؛ «[[دانایی]] که [[نادانی]] ندارد، [[توانایی]] که [[ناتوانی]] ندارد و بخشنده‌ای که بخلی ندارد». پس اگر می‌دهد و یا نمی‌دهد یا می‌گیرد همه به [[علم]] و [[قدرت]] و [[اعطای الهی]] است. پس [[سالک]] [[عارف]]، نداده‌ها و گرفته‌ها را نیز به اعطای خدای [[کریم]] می‌داند. پس اساس [[شکر]] و بنیان آن، شکر، [[رؤیت]] [[منعم]] است در همه حال، نه رؤیت [[نعمت]]<ref>ر.ک: الرساله القشیریه، قشیری نیشابوری، ص۱۷۵؛ الغنیه لطالبی الحق، جیلانی حسنی، ج۱، ص۶۰۲.</ref>.

پس بر این اساس، شکر، [[شناخت]] [[احسان]] و [[نشر]] آن<ref>لسان العرب، ج۷، ص۱۷۰، «شکر».</ref> و به تعبیر دیگر، تصور نعمت و اظهار آن<ref>مفردات الفاظ قرآن کریم، ص۴۶۱، «شکر».</ref>، کمترین [[مرتبت]] شکر و آغاز آن است. بنابراین کسانی که به [[حکم]] [[آیات قرآنی]] به سه شیوه زبانی و عملی و [[قلبی]] به [[شکرگزاری]] نسبت به نعمت اقدام نمی‌کنند<ref>مفردات الفاظ قرآن کریم، ص۴۶۱-۴۶۲، «شکر»؛ فرهنگ فارسی، ج۲، ص۲۰۵۷.</ref>، در آغاز راه و مرتبت اول شکرگزاری نشسته‌اند؛ زیرا بیان [[نعمت‌های الهی]] و اظهار آن و به‌کارگیری درست از نعمت و در جای خود و دل‌سپاری به منعم که چنین نعمتی را بخشیده است، دیدن نعمت و منعم تنها در [[مقام]] داده‌ها و [[عطایا]] است، در حالی که [[خدای بزرگ]] در مقام [[انعام]] چیزی را نمی‌دهد و یا می‌گیرد تا [[حقیقت]] نعمت به [[بنده]] برسد؛ چراکه حقیقت نعمت دست‌یابی به کمالاتی است که گاه جز به نداده‌ها و گرفته‌ها تحقق نمی‌یابد. خدای منعم به این بنده نعمتی بزرگ بخشیده تا به نداده‌ها و گرفته‌ها به جایی برسد که گاه با داده‌ها به آن نمی‌رسد. به عنوان نمونه، وقتی به کسی [[زن]]، فرزند و [[مالی]] نمی‌دهد که [[فتنه]] یا [[دشمن]] حقیقت اوست<ref>سوره معارج، آیه ۱۴-۱۵.</ref>، در حقیقت به او لطفی کرده است؛ زیرا اینها برای چنین شخصی نعمت نیست، بلکه ظاهرش نعمت و باطنش نقمت است. از این‌رو به قصد اعطای نعمتی بزرگ که همان [[کمالات]] و [[سعادت ابدی]] است، شخص را از برخی از نعمت‌های جزئی [[محروم]] داشته است. پس هر مصیبتی که به [[آدمی]] می‌‌رسد، چه در قالب داده‌ها و [[نعمت‌ها]] و چه در قالب گرفته‌ها، همگی براساس [[حکمت الهی]] است<ref>سوره حدید، آیه ۲۲.</ref> و خدای [[منعم]] بر آن است تا این‌گونه شخص به کمالاتی برسد که همان [[نعمت]] بزرگ و اکبر است. پس نباید [[گمان]] کرد که داده‌های [[الهی]] و نعمت‌های خداوندی تنها نعمت است و باید [[شکر]] آن را به‌جا آورد، بلکه همه آنچه [[خدای تبارک و تعالی]] برای [[بشر]] رقم می‌‌زند، در قالب [[رحمت]] و [[نعمت الهی]] است؛ زیرا [[خدای سبحان]] بر آن است تا [[انسان]] را به [[مقام خلافت الهی]] خویش برد و گاه راه رسیدن به آن و نیل و وصول بدان جز به نداده‌ها و گرفته‌ها نیست. پس «[[حقیقت]] شکر آن است که [[بنده]] هر آنچه را که [[خدا]] برایش اقتضا کرده است نعمت بشمارد، حتی اگر به [[حکمت]] آن [[آگاه]] نباشد»<ref>ر.ک: عوارف المعارف، سهروردی، ص۴۹۷.</ref>.

