وحدت وجود - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۱۱ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۳۳

2026-04-11T08:33:38Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۱ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۰۳
خط ۷:		خط ۷:

	== وحدت وجود ==		== وحدت وجود ==
	== وحدت شخصی وجود ==		=== وحدت شخصی وجود ===
	وحدت شخصی وجود وجهِ [[شریف]] و دقیقی است که موافق [[برهان]] و ذوق [[عرفان]] و یافته وجدان است و با آنها منافاتی ندارد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۴۴.</ref>. وحدت شخصی وجود به این معنا است که وجود، واحدِ کثیر بوده و در عین حال که یک شخص است، بسیار می‌باشد<ref>همه یار است و نیست غیر از یار *** واحدی جلوه کرد و شد بسیار		وحدت شخصی وجود وجهِ [[شریف]] و دقیقی است که موافق [[برهان]] و ذوق [[عرفان]] و یافته وجدان است و با آنها منافاتی ندارد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۴۴.</ref>. وحدت شخصی وجود به این معنا است که وجود، واحدِ کثیر بوده و در عین حال که یک شخص است، بسیار می‌باشد<ref>همه یار است و نیست غیر از یار *** واحدی جلوه کرد و شد بسیار
	(حسن حسن‌زاده آملی، دیوان اشعار، ص۳۹۱)		(حسن حسن‌زاده آملی، دیوان اشعار، ص۳۹۱)
خط ۷۹:		خط ۷۹:
	(حسن حسن‌زاده آملی، دیوان اشعار، ص۵۱۳)</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۹۱ ـ ۱۰۰.</ref>		(حسن حسن‌زاده آملی، دیوان اشعار، ص۵۱۳)</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۹۱ ـ ۱۰۰.</ref>

	== وحدت وجود در نظر و فنای در صورت ==		=== وحدت وجود در نظر و فنای در صورت ===
	وجه دیگری که می‌توان در معنای وحدت تصور کرد، دقیق و لطیف است و با [[عقل]] و نقل موافق است و [[اخلاص در عبادت]]، مقدمه دستیابی به این [[مقام]] منیع و بلند و نردبانی برای ارتقا به این منظر رفیع و والاست. هرکس مراقب [[اخلاص]] و حضور باشد، آماده است به این مرتبه عظما و [[جنت]] علیا دست یابد. در توضیح این وجه [[شریف]] می‌گوییم: [[خداوند متعال]] در [[حیات]] و [[قدرت]] و [[علم]] و [[اراده]] تجلی و ظهور یافته است؛ مانند کسی که به واسطه [[فصاحت]] و [[بلاغت]] کلامش بر دیگران تجلی می‌کند و آشکار می‌گردد؛ مثال دیگر اینکه وقتی شکل [[انسان]] در آینه‌های مختلف می‌افتد، شکی نیست که عکس‌های او در آینه‌های گوناگون ظهور تصویر اوست، نه اینکه در آینه‌ها وجود پیدا کند و [[حلول]] نماید و با آنها [[متحد]] شود؛ اگر کسی به این آینه‌ها بنگرد، عکس‌های متعددی می‌بیند، چنان‌که آینه‌ها را نیز می‌بیند و هنگامی که به صاحب عکس توجهی نکند، خیال می‌کند که آنها اشیائی مستقل هستند؛ ولی اگر نظرش را فقط به خود صاحب عکس بدوزد و از فرط [[عشق]]، به اشیاء دیگر و آینه‌ها توجهی نکند و در میان این کثرات جز او نبیند، یعنی فقط به صاحب عکس متوجه باشد، این همان وحدت وجود در نظر و فنای در صورت است.		وجه دیگری که می‌توان در معنای وحدت تصور کرد، دقیق و لطیف است و با [[عقل]] و نقل موافق است و [[اخلاص در عبادت]]، مقدمه دستیابی به این [[مقام]] منیع و بلند و نردبانی برای ارتقا به این منظر رفیع و والاست. هرکس مراقب [[اخلاص]] و حضور باشد، آماده است به این مرتبه عظما و [[جنت]] علیا دست یابد. در توضیح این وجه [[شریف]] می‌گوییم: [[خداوند متعال]] در [[حیات]] و [[قدرت]] و [[علم]] و [[اراده]] تجلی و ظهور یافته است؛ مانند کسی که به واسطه [[فصاحت]] و [[بلاغت]] کلامش بر دیگران تجلی می‌کند و آشکار می‌گردد؛ مثال دیگر اینکه وقتی شکل [[انسان]] در آینه‌های مختلف می‌افتد، شکی نیست که عکس‌های او در آینه‌های گوناگون ظهور تصویر اوست، نه اینکه در آینه‌ها وجود پیدا کند و [[حلول]] نماید و با آنها [[متحد]] شود؛ اگر کسی به این آینه‌ها بنگرد، عکس‌های متعددی می‌بیند، چنان‌که آینه‌ها را نیز می‌بیند و هنگامی که به صاحب عکس توجهی نکند، خیال می‌کند که آنها اشیائی مستقل هستند؛ ولی اگر نظرش را فقط به خود صاحب عکس بدوزد و از فرط [[عشق]]، به اشیاء دیگر و آینه‌ها توجهی نکند و در میان این کثرات جز او نبیند، یعنی فقط به صاحب عکس متوجه باشد، این همان وحدت وجود در نظر و فنای در صورت است.

خط ۹۸:		خط ۹۸:
	از آنچه گفتیم روشن می‌گردد که مراد از وحدت وجود چیزی نیست که برخی با نگاهی سطحی به سخن [[عرفا]] [[گمان]] برده‌اند و لقاء [[الله]] که برای اهلش حاصل است، چیزی نیست که [[جاهلان]] و کسانی که جمع و [[تفرقه]] را جمع نمی‌نمایند، تصور کرده‌اند. در این باره [[حدیثی]] از [[معدن]] حقایق، [[امام]] [[جعفر صادق]]{{ع}} موجود است؛ ایشان می‌فرماید: {{متن حدیث\|الْجَمْعُ بِلا تَفْرِقَةٍ زَنْدَقَةٌ، وَ التَّفْرِقَةُ بِدُونِ الْجَمْعِ تَعْطِيلٌ، وَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا تَوْحِيدٌ}}<ref>جمع بدون تفرقه زندقه است و تفرقه بدون جمع تعطیل و جمع میان آن دو (تفرقه و جمع) توحید است.</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۵۱.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۱۰۰ ـ ۱۰۴.</ref>		از آنچه گفتیم روشن می‌گردد که مراد از وحدت وجود چیزی نیست که برخی با نگاهی سطحی به سخن [[عرفا]] [[گمان]] برده‌اند و لقاء [[الله]] که برای اهلش حاصل است، چیزی نیست که [[جاهلان]] و کسانی که جمع و [[تفرقه]] را جمع نمی‌نمایند، تصور کرده‌اند. در این باره [[حدیثی]] از [[معدن]] حقایق، [[امام]] [[جعفر صادق]]{{ع}} موجود است؛ ایشان می‌فرماید: {{متن حدیث\|الْجَمْعُ بِلا تَفْرِقَةٍ زَنْدَقَةٌ، وَ التَّفْرِقَةُ بِدُونِ الْجَمْعِ تَعْطِيلٌ، وَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا تَوْحِيدٌ}}<ref>جمع بدون تفرقه زندقه است و تفرقه بدون جمع تعطیل و جمع میان آن دو (تفرقه و جمع) توحید است.</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۵۱.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۱۰۰ ـ ۱۰۴.</ref>

	== وحدت وجود در مرتبه عمائیه<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۳۰۳-۳۰۶.</ref> ==		=== وحدت وجود در مرتبه عمائیه<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۳۰۳-۳۰۶.</ref> ===
	[[سید بن طاووس]] در کتاب اقبال الاعمال دعایی را نقل می‌کند که از [[امام زمان]]{{ع}} به [[محمد بن عثمان]] آموخته است<ref>سید بن طاووس، اقبال الاعمال، ج۲، ص۶۴۶.</ref>. در این [[دعا]] به وجه والایی از وحدت وجود اشاره می‌شود که مختص [[مقام]] کاملان است: {{متن حدیث\|اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِمَعَانِي جَمِيعِ مَا يَدْعُوكَ بِهِ وُلَاةُ أَمْرِكَ الْمَأْمُونُونَ عَلَى سِرِّكَ الْمُسْتَبْشِرُونَ بِأَمْرِكَ الْوَاصِفُونَ لِقُدْرَتِكَ الْمُعْلِنُونَ لِعَظَمَتِكَ وَ أَسْأَلُكَ بِمَا نَطَقَ فِيهِمْ مِنْ مَشِيَّتِكَ فَجَعَلْتَهُمْ مَعَادِنَ لِكَلِمَاتِكَ وَ أَرْكَاناً لِتَوْحِيدِكَ وَ آيَاتِكَ وَ مَقَامَاتِكَ الَّتِي لَا تَعْطِيلَ لَهَا فِي كُلِّ مَكَانٍ يَعْرِفُكَ بِهَا مَنْ عَرَفَكَ لَا فَرْقَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهَا إِلَّا أَنَّهُمْ عِبَادُكَ وَ خَلْقُكَ فَتْقُهَا وَ رَتْقُهَا بِيَدِكَ بَدْؤُهَا مِنْكَ وَ عَوْدُهَا إِلَيْكَ}}<ref>بارخدایا از تو درخواست می‌کنم به حق معانی و بواطن دعاهایی که والیان امرت تو را به آن می‌خوانند؛ آنان که امین سرّ و مبشّر امر تو و وصف کننده قدرت تو و آشکار کننده عظمت تو هستند؛ از تو می‌خواهم به حق آنان که مشیّت تو را ظاهر و گویا کرده و به نطق و سخن درآوردند؛ پس آنان را معادن کلماتت قرار دادی و [عالم کثرت بدین وسیله پدید آمد؛] تو ای پروردگار! آنان را ارکان توحیدت و آیات و نشانه‌های خود و مقاماتت، که در هیچ محل و مکانی تعطیل‌پذیر نیست، قرار دادی و مقدّر فرمودی؛ به طوری که هرکس بخواهد تو را بشناسد، به سبب آنان می‌شناسد؛ فرقی میان تو و آنها نیست، مگر اینکه آنها بندگان تو و آفریده تو هستند و فتق و رتق آنها به دست توست؛ از تو نشئت می‌گیرند و به سوی تو برگشت دارند! (حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۱۳۶) برای رفع برخی اشکالات و پاسخ به شبهاتی که به این دعا وارد کرده‌اند، رجوع شود به: علامه محمدحسین حسینی طهرانی، الله‌شناسی، ج۲، ص۲۹۵-۳۱۴.</ref>.		[[سید بن طاووس]] در کتاب اقبال الاعمال دعایی را نقل می‌کند که از [[امام زمان]]{{ع}} به [[محمد بن عثمان]] آموخته است<ref>سید بن طاووس، اقبال الاعمال، ج۲، ص۶۴۶.</ref>. در این [[دعا]] به وجه والایی از وحدت وجود اشاره می‌شود که مختص [[مقام]] کاملان است: {{متن حدیث\|اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِمَعَانِي جَمِيعِ مَا يَدْعُوكَ بِهِ وُلَاةُ أَمْرِكَ الْمَأْمُونُونَ عَلَى سِرِّكَ الْمُسْتَبْشِرُونَ بِأَمْرِكَ الْوَاصِفُونَ لِقُدْرَتِكَ الْمُعْلِنُونَ لِعَظَمَتِكَ وَ أَسْأَلُكَ بِمَا نَطَقَ فِيهِمْ مِنْ مَشِيَّتِكَ فَجَعَلْتَهُمْ مَعَادِنَ لِكَلِمَاتِكَ وَ أَرْكَاناً لِتَوْحِيدِكَ وَ آيَاتِكَ وَ مَقَامَاتِكَ الَّتِي لَا تَعْطِيلَ لَهَا فِي كُلِّ مَكَانٍ يَعْرِفُكَ بِهَا مَنْ عَرَفَكَ لَا فَرْقَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهَا إِلَّا أَنَّهُمْ عِبَادُكَ وَ خَلْقُكَ فَتْقُهَا وَ رَتْقُهَا بِيَدِكَ بَدْؤُهَا مِنْكَ وَ عَوْدُهَا إِلَيْكَ}}<ref>بارخدایا از تو درخواست می‌کنم به حق معانی و بواطن دعاهایی که والیان امرت تو را به آن می‌خوانند؛ آنان که امین سرّ و مبشّر امر تو و وصف کننده قدرت تو و آشکار کننده عظمت تو هستند؛ از تو می‌خواهم به حق آنان که مشیّت تو را ظاهر و گویا کرده و به نطق و سخن درآوردند؛ پس آنان را معادن کلماتت قرار دادی و [عالم کثرت بدین وسیله پدید آمد؛] تو ای پروردگار! آنان را ارکان توحیدت و آیات و نشانه‌های خود و مقاماتت، که در هیچ محل و مکانی تعطیل‌پذیر نیست، قرار دادی و مقدّر فرمودی؛ به طوری که هرکس بخواهد تو را بشناسد، به سبب آنان می‌شناسد؛ فرقی میان تو و آنها نیست، مگر اینکه آنها بندگان تو و آفریده تو هستند و فتق و رتق آنها به دست توست؛ از تو نشئت می‌گیرند و به سوی تو برگشت دارند! (حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۱۳۶) برای رفع برخی اشکالات و پاسخ به شبهاتی که به این دعا وارد کرده‌اند، رجوع شود به: علامه محمدحسین حسینی طهرانی، الله‌شناسی، ج۲، ص۲۹۵-۳۱۴.</ref>.

Bahmani در ‏۱۱ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۳۳

2026-04-11T08:33:14Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۱ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۰۳
خط ۷:		خط ۷:

	== وحدت وجود ==		== وحدت وجود ==
	[[علامه حسن‌زاده]] در رساله [[لقاء الله]] و برخی کتاب‌های دیگرشان، وجوه مختلف وحدت وجود را برمی‌شمارد و بطلان برخی را اظهار و حقانیت بعضی دیگر را [[تأیید]] و در عین حال نقد می‌کند<ref>ر.ک: حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۵۱-۱۴۳.</ref>:

	== وحدت شخصی وجود ==		== وحدت شخصی وجود ==
	وحدت شخصی وجود وجهِ [[شریف]] و دقیقی است که موافق [[برهان]] و ذوق [[عرفان]] و یافته وجدان است و با آنها منافاتی ندارد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۴۴.</ref>. وحدت شخصی وجود به این معنا است که وجود، واحدِ کثیر بوده و در عین حال که یک شخص است، بسیار می‌باشد<ref>همه یار است و نیست غیر از یار *** واحدی جلوه کرد و شد بسیار		وحدت شخصی وجود وجهِ [[شریف]] و دقیقی است که موافق [[برهان]] و ذوق [[عرفان]] و یافته وجدان است و با آنها منافاتی ندارد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۴۴.</ref>. وحدت شخصی وجود به این معنا است که وجود، واحدِ کثیر بوده و در عین حال که یک شخص است، بسیار می‌باشد<ref>همه یار است و نیست غیر از یار *** واحدی جلوه کرد و شد بسیار
خط ۷۹:		خط ۷۷:
	معاذالله ز پندار فضولی *** بخوانی اهل وحدت را حلولی		معاذالله ز پندار فضولی *** بخوانی اهل وحدت را حلولی
	چه یک ذات است و در حدّ کمال است *** مر او را قد و خد و خط و خال است		چه یک ذات است و در حدّ کمال است *** مر او را قد و خد و خط و خال است
	(حسن حسن‌زاده آملی، دیوان اشعار، ص۵۱۳)</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۹۱.</ref>		(حسن حسن‌زاده آملی، دیوان اشعار، ص۵۱۳)</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۹۱ ـ ۱۰۰.</ref>

	== وحدت وجود در نظر و فنای در صورت ==		== وحدت وجود در نظر و فنای در صورت ==
خط ۹۸:		خط ۹۶:
	خلاصه [[کلام]] این که [[موحد]] [[حقیقی]] زمانی که اضافات را از خویش زدود و اعیان ممکنات و [[حقایق]] وجود امکانی را مشاهده نکرد و به آنها ننگریست و در آنها جز تجلی [[خدای تعالی]] و ظهور [[قدرت]] و صفات کمالی را ندید و [[اشتغال]] به این مخلوقاتْ او را از وجود [[واجب تعالی]] [[غافل]] نساخت و از یادش نَبُرد که خدای تعالی در هر شیئی ظهور دارد، در این صورت او در [[خدا]] فانی و نزدش مرزوق است و جز خدا کسی را نمی‌بیند. [[توحیدی]] این‌گونه فقط روزیِ عده کمی از [[اهل الله]] می‌شود که به [[نعمت]] عظمای لقای او رسیده‌اند. زمانی که [[موحّد]] به این [[مقام]] برسد، [[تسلط]] خدا بر ماسوایش درمی‌یابد و می‌بیند که {{متن قرآن\|مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا}}<ref>«هیچ جنبنده‌ای نیست مگر که او بر هستیش چیرگی دارد» سوره هود، آیه ۵۶.</ref> و می‌گوید: {{متن قرآن\|لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ}}<ref>«فرمانفرمایی در این روز از آن کیست؟ از آن خداوند یگانه دادفرما» سوره غافر، آیه ۱۶.</ref> و به سرّ سخن [[امیر مؤمنان]] می‌رسد که فرمود: {{متن حدیث\|مَعَ كُلِّ شَيْءٍ لَا بِمُقَارَنَةٍ وَ غَيْرُ كُلِّ شَيْءٍ لَا بِمُزَايَلَةٍ}}<ref>«خدا با هر چیزی است؛ اما نه اینکه با آن قرین باشد و مغایر با همه چیز است؛ اما نه اینکه از آن بیگانه و جدا باشد». (نهج البلاغه، خطبه اول)</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۴۴-۴۷ و همو، هزار و یک کلمه، ج۴، ص۴۲۵-۷۲۵.</ref>		خلاصه [[کلام]] این که [[موحد]] [[حقیقی]] زمانی که اضافات را از خویش زدود و اعیان ممکنات و [[حقایق]] وجود امکانی را مشاهده نکرد و به آنها ننگریست و در آنها جز تجلی [[خدای تعالی]] و ظهور [[قدرت]] و صفات کمالی را ندید و [[اشتغال]] به این مخلوقاتْ او را از وجود [[واجب تعالی]] [[غافل]] نساخت و از یادش نَبُرد که خدای تعالی در هر شیئی ظهور دارد، در این صورت او در [[خدا]] فانی و نزدش مرزوق است و جز خدا کسی را نمی‌بیند. [[توحیدی]] این‌گونه فقط روزیِ عده کمی از [[اهل الله]] می‌شود که به [[نعمت]] عظمای لقای او رسیده‌اند. زمانی که [[موحّد]] به این [[مقام]] برسد، [[تسلط]] خدا بر ماسوایش درمی‌یابد و می‌بیند که {{متن قرآن\|مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا}}<ref>«هیچ جنبنده‌ای نیست مگر که او بر هستیش چیرگی دارد» سوره هود، آیه ۵۶.</ref> و می‌گوید: {{متن قرآن\|لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ}}<ref>«فرمانفرمایی در این روز از آن کیست؟ از آن خداوند یگانه دادفرما» سوره غافر، آیه ۱۶.</ref> و به سرّ سخن [[امیر مؤمنان]] می‌رسد که فرمود: {{متن حدیث\|مَعَ كُلِّ شَيْءٍ لَا بِمُقَارَنَةٍ وَ غَيْرُ كُلِّ شَيْءٍ لَا بِمُزَايَلَةٍ}}<ref>«خدا با هر چیزی است؛ اما نه اینکه با آن قرین باشد و مغایر با همه چیز است؛ اما نه اینکه از آن بیگانه و جدا باشد». (نهج البلاغه، خطبه اول)</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۴۴-۴۷ و همو، هزار و یک کلمه، ج۴، ص۴۲۵-۷۲۵.</ref>

	از آنچه گفتیم روشن می‌گردد که مراد از وحدت وجود چیزی نیست که برخی با نگاهی سطحی به سخن [[عرفا]] [[گمان]] برده‌اند و لقاء [[الله]] که برای اهلش حاصل است، چیزی نیست که [[جاهلان]] و کسانی که جمع و [[تفرقه]] را جمع نمی‌نمایند، تصور کرده‌اند. در این باره [[حدیثی]] از [[معدن]] حقایق، [[امام]] [[جعفر صادق]]{{ع}} موجود است؛ ایشان می‌فرماید: {{متن حدیث\|الْجَمْعُ بِلا تَفْرِقَةٍ زَنْدَقَةٌ، وَ التَّفْرِقَةُ بِدُونِ الْجَمْعِ تَعْطِيلٌ، وَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا تَوْحِيدٌ}}<ref>جمع بدون تفرقه زندقه است و تفرقه بدون جمع تعطیل و جمع میان آن دو (تفرقه و جمع) توحید است.</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۵۱.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۱۰۰.</ref>		از آنچه گفتیم روشن می‌گردد که مراد از وحدت وجود چیزی نیست که برخی با نگاهی سطحی به سخن [[عرفا]] [[گمان]] برده‌اند و لقاء [[الله]] که برای اهلش حاصل است، چیزی نیست که [[جاهلان]] و کسانی که جمع و [[تفرقه]] را جمع نمی‌نمایند، تصور کرده‌اند. در این باره [[حدیثی]] از [[معدن]] حقایق، [[امام]] [[جعفر صادق]]{{ع}} موجود است؛ ایشان می‌فرماید: {{متن حدیث\|الْجَمْعُ بِلا تَفْرِقَةٍ زَنْدَقَةٌ، وَ التَّفْرِقَةُ بِدُونِ الْجَمْعِ تَعْطِيلٌ، وَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا تَوْحِيدٌ}}<ref>جمع بدون تفرقه زندقه است و تفرقه بدون جمع تعطیل و جمع میان آن دو (تفرقه و جمع) توحید است.</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۵۱.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۱۰۰ ـ ۱۰۴.</ref>

	== وحدت وجود در مرتبه عمائیه<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۳۰۳-۳۰۶.</ref> ==		== وحدت وجود در مرتبه عمائیه<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۳۰۳-۳۰۶.</ref> ==
خط ۱۱۰:		خط ۱۰۸:
	و این میم، همان میمِ در اول مربوبیت است که اگر برداشته شود، مربوبیتْ ربوبیت می‌شود؛ یعنی «احد» ربوبیت دارد و «احمد» مربوبیت. هم‌چنین این میم، می‌تواند میمِ مخلوق و ممکن و محتاج باشد. «احد» آفریدگار است و «احمد» آفرید؛ هر چند که او جوامع الکلم است و قرآن ناطق. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۳۰۵ و همو، شرح مصباح الانس، ص۶۲۷)</ref> و به خاطر همین تشابه است که انسان کامل به مقام خلیفه الهی شرافت یافته است. پس انسان کامل مربوبِ ربّ العالمین است و فرق بین الله و مشابه او (انسان کامل) نیز به همین ربوبیت و مربوبیت است. در حدیث آمده که معصوم{{عم}} فرمود: {{متن حدیث\|نَزِّلُونَا عَنِ الرُّبُوبِيَّةِ وَ قُولُوا فِينَا مَا شِئْتُمْ}}<ref>ما را از مقام ربوبیت پایین آورید و هر چه میخواهید درباره [مقامات] ما بگویید.</ref>.		و این میم، همان میمِ در اول مربوبیت است که اگر برداشته شود، مربوبیتْ ربوبیت می‌شود؛ یعنی «احد» ربوبیت دارد و «احمد» مربوبیت. هم‌چنین این میم، می‌تواند میمِ مخلوق و ممکن و محتاج باشد. «احد» آفریدگار است و «احمد» آفرید؛ هر چند که او جوامع الکلم است و قرآن ناطق. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۳۰۵ و همو، شرح مصباح الانس، ص۶۲۷)</ref> و به خاطر همین تشابه است که انسان کامل به مقام خلیفه الهی شرافت یافته است. پس انسان کامل مربوبِ ربّ العالمین است و فرق بین الله و مشابه او (انسان کامل) نیز به همین ربوبیت و مربوبیت است. در حدیث آمده که معصوم{{عم}} فرمود: {{متن حدیث\|نَزِّلُونَا عَنِ الرُّبُوبِيَّةِ وَ قُولُوا فِينَا مَا شِئْتُمْ}}<ref>ما را از مقام ربوبیت پایین آورید و هر چه میخواهید درباره [مقامات] ما بگویید.</ref>.

	در سه جمله شریفی که ذکر شد، یکی از ناحیه [[مقدس]] {{متن حدیث\|لَا فَرْقَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهَا إِلَّا أَنَّهُمْ عِبَادُكَ وَ خَلْقُكَ}} و فرمایش معصوم{{عم}} {{متن حدیث\|نَزِّلُونَا عَنِ الرُّبُوبِيَّةِ وَ قُولُوا فِينَا مَا شِئْتُمْ}} و دیگری [[کلام]] قیصری (تفاوتی میان آنها نیست جز به واسطه ربوبیت و مربوبیت)، معنا و وجه دیگری برای وحدت وجود (وحدت وجود در مرتبه عمائیه) دریافت شد که بالاتر و والاتر و نیز دقیق‌تر و شریف‌تر از وجوه گذشته است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۱۴۳؛ همو، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۳۰۵ و همو، رساله نور علی نور در ذکر و ذاکر و مذکور، ص۱۴۰.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۱۰۴.</ref>		در سه جمله شریفی که ذکر شد، یکی از ناحیه [[مقدس]] {{متن حدیث\|لَا فَرْقَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهَا إِلَّا أَنَّهُمْ عِبَادُكَ وَ خَلْقُكَ}} و فرمایش معصوم{{عم}} {{متن حدیث\|نَزِّلُونَا عَنِ الرُّبُوبِيَّةِ وَ قُولُوا فِينَا مَا شِئْتُمْ}} و دیگری [[کلام]] قیصری (تفاوتی میان آنها نیست جز به واسطه ربوبیت و مربوبیت)، معنا و وجه دیگری برای وحدت وجود (وحدت وجود در مرتبه عمائیه) دریافت شد که بالاتر و والاتر و نیز دقیق‌تر و شریف‌تر از وجوه گذشته است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۱۴۳؛ همو، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۳۰۵ و همو، رساله نور علی نور در ذکر و ذاکر و مذکور، ص۱۴۰.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۱۰۴ ـ ۱۰۶.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani: /* پانویس */

2026-04-11T08:30:39Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۱ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۰۰
خط ۱۲۰:		خط ۱۲۰:
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	[[رده:~~وحدت~~]]		[[رده:خداشناسی]]

Bahmani در ‏۱۱ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۳۰

2026-04-11T08:30:06Z

نمایش تغییرات

Jaafari در ‏۸ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۰۴:۵۴

2026-03-08T04:54:46Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۲۴
خط ۷۴:		خط ۷۴:
	معاذالله ز پندار فضولی *** بخوانی اهل وحدت را حلولی		معاذالله ز پندار فضولی *** بخوانی اهل وحدت را حلولی
	چه یک ذات است و در حدّ کمال است *** مر او را قد و خد و خط و خال است		چه یک ذات است و در حدّ کمال است *** مر او را قد و خد و خط و خال است
	(حسن حسن‌زاده آملی، دیوان اشعار، ص۵۱۳)</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ~~؟؟؟~~.</ref>		(حسن حسن‌زاده آملی، دیوان اشعار، ص۵۱۳)</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۹۱.</ref>

	==وحدت وجود در نظر و فنای در صورت==		==وحدت وجود در نظر و فنای در صورت==
خط ۸۷:		خط ۸۷:

	خلاصه [[کلام]] این که [[موحد]] [[حقیقی]] زمانی که اضافات را از خویش زدود و اعیان ممکنات و [[حقایق]] وجود امکانی را [[مشاهده]] نکرد و به آنها ننگریست و در آنها جز تجلی [[خدای تعالی]] و ظهور [[قدرت]] و صفات کمالی را ندید و [[اشتغال]] به این مخلوقاتْ او را از وجود [[واجب تعالی]] [[غافل]] نساخت و از یادش نَبُرد که خدای تعالی در هر شیئی ظهور دارد، در این صورت او در [[خدا]] فانی و نزدش مرزوق است و جز خدا کسی را نمی‌بیند. [[توحیدی]] این‌گونه فقط روزیِ عده کمی از [[اهل الله]] می‌شود که به [[نعمت]] عظمای لقای او رسیده‌اند. زمانی که [[موحّد]] به این [[مقام]] برسد، [[تسلط]] خدا بر ماسوایش درمی‌یابد و می‌بیند که {{متن قرآن\|مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا}}<ref>«هیچ جنبنده‌ای نیست مگر که او بر هستیش چیرگی دارد» سوره هود، آیه ۵۶.</ref> و می‌گوید: {{متن قرآن\|لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ}}<ref>«فرمانفرمایی در این روز از آن کیست؟ از آن خداوند یگانه دادفرما» سوره غافر، آیه ۱۶.</ref> و به سرّ سخن [[امیر مؤمنان]] می‌رسد که فرمود: {{متن حدیث\|مَعَ كُلِّ شَيْءٍ لَا بِمُقَارَنَةٍ وَ غَيْرُ كُلِّ شَيْءٍ لَا بِمُزَايَلَةٍ}}<ref>«خدا با هر چیزی است؛ اما نه اینکه با آن قرین باشد و مغایر با همه چیز است؛ اما نه اینکه از آن بیگانه و جدا باشد». (نهج البلاغه، خطبه اول)</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۴۴-۴۷ و همو، هزار و یک کلمه، ج۴، ص۴۲۵-۷۲۵.</ref>		خلاصه [[کلام]] این که [[موحد]] [[حقیقی]] زمانی که اضافات را از خویش زدود و اعیان ممکنات و [[حقایق]] وجود امکانی را [[مشاهده]] نکرد و به آنها ننگریست و در آنها جز تجلی [[خدای تعالی]] و ظهور [[قدرت]] و صفات کمالی را ندید و [[اشتغال]] به این مخلوقاتْ او را از وجود [[واجب تعالی]] [[غافل]] نساخت و از یادش نَبُرد که خدای تعالی در هر شیئی ظهور دارد، در این صورت او در [[خدا]] فانی و نزدش مرزوق است و جز خدا کسی را نمی‌بیند. [[توحیدی]] این‌گونه فقط روزیِ عده کمی از [[اهل الله]] می‌شود که به [[نعمت]] عظمای لقای او رسیده‌اند. زمانی که [[موحّد]] به این [[مقام]] برسد، [[تسلط]] خدا بر ماسوایش درمی‌یابد و می‌بیند که {{متن قرآن\|مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا}}<ref>«هیچ جنبنده‌ای نیست مگر که او بر هستیش چیرگی دارد» سوره هود، آیه ۵۶.</ref> و می‌گوید: {{متن قرآن\|لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ}}<ref>«فرمانفرمایی در این روز از آن کیست؟ از آن خداوند یگانه دادفرما» سوره غافر، آیه ۱۶.</ref> و به سرّ سخن [[امیر مؤمنان]] می‌رسد که فرمود: {{متن حدیث\|مَعَ كُلِّ شَيْءٍ لَا بِمُقَارَنَةٍ وَ غَيْرُ كُلِّ شَيْءٍ لَا بِمُزَايَلَةٍ}}<ref>«خدا با هر چیزی است؛ اما نه اینکه با آن قرین باشد و مغایر با همه چیز است؛ اما نه اینکه از آن بیگانه و جدا باشد». (نهج البلاغه، خطبه اول)</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۴۴-۴۷ و همو، هزار و یک کلمه، ج۴، ص۴۲۵-۷۲۵.</ref>
	از آنچه گفتیم روشن می‌گردد که مراد از وحدت وجود چیزی نیست که برخی با نگاهی سطحی به سخن [[عرفا]] [[گمان]] برده‌اند و لقاء [[الله]] که برای اهلش حاصل است، چیزی نیست که [[جاهلان]] و کسانی که جمع و [[تفرقه]] را جمع نمی‌نمایند، تصور کرده‌اند. در این باره [[حدیثی]] از [[معدن]] حقایق، [[امام]] [[جعفر صادق]]{{ع}} موجود است؛ ایشان می‌فرماید: {{متن حدیث\|الْجَمْعُ بِلا تَفْرِقَةٍ زَنْدَقَةٌ، وَ التَّفْرِقَةُ بِدُونِ الْجَمْعِ تَعْطِيلٌ، وَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا تَوْحِيدٌ}}<ref>جمع بدون تفرقه زندقه است و تفرقه بدون جمع تعطیل و جمع میان آن دو (تفرقه و جمع) توحید است.</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۵۱.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ~~؟؟؟~~.</ref>		از آنچه گفتیم روشن می‌گردد که مراد از وحدت وجود چیزی نیست که برخی با نگاهی سطحی به سخن [[عرفا]] [[گمان]] برده‌اند و لقاء [[الله]] که برای اهلش حاصل است، چیزی نیست که [[جاهلان]] و کسانی که جمع و [[تفرقه]] را جمع نمی‌نمایند، تصور کرده‌اند. در این باره [[حدیثی]] از [[معدن]] حقایق، [[امام]] [[جعفر صادق]]{{ع}} موجود است؛ ایشان می‌فرماید: {{متن حدیث\|الْجَمْعُ بِلا تَفْرِقَةٍ زَنْدَقَةٌ، وَ التَّفْرِقَةُ بِدُونِ الْجَمْعِ تَعْطِيلٌ، وَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا تَوْحِيدٌ}}<ref>جمع بدون تفرقه زندقه است و تفرقه بدون جمع تعطیل و جمع میان آن دو (تفرقه و جمع) توحید است.</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۵۱.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۱۰۰.</ref>

	==وحدت وجود در مرتبه عمائیه<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۳۰۳-۳۰۶.</ref>==		==وحدت وجود در مرتبه عمائیه<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۳۰۳-۳۰۶.</ref>==
خط ۱۰۱:		خط ۱۰۱:
	و این میم، همان میمِ در اول مربوبیت است که اگر برداشته شود، مربوبیتْ ربوبیت می‌شود؛ یعنی «احد» ربوبیت دارد و «احمد» مربوبیت. هم‌چنین این میم، می‌تواند میمِ مخلوق و ممکن و محتاج باشد. «احد» آفریدگار است و «احمد» آفرید؛ هر چند که او جوامع الکلم است و قرآن ناطق. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۳۰۵ و همو، شرح مصباح الانس، ص۶۲۷)</ref> و به خاطر همین تشابه است که انسان کامل به مقام خلیفه الهی شرافت یافته است. پس انسان کامل مربوبِ ربّ العالمین است و فرق بین الله و مشابه او (انسان کامل) نیز به همین ربوبیت و مربوبیت است. در حدیث آمده که معصوم{{عم}} فرمود: {{متن حدیث\|نَزِّلُونَا عَنِ الرُّبُوبِيَّةِ وَ قُولُوا فِينَا مَا شِئْتُمْ}}<ref>ما را از مقام ربوبیت پایین آورید و هر چه میخواهید درباره [مقامات] ما بگویید.</ref>.		و این میم، همان میمِ در اول مربوبیت است که اگر برداشته شود، مربوبیتْ ربوبیت می‌شود؛ یعنی «احد» ربوبیت دارد و «احمد» مربوبیت. هم‌چنین این میم، می‌تواند میمِ مخلوق و ممکن و محتاج باشد. «احد» آفریدگار است و «احمد» آفرید؛ هر چند که او جوامع الکلم است و قرآن ناطق. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۳۰۵ و همو، شرح مصباح الانس، ص۶۲۷)</ref> و به خاطر همین تشابه است که انسان کامل به مقام خلیفه الهی شرافت یافته است. پس انسان کامل مربوبِ ربّ العالمین است و فرق بین الله و مشابه او (انسان کامل) نیز به همین ربوبