نفس در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* پانویس */

2026-05-17T04:59:37Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۷ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۲۹
خط ۲۱۸:		خط ۲۱۸:
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	[[رده:مدخل‌های ~~در انتظار~~ تلخیص]]		[[رده:مدخل‌های تلخیص شده]]
	[[رده:نفس]]		[[رده:نفس]]

Bahmani در ‏۱۷ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۴:۵۹

2026-05-17T04:59:22Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۷ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۲۹
خط ۱:		خط ۱:
	~~{{در دست ویرایش ۲\|ماه=[[اردیبهشت]]\|روز=[[26]]\|سال=[[۱۴۰۵]]\|کاربر=Bahmani}}~~
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = نفس		\| موضوع مرتبط = نفس

Bahmani: /* معناشناسی */

2026-05-17T04:46:39Z

معناشناسی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۷ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۱۶
خط ۲۳:		خط ۲۳:
	«نفس» به معنای ذات، [[حقیقت]] و [[جان]] آمده است.<ref>فراهیدی، کتاب العین، ۷/۲۷۰؛ ابن‌منظور، لسان العرب، ۶/۲۳۵–۲۳۶؛ طریحی، مجمع البحرین، ۴/۱۱۲–۱۱۴.</ref> همچنین در اصطلاح [[فلسفه]]، نخستین مرتبه کمال برای جسم طبیعی محسوب می‌شود که آثار [[حیات]] مانند نمو، [[ادراک]] و حرکت ارادی بالقوه از آن صادر می‌گردد.<ref>ارسطو، فی النفس، ۲۹–۳۵ و ۱۵۷؛ خواجه‌نصیر، شرح الاشارات و التنبیهات، ۲/۲۹۰–۲۹۱؛ ملاصدرا، المبدأ و المعاد، ۲۳۲–۲۳۳.</ref> [[امام خمینی]] این تعریف را پذیرفته و [[معتقد]] است مراد از [[کمال اول]] چیزی است که شیء به‌واسطه آن از قوه و نقص خارج شده و به فعلیت می‌رسد.<ref>امام خمینی، دعاء السحر، ۶۵؛ امام خمینی، تقریرات، ۲/۵۹۴–۵۹۶.</ref> حکما نفس را به دو قسم فلکی و عنصری و عنصری را به نباتی و [[حیوانی]] و [[انسانی]] تقسیم می‌کنند<ref>ابن‌سینا، رسائل، ۲۵۰ و ۲۷۲؛ امام خمینی، تقریرات، ۲/۵۹۴.</ref> و موضوع بحث اینجا [[نفس انسانی]] است.		«نفس» به معنای ذات، [[حقیقت]] و [[جان]] آمده است.<ref>فراهیدی، کتاب العین، ۷/۲۷۰؛ ابن‌منظور، لسان العرب، ۶/۲۳۵–۲۳۶؛ طریحی، مجمع البحرین، ۴/۱۱۲–۱۱۴.</ref> همچنین در اصطلاح [[فلسفه]]، نخستین مرتبه کمال برای جسم طبیعی محسوب می‌شود که آثار [[حیات]] مانند نمو، [[ادراک]] و حرکت ارادی بالقوه از آن صادر می‌گردد.<ref>ارسطو، فی النفس، ۲۹–۳۵ و ۱۵۷؛ خواجه‌نصیر، شرح الاشارات و التنبیهات، ۲/۲۹۰–۲۹۱؛ ملاصدرا، المبدأ و المعاد، ۲۳۲–۲۳۳.</ref> [[امام خمینی]] این تعریف را پذیرفته و [[معتقد]] است مراد از [[کمال اول]] چیزی است که شیء به‌واسطه آن از قوه و نقص خارج شده و به فعلیت می‌رسد.<ref>امام خمینی، دعاء السحر، ۶۵؛ امام خمینی، تقریرات، ۲/۵۹۴–۵۹۶.</ref> حکما نفس را به دو قسم فلکی و عنصری و عنصری را به نباتی و [[حیوانی]] و [[انسانی]] تقسیم می‌کنند<ref>ابن‌سینا، رسائل، ۲۵۰ و ۲۷۲؛ امام خمینی، تقریرات، ۲/۵۹۴.</ref> و موضوع بحث اینجا [[نفس انسانی]] است.

	نفس با اصطلاحات دیگری، چون [[روح]] و [[عقل]] مرتبط است. عقل در ذات و فعل مجرد از ماده است؛ اما نفس در ذات مجرد از ماده و در فعل نیازمند به ماده است.<ref>شیخ اشراق، مجموعه مصنفات، ۴/۶۵–۶۶؛ امام خمینی، تقریرات، ۲/۵۵۳.</ref>[[روح]] در نزد [[فلاسفه]] کاربردهای چندی دارد ازجمله؛ روح مجرد را عقل<ref>شیخ اشراق، مجموعه مصنفات، ۴/۸۸؛ میرداماد، القبسات، ۴۱۴.</ref> و روح [[مدبر]] اجسام طبیعی را نفس می‌نامند.<ref>سجادی، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، ۲۴۶–۲۴۷.</ref> در اصطلاح [[عرفانی]]، از نفس انسانی به روح تعبیر می‌کنند<ref>سجادی، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، ۲۴۷.</ref> و در اصطلاح طبیعی و [[عرف]] [[طبیبان]]، روح به روح [[بخاری]] گفته می‌شود که مبدأ آن دماغ و مجرای آن اعصاب است و مرتبه نازله روح مجرد انسانی است<ref>امام خمینی، چهل حدیث، ۶۳۴.</ref>.<ref>[[باقر صاحبی\|صاحبی، باقر]]، [[نفس (مقاله)\|مقاله «نفس»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)\|دانشنامه امام خمینی ج۱۰]]، ص۴۸–۶۲.</ref>		نفس با اصطلاحات دیگری، چون [[روح]] و [[عقل]] مرتبط است. عقل در ذات و فعل مجرد از ماده است؛ اما نفس در ذات مجرد از ماده و در فعل نیازمند به ماده است<ref>شیخ اشراق، مجموعه مصنفات، ۴/۶۵–۶۶؛ امام خمینی، تقریرات، ۲/۵۵۳.</ref>. [[روح]] در نزد [[فلاسفه]] کاربردهای چندی دارد ازجمله؛ روح مجرد را عقل<ref>شیخ اشراق، مجموعه مصنفات، ۴/۸۸؛ میرداماد، القبسات، ۴۱۴.</ref> و روح [[مدبر]] اجسام طبیعی را نفس می‌نامند.<ref>سجادی، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، ۲۴۶–۲۴۷.</ref> در اصطلاح [[عرفانی]]، از نفس انسانی به روح تعبیر می‌کنند<ref>سجادی، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، ۲۴۷.</ref> و در اصطلاح طبیعی و [[عرف]] [[طبیبان]]، روح به روح [[بخاری]] گفته می‌شود که مبدأ آن دماغ و مجرای آن اعصاب است و مرتبه نازله روح مجرد انسانی است<ref>امام خمینی، چهل حدیث، ۶۳۴.</ref>.<ref>[[باقر صاحبی\|صاحبی، باقر]]، [[نفس (مقاله)\|مقاله «نفس»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)\|دانشنامه امام خمینی ج۱۰]]، ص۴۸–۶۲.</ref>

	== پیشینه ==		== پیشینه ==

Bahmani در ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۲۶

2026-05-16T09:26:20Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۵۶
خط ۱:		خط ۱:
			{{در دست ویرایش ۲\|ماه=[[اردیبهشت]]\|روز=[[26]]\|سال=[[۱۴۰۵]]\|کاربر=Bahmani}}
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = نفس		\| موضوع مرتبط = نفس

Bahmani در ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۲۵

2026-05-16T09:25:27Z

نمایش تغییرات

Bahmani در ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۰۵

2026-05-16T09:05:43Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۳۵
خط ۱:		خط ۱:
	{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = نفس\| عنوان مدخل = نفس\| مداخل مرتبط = [[نفس در قرآن]] - [[نفس در کلام اسلامی]] - [[نفس در اخلاق اسلامی]] - [[نفس در معارف دعا و زیارات]] - [[نفس در معارف و سیره سجادی]] - [[نفس در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]\| پرسش مرتبط = }}		{{مدخل مرتبط
			\| موضوع مرتبط = نفس
			\| عنوان مدخل = نفس
			\| مداخل مرتبط = [[نفس در قرآن]] - [[نفس در کلام اسلامی]] - [[نفس در اخلاق اسلامی]] - [[نفس در معارف دعا و زیارات]] - [[نفس در معارف و سیره سجادی]] - [[نفس در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
			\| پرسش مرتبط =
			}}

	== مقدمه ==		== مقدمه ==
	مسئله «[[نفس]]» و چگونگی آن یکی از مسائل مهم [[فلسفی]] است. [[اندیشمندان]] در [[شناخت نفس]] بسیار کوشیده‌اند و کتاب‌های مستقلی در این زمینه نگاشته‌اند. [[حکما]] شناخت نفس را هم رتبه [[علم توحید]] می‌شمارند و نیل به [[سعادت اخروی]] را در گرو شناخت نفس و کلید [[معرفت]] [[معاد]] می‌دانند.		مسئله «[[نفس]]» و چگونگی آن یکی از مسائل مهم [[فلسفی]] است. [[اندیشمندان]] در [[شناخت نفس]] بسیار کوشیده‌اند و کتاب‌های مستقلی در این زمینه نگاشته‌اند. [[حکما]] شناخت نفس را هم رتبه [[علم توحید]] می‌شمارند و نیل به [[سعادت اخروی]] را در گرو شناخت نفس و کلید [[معرفت]] [[معاد]] می‌دانند.

Bahmani: /* پانویس */

2026-05-16T07:55:02Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۲۵
خط ۲۱۳:		خط ۲۱۳:

	[[رده:مدخل‌های در انتظار تلخیص]]		[[رده:مدخل‌های در انتظار تلخیص]]
			[[رده:نفس]]

Jaafari: /* مراقبه و محاسبه نفس */

2023-12-21T06:20:34Z

مراقبه و محاسبه نفس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۹:۵۰
خط ۱۹۳:		خط ۱۹۳:
	===[[مراقبه]] و [[محاسبه نفس]]===		===[[مراقبه]] و [[محاسبه نفس]]===
	شرط مقدماتی، اساسی و اجرایی [[توفیق]] در [[تزکیه نفس]] و ایجاد انسان سالم، این است که انسان به نفس خود بدبین بوده آن را به [[تزکیه]] محتاج بداند. لازمه جدانشدنی بدبینی نسبت به نفس نیز، [[مراقبت]] دائمی از آن است؛ مثل [[مادری]] که دائماً مراقب است تا کودکش خود را به خطر نیندازد؛ لذا [[علمای اخلاق]] اولین شرط تزکیه را مراقبه دانسته‌اند، لکن خود مراقبه نیز مقدمه‌ای دارد که آن را [[مشارطه]] می‌گویند. مشارطه آن است که شخص طالب [[تزکیه نفس]]، برای زندگی‌اش [[برنامه‌ریزی]] کرده و با خود شرط کند که به آن برنامه عمل کند. آنگاه باید تمام وقت، مراقب باشد تا نفس مانند برخی [[کودکان]] که از انجام [[تکلیف]] طفره می‌روند، از عمل کردن به این برنامه شانه خالی نکند. این [[مراقبت]] دائمی باید از [[زمان]] [[بیدار]] شدن از [[خواب]] تا لحظه خواب تداوم داشته و با [[محاسبه نفس]] خاتمه پیدا کند. یعنی در ساعات آخر شب، باید از نفس حساب‌کشی کرد تا معلوم شود که طالب [[تزکیه]] تا چه اندازه به [[عهد]] خود [[وفادار]] بوده است. اگر در ضمن [[محاسبه]] معلوم شد که شخص به عهد خود [[وفا]] کرده، لازم است که [[شکر]] خدای را به‌جای آورده از [[خدا]] [[توفیق]] بیشتر [[طلب]] کند؛ ولی اگر عیان شد که [[عهدشکنی]] کرده است باید خود را مورد [[عتاب]] قرار داده نفس خود را [[سرزنش]] کند؛ و اگر باز به عهد خود وفادار نماند افزون بر [[معاتبه]] خود را [[معاقبه]] کرده، عقوبتی [[شرعی]] همچون [[روزه]] یا [[صدقه دادن]] و امثال آنها را که بر نفس گران است، بر آن [[تحمیل]] کند تا به این وسیله نفس را [[تأدیب]] کرده، رام [[عقل]] سازد<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲۲، صص ۷۵۸-۷۶۲؛ یادداشت‌های استاد، ج۲، ص۱۰۶؛ روایات مراقبه و محاسبه را در اصول کافی ج۲، کتاب الایمان والکفر، باب محاسبه العمل ملاحظه فرمایید.</ref>.<ref>[[احد ایمانی\|ایمانی، احد]]، [[اخلاق و فرا اخلاق (کتاب)\|اخلاق و فرا اخلاق]] ص ۷۲.</ref>		شرط مقدماتی، اساسی و اجرایی [[توفیق]] در [[تزکیه نفس]] و ایجاد انسان سالم، این است که انسان به نفس خود بدبین بوده آن را به [[تزکیه]] محتاج بداند. لازمه جدانشدنی بدبینی نسبت به نفس نیز، [[مراقبت]] دائمی از آن است؛ مثل [[مادری]] که دائماً مراقب است تا کودکش خود را به خطر نیندازد؛ لذا [[علمای اخلاق]] اولین شرط تزکیه را مراقبه دانسته‌اند، لکن خود مراقبه نیز مقدمه‌ای دارد که آن را [[مشارطه]] می‌گویند. مشارطه آن است که شخص طالب [[تزکیه نفس]]، برای زندگی‌اش [[برنامه‌ریزی]] کرده و با خود شرط کند که به آن برنامه عمل کند. آنگاه باید تمام وقت، مراقب باشد تا نفس مانند برخی [[کودکان]] که از انجام [[تکلیف]] طفره می‌روند، از عمل کردن به این برنامه شانه خالی نکند. این [[مراقبت]] دائمی باید از [[زمان]] [[بیدار]] شدن از [[خواب]] تا لحظه خواب تداوم داشته و با [[محاسبه نفس]] خاتمه پیدا کند. یعنی در ساعات آخر شب، باید از نفس حساب‌کشی کرد تا معلوم شود که طالب [[تزکیه]] تا چه اندازه به [[عهد]] خود [[وفادار]] بوده است. اگر در ضمن [[محاسبه]] معلوم شد که شخص به عهد خود [[وفا]] کرده، لازم است که [[شکر]] خدای را به‌جای آورده از [[خدا]] [[توفیق]] بیشتر [[طلب]] کند؛ ولی اگر عیان شد که [[عهدشکنی]] کرده است باید خود را مورد [[عتاب]] قرار داده نفس خود را [[سرزنش]] کند؛ و اگر باز به عهد خود وفادار نماند افزون بر [[معاتبه]] خود را [[معاقبه]] کرده، عقوبتی [[شرعی]] همچون [[روزه]] یا [[صدقه دادن]] و امثال آنها را که بر نفس گران است، بر آن [[تحمیل]] کند تا به این وسیله نفس را [[تأدیب]] کرده، رام [[عقل]] سازد<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲۲، صص ۷۵۸-۷۶۲؛ یادداشت‌های استاد، ج۲، ص۱۰۶؛ روایات مراقبه و محاسبه را در اصول کافی ج۲، کتاب الایمان والکفر، باب محاسبه العمل ملاحظه فرمایید.</ref>.<ref>[[احد ایمانی\|ایمانی، احد]]، [[اخلاق و فرا اخلاق (کتاب)\|اخلاق و فرا اخلاق]] ص ۷۲.</ref>

			==راه‌های [[اصلاح نفس]]==
			برای [[رهایی]] از عوامل [[فساد اخلاق]]، افزون بر استفاده از سازوکار [[مشارطه]]، [[مراقبه]]، [[محاسبه]] و [[معاقبه]] باید عوامل [[اصلاح‌گر]] نفس را هم [[شناخت]] تا با روش یاد شده این عوامل را جذب کرده و جایگزین عوامل فساد اخلاق کرد. عوامل اصلاح‌گر نفس عبارت‌اند از:
			۱. [[عبادت]] و ذکر؛
			۲. داشتن معاشر خوب؛
			۳. داشتن مربی و [[طبیب روحانی]]؛
			۴. [[مجاهده]] و مواجهه با [[مشکلات]]، [[مصائب]] و [[سختی]] ها؛
			۵. [[عشق]] و [[محبت]] و ارادت به [[اولیای الهی]]؛
			۶. تمرکز [[روحی]] و [[فکری]]<ref>مطهری، مرتضی، یادداشت‌های استاد، ج۲، ص۱۵۰.</ref>.<ref>[[احد ایمانی\|ایمانی، احد]]، [[اخلاق و فرا اخلاق (کتاب)\|اخلاق و فرا اخلاق]] ص ۷۵.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2023-12-21T06:19:17Z

منابع

@@ خط ۱۶۲: / خط ۱۶۲: @@
 [[امام خمینی]] عقل فعال را مکمل و مربی [[نفوس]] بشری دانسته است<ref>امام خمینی، تقریرات، ۲/۵۵۴.</ref> که نفس را از مرحله [[قوه]] به فعلیت و [[ادراکات عقلی]] می‌رساند<ref>امام خمینی، تقریرات، ۳/۴۹۴–۴۹۵.</ref>؛ به این معنا که نفس از مرتبه [[حس]] و تخیل و مرتبه عقل بالقوه (هیولانی) [[ترقی]] کرده و به‌تدریج به عقل بالفعل تبدیل می‌شود.<ref>امام خمینی، تقریرات، ۳/۴۳۲.</ref> البته حصول مرتبه عقل بالفعل و [[درک]] [[حقایق]] عقلیه برای هر کس ممکن نیست و مختص به افراد خاص است.<ref>امام خمینی، تقریرات، ۳/۴۳۸ و ۴۵۲.</ref> ایشان در [[اثبات]] [[عقل]] فعّال از طریق نفس به دو [[برهان]] اشاره کرده<ref>امام خمینی، تقریرات، ۳/۴۹۳–۴۹۴.</ref> و [[براهین]] منکرین [[اتحاد]] نفس با [[عقل فعال]] را [[نقد]] کرده است<ref>امام خمینی، تقریرات، ۳/۴۸۹.</ref> و بر این [[باور]] است که وحدت‌نفس با عقل فعال، [[وحدت]] عددی تقابلی نیست بلکه از سنخ وحدت حقه حقیقیه است.<ref>امام خمینی، تقریرات، ۳/۴۹۱.</ref> ایشان دربارهٔ چگونگی [[ارتباط]] عقل فعال با نفس و دیگر موجودات، بر این [[اعتقاد]] است که ارتباط خاصی برای هر موجود با عقل فعال برقرار است که با موجود دیگر این ارتباط نیست و این امر مستلزم جزء جزء شدن عقل فعّال نمی‌شود<ref>امام خمینی، تعلیقه فوائد، ۹۱–۹۲.</ref>.<ref>[[باقر صاحبی|صاحبی، باقر]]، [[نفس (مقاله)|مقاله «نفس»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۱۰، ص۴۸–۶۲.</ref>
 == منابع ==
 {{منابع}}
 # [[پرونده:IM009957.jpg|22px]] [[باقر صاحبی|صاحبی، باقر]]، [[نفس (مقاله)|مقاله «نفس»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|'''دانشنامه امام خمینی ج۱۰''']]
 {{پایان منابع}}

Bahmani: /* پانویس */

2023-04-05T07:41:48Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۱۱
خط ۱۷۰:		خط ۱۷۰:
	== پانویس ==		== پانویس ==
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

			[[رده:مدخل‌های در انتظار تلخیص]]