البته شکر [[حقیقی]] تنها به [[شناخت]] منعم در همه احوال نیست، بلکه [[انعام]] و [[احسان]] بر دیگران و دادن [[پاداش]] و جزای [[کار نیک]] دیگر<ref>مفردات الفاظ قرآن کریم، ص۴۶۱-۴۶۲، «شکر»؛ فرهنگ فارسی، ج۲، ص۲۰۵۷.</ref> و یا [[رشد]] بخشی به دیگران، [[اعمال نیک]] آنان و نیز اعطای [[پاداش مضاعف]] به افراد [[نیکوکار]]<ref>لسان العرب، ج۷، ص۱۷۰، «شکر».</ref> از مصادیق [[شکرگزاری]] است. از همین رو است که خدای [[منان]] و منعم را به شکر توصیف می‌‌کنیم و او را [[شاکر]] می‌‌نامیم. خدا خود نیز خود را در [[قرآن]] به شاکر توصیف کرده و آن را از صفات خویش شمرده است<ref>ر.ک: سوره نساء، آیه ۱۴۷؛ سوره بقره، آیه ۱۵۸؛ سوره شوری، آیه ۲۳؛ سوره فاطر، آیه ۳۴ و ۳۰؛ سوره تغابن، آیه ۱۷.</ref>. پس [[سالک]] [[واصل]] به [[مقام]] شکر باید همانند خدای خویش و [[مظهر اسم]] شاکر باشد و هماره در [[مقام احسان]] و پاداش به دیگران برآید و پاداش [[کارهای نیک]] ایشان را دو برابر دهد و در کمال‌بخشی و رشد آنان [[یاری]] رساند. در این حالت است که [[بندگان]] [[مظهر]] خدای خویش شاکر می‌شوند.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)|عرفان در قرآن]]، ص ۲۱۳.</ref>

==آثار شکر==
سالک [[طریقت]] حقیقت به [[شریعت]]، وقتی در مقام و [[منزل]] [[شکر]] در نمی‌آید، به برکاتی دست می‌یابد که از جمله آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
#افزایش ظرفیت وجودی: هر کسی ظرفیتی دارد که براساس آن [[نعمت‌های الهی]] نازل می‌شود؛ زیرا [[نزول]] بیش از ظرفیت موجب [[تباهی]] شخص می‌شود؛ اما وقتی [[انسان]] در [[مقام]] [[شکرگزاری]] وارد می‌شود و در این [[منزل]] می‌نشیند، ظرفیت وجودی شخص افزایش می‌یابد. این افزایش ظرفیت با [[شرح صدر]] و انشراح آن همراه خواهد بود و شخص به وسعت وجودی جدیدی دست می‌یابد که پیش از آن فاقد آن بود. وقتی ظرف وجودی شخص افزایش یابد، به همین [[میزان]] نیز مظروف یعنی [[نعمت‌های الهی]] افزایش می‌یابد. [[خدا]] می‌‌فرماید: {{متن قرآن|وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که پروردگارتان اعلام داشت: اگر سپاسگزار باشید به یقین بر (نعمت) شما می‌افزایم» سوره ابراهیم، آیه ۷.</ref>. پس مهم‌ترین دستاورد و اثر شکرگزاری، افزایش سعه وجودی و ظرفیتی [[انسان]] [[شاکر]] است که بستری برای افزایش نعمت‌های الهی خواهد بود. هر چه [[شکر]] بیشتر و با کیفیت‌تر باشد، به همان میزان ظرفیت وجودی و به دنبال آن نعمت‌های الهی افزایش می‌یابد. این افزایش هم از نظر کمی و هم از نظر کیفی خواهد بود؛ چنان مادی و [[معنوی]] نیز خواهد بود.
# [[برگزیدگی]]: شاکر از سوی خدا به عنوان [[انسان برگزیده]] [[انتخاب]] خواهد شد و مورد [[عنایت خاص الهی]] قرار می‌گیرد<ref>سوره نحل، آیه ۱۲۰-۱۲۱.</ref>.
# [[بصیرت]]: شکرگزاری به درگاه [[خداوند]] موجب بصیرت و [[بیداری]] [[انسان‌ها]] شده و از این [[توانایی]] بهره‌مند خواهد شد تا از [[آیات آفاقی]] و انفسی بهره گرفته و تصرفات [[الهی]] را دریابد<ref>سوره اعراف، آیه ۵۸.</ref>؛ زیرا مقصود از «نصرّف الآیات» این است که خداوند بر اثر نشان دادن [[آیات خدا]] به انسان‌ها به آنان بصیرت داده تا راه [[نجات]] را از [[ضلالت]] بشناسند و در مسیر کمالی قرار گرفته و [[حرکت]] کنند<ref>مجمع البیان، ج۳-۴، ص۵۳۶؛ جامع البیان، ج۸، جزء ۸، ص۱۵۰.</ref>.
#دست‌یابی به [[مقام صالحان]]: راه دست‌یابی به مقام صالحان، عبور از مقام شاکرین است. کسانی که [[اهل]] شکرگزاری [[حقیقی]] هستند به این مقام دست می‌یابند و از آثار آن در [[دنیا]] و [[آخرت]] بهره‌مند خواهند شد<ref>سوره نحل، آیه ۱۲۱-۱۲۲.</ref>.
#تداوم و استمرار [[نعمت]]: تداوم و استمرار نعمت در گرو [[شکرگزاری]] [[بشر]] است<ref>سوره سبأ، آیه ۱۵-۱۶.</ref>. پس کسانی که به جای شکرگزاری [[کفران نعمت]] می‌کنند، از نعمت [[محروم]] خواهند شد<ref>سوره نحل، آیه ۱۱۲.</ref>.
# [[حمایت]] [[پیامبر اکرم]]{{صل}}: شکرگزاری در برابر خداوند با [[عبادت]] خالصانه، موجب حمایت [[پیامبر]]{{صل}} و همراه بودن با آن حضرت به [[فرمان خداوند]] خواهد شد<ref>سوره انعام، آیه ۵۲-۵۳.</ref>.
#ارائه الهی: هر کسی [[دوست]] دارد تا خداوند [[حقایق]] هستی را به او ارائه دهد. کسی که [[شاکر]] باشد نه تنها در [[مقام]] [[رؤیت]] و دیدن خواهد بود، بلکه خداوند به او حقایق هستی را ارائه می‌دهد<ref>سوره لقمان، آیه ۳۱.</ref>. این‌گونه است که همانند [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} از [[ملکوت]] امور هستی [[آگاه]] و نسبت به [[آیات الهی]] از بصیرتی دیگر برخوردار خواهد شد<ref>سوره ابراهیم، آیه ۵؛ سوره سبا، آیه ۱۹؛ سوره شوری، آیه ۳۳.</ref>.
# [[رشد اقتصادی]]: از دیگر آثار شکرگزاری به‌ویژه دسته‌جمعی [[امت]]، بهره‌مندی از رشد اقتصادی است<ref>سوره نحل، آیه ۱۱۲؛ سوره سبأ، آیه ۱۵-۱۶.</ref>.
# [[رضایت الهی]]: مقام رضای [[سالک]] از [[مقامات]] است که پیش از مقام [[شکر]] قرار می‌گیرد؛ اما مقام [[رضای الهی]] مقامی است که پس از شکر به دست می‌آید. کسی که شاکر باشد، همان‌طوری که شخص [[راضی]] به رضای الهی خداوند نیز از او راضی خواهد شد و سالک در مقام «[[راضیه]] [[مرضیه]]» در نمی‌آید<ref>سوره زمر، آیه ۷.</ref>.
# [[شکر خدا]]: شکر [[انسان]] موجب شکر خدا از [[بنده]] خواهد شد<ref>سوره نساء، آیه ۱۴۷.</ref>؛ زیرا {{متن قرآن|كَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا}}<ref>«خداوند سپاسداری داناست» سوره نساء، آیه ۱۴۷.</ref> بر شکر خدا در مقابل [[طاعت]] [[مخلوقات]] دلالت دارد<ref>مجمع البیان، ج۳-۴، ص۲۰۰-۲۰۱؛ جامع البیان، ج۵، جزء ۲۱۸.</ref>. پس شکرگزاری [[بندگان]] موجب می‌شود تا [[خدا]] نیز نسبت به آنان شکر متقابلی داشته باشد که برایند آن افزایش ظرفیت وجودی و بهره‌مندی بیش از [[احسان]] و [[انعام]] الهی است<ref>سوره ابراهیم، آیه ۷.</ref>.
# [[عبرت‌گیری]]: شکرگزاری به شخص این امکان را می‌دهد تا بتواند از مسائل درس و [[عبرت]] گیرد و به کاری اقدام نکند که دیگران در آن [[شکست]] خورده‌اند. بصیرتی که خدا به شخص می‌دهد این [[توانایی]] عبرت‌گیری را نیز به او می‌دهد<ref>سوره ابراهیم، آیه ۵؛ سوره سبأ، آیه ۱۹.</ref>.
# [[قبولی اعمال]]: بسیاری از افراد کارهای [[نیکی]] انجام می‌دهند که مورد قبول خدا قرار نمی‌گیرد، هر چند کار صحیح و [[صالح]] است؛ زیرا از نظر [[نیت]] و مانند آن دارای مشکل است؛ کسی که [[اهل]] [[شکرگزاری]] است، کارهایش مورد قبول [[الهی]] قرار می‌گیرد<ref>سوره احقاف، آیه ۱۵-۱۶.</ref>.
# [[موفقیت]] در [[امتحان]]: شکرگزاری الهی موجب می‌شود تا مورد [[عنایت]] قرار گیرد و از [[امتحانات]] و [[فتنه‌ها]] با موفقیت عبور کرده و سربلند بیرون آید<ref>سوره نمل، آیه ۴۰.</ref>.
#بهره‌مندی از نیکی پاداشی: چنان‌که گفته شد [[شکر نعمت]] موجب افزایش ظرفیت وجودی شخص می‌‌شود، و به دنبال آن نعمت‌های جدید و متنوع و زیادتری نیز نصیب او خواهد شد و [[خداوند]] [[حسنات]] دیگری را در همین [[دنیا]] برای او رقم می‌‌زند<ref>سوره نحل، آیه ۱۲۱-۱۲۲.</ref>.
#هدایت‌های خاص: شکر نعمت همچنین موجب می‌‌شود تا شخص از هدایت‌های خاص الهی برخوردار شود و از راه‌های [[سلامت]] به [[صراط مستقیم]] درآید که دیگر [[گمراهی]] در آن راه ندارد<ref>سوره نحل، آیه ۱۲۰-۱۲۱.</ref>.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)|عرفان در قرآن]]، ص ۲۱۶.</ref>

==زمینه‌ها و بسترهای شکرگزاری==
اگر [[سالک]] بخواهد در [[مقام]] [[شکر]] درآید باید بسترهایی را فراهم آورد که از مهم‌ترین آنها عبارت است از:
# [[ایمان]] و [[بندگی]]: کسی که به خدا و [[بخشش]] او ایمان داشته باشد، به سمت شکرگزاری از او می‌‌رود. بنابراین، مهم‌ترین شرط پس از [[شناخت]] نسبت به خدا و نعمت‌هایش، ایمان و بندگی نسبت به او است<ref>سوره بقره، آیه ۱۷۲؛ سوره انعام، آیه ۵۳؛ سوره حجرات، آیه ۱۷.</ref>.
# [[اخلاص]]: اخلاص در ایمان و [[پیروی از پیامبر]]{{صل}}، زمینه‌ساز [[سپاس‌گزاری]] در برابر خداوند است<ref>سوره انعام، آیه ۵۲-۵۳.</ref>.
#توجه به [[نعمت‌ها]] و امدادها: کسی به مقام شکر در نمی‌آید که به [[نعمت‌های الهی]] در [[حق]] خویش شناخت داشته و توجه یابد<ref>سوره اعراف، آیه ۵۷-۵۸؛ سوره نحل، آیه ۱۳-۱۴.</ref>. به عنوان نمونه توجه‌یابی شخص به [[امداد]] خدا در [[عزت]] بخشیدن به [[مسلمانان]]، زمینه‌ساز شکر و [[سپاس]] در برابر اوست<ref>سوره انفال، آیه ۲۶.</ref>.
#توجه به [[حقایق]] هستی: توجه به حقایق هستی از [[غیب و شهود]] به‌ویژه [[علوم]] [[وحیانی]] و [[معارف الهی]] [[قرآنی]]، زمینه‌ای برای ایجاد [[روحیه]] سپاس‌گزاری در [[انسان]] است. [[انسانی]] که به حقایق هستی از غیب و شهود [[آگاهی]] یابد، نسبت به [[خدا]] و همه نعمت‌های وجودی و مانند آن [[شکرگزار]] خواهد شد<ref>سوره اسراء، آیه ۹.</ref>.
#توجه به [[معاد]]: توجه به معاد، بازگشت [[انسان‌ها]] به سوی خدا و زنده شدن در [[قیامت]]، برانگیزاننده آنان به شکر نعمت‌های او است<ref>سوره عنکبوت، آیه ۱۷؛ سوره لقمان، آیه ۱۴.</ref>. اصولاً معاد و توجه به آن نقش تعیین‌کننده‌ در [[رفتار]] [[آدمی]] و [[پرهیز]] از [[شهوات]] و ترک [[شبهات]] و اجتناب از ایجاد و پذیرش آن دارد<ref>سوره قیامت، آیه ۱-۵.</ref>.
# [[عمل صالح]]: [[کار نیک]] و عمل صالح، زمینه‌ساز ایجاد روحیه [[شکرگزاری]] در مقابل [[نعمت‌های خدا]] است<ref>سوره هود، آیه ۹-۱۱.</ref>.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)|عرفان در قرآن]]، ص ۲۱۹.</ref>

==شکر در عرفان قرآنی==
[[عارفان]] شکر را [[نعمت]] و توفیقی از جانب خدا می‌دانند که مانند هر نعمت دیگری باید شکر آن به‌جا آورده شود. بر این اساس، شکر [[حق]] ممکن نیست؛ زیرا [[بنده]] برای هر نعمتی که از جانب خدا به او می‌رسد باید تا بینهایت شکر کند و این خارج از [[طاقت]] [[بشر]] است. در نتیجه، [[عرفا]] معتقدند که آگاهی به عجز و [[ناتوانی]] در [[ادای شکر]] [[الهی]]، خود شکری دیگر است<ref>حیاة القلوب، بن الاموی، ج۱، ص۲۲۵.</ref>. در [[تأیید]] این مطلب اغلب عرفا به گفتگوی [[حضرت داوود]]{{ع}} با خدا اشاره کرده‌اند، که داوود{{ع}} گفت: «خدایا چگونه شکر تو را به‌جای آورم در حالی که هر شکر، نعمتی است از جانب تو بر من و خود محتاج شکری دیگر (شکرِ شکر)؟» [[خداوند]] فرمود: «الآن، مرا شکر کردی»<ref>الرساله القشیریه، ص۱۷۴.</ref>. از نظر [[روزبهان بقلی شیرازی]] [[شکر خدا]] هرگز امکان‌پذیر نیست؛ چراکه شکر به معنای [[معرفت]] پیدا کردن است و معرفت یافتن یعنی محیط شدن، و محیط شدن بر خدا غیر ممکن است، چون او قدیم است و ما حادث و شکر حادث بر قد[[یم]] ممکن نیست<ref>شرح شطحیات، ج۱، ص۲۸۷ و ۲۸۸.</ref>.
[[بروسوی]] [[رؤیت]] عجز از [[شکر]] را [[حقیقت]] شکر به شمار آورده است. برخی دیگر از عرفا حقیقت شکر را «ثنای [[محسن]] با ذکر احسانش» دانسته‌اند. به این معنا که بنده با به یاد آوردن [[احسان]] (نعمت) [[خدا]] به او، پروردگارش را می‌‌ستاید و لذا نقشبندی بنده را [[شکور]] نامیده است<ref>جامع الاصول فی الاولیاء الطرق الصوفیه، نقشبندی، ج۲، ص۲۳۷.</ref>. از نظر سهروردی حقیقت شکر آن است که بنده هر آنچه را که خدا برایش اقتضا کرده است نعمت بشمارد، حتی اگر به [[حکمت]] آن [[آگاه]] نباشد<ref>عوارف المعارف، سهروردی، ج۱، ص۴۹۷.</ref>.

وجه دیگری که در [[تأویل]] عبارت «ثنای [[محسن]] با ذکر احسانش» وجود دارد، شکری است که [[خداوند]] در مقابل شکر بنده به جا می‌آورد و آن با قبول [[اطاعت]] بنده و نعمت دادن به اوست؛ لذا خداوند را نیز شکور نامیده‌اند<ref>جامع الاصول فی الاولیاء الطرق الصوفیه، نقشبندی، ج۲، ص۲۳۷.</ref> و برخی [[شکر خدا]] از بنده را، دادن [[پاداش]] زیاد در برابر عمل اندک دانسته‌اند<ref>الرساله القشیریه، ص۱۷۴.</ref>. تعبیر عین القضاه از شکور این است که هرگاه بنده خود را در شکر [[پروردگار]] عاجز ببیند، خداوند به [[نیابت]] از او، خود را شکر می‌گوید و در این باره گفته‌اند: {{عربی|شَكَرْتُ الرَّبَّ بِالرَّبِّ}}<ref>نامه‌های عین القضاه، ج۱، ص۲۴۶.</ref>؛ «پروردگار را به وسیله پروردگار شکر کردم». از نظر [[فخر رازی]]، شکر و [[سپاس]] بنده برای نعمت‌های متناهی [[دنیوی]]، شکری غیر متناهی است که با لفظ {{عربی|الْحَمْدُ لِلَّهِ}} ادا می‌شود و این [[حمد]] مستحق پاداشی غیر متناهی ([[ثواب]] [[ابدی]] و خیر [[سرمدی]]) از سوی خداست<ref>تفسیر کبیر، ج۱، ص۲۲۳.</ref>.

[[سعدی]] این [[شاعر]] [[عارف]] [[سالک الی الله]] می‌نویسد: [[منت]] خدای را عزّ و جل که طاعتش موجب قربتست و به شکر اندرش مزید نعمت هر نفسی (نفس) که فرو می‌‌رود ممد حیاتست و چون بر می‌آید مفرح [[ذات]]. پس در هر نفسی دو نعمت موجودست و بر هر نعمتی شکری [[واجب]].
[[عرفا]] برای شکر، وجوه و مراتبی نیز ذکر کرده‌اند. [[خواجه عبدالله انصاری]] سه درجه برای شکر قائل است: شکر بر محاب (امور [[دوست‌داشتنی]])، شکر بر [[مکروهات]] ([[بدی‌ها]] و [[زشتی‌ها]]) و سومین مرتبه شکر که در مراتب بالای آن روی می‌‌دهد، استغراق در [[مشاهده]] [[منعم]] است، به گونه‌ای که [[شاکر]] را از مشاهده [[نعمت]] بازدارد. بالاترین مرتبه این نوع [[شهود]]، شهود منعم از سر تفرید است و در این حالت، [[سالک]] به مقامی می‌‌رسد که نه نعمت و نه شدت، هیچ‌کدام را غیر از [[خدا]] مشاهده نمی‌کند<ref>شرح منازل السائرین، عبد الرزاق کاشانی، ص۲۱۳-۲۱۶.</ref>. اگرچه عرفا از جهات گوناگون به بحث از درجات و [[مراتب شکر]] پرداخته‌اند، اکثر آنان درباره [[کامل‌ترین]] نوع [[شکر]] - که شکر بر شکر است - اتفاق‌نظر دارند<ref>جامع الاصول فی الاولیاء الطرق الصوفیه، نقشبندی، ج۲، ص۲۳۸.</ref>.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)|عرفان در قرآن]]، ص ۲۲۰.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:IM011028.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)|'''عرفان در قرآن''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:نعمت]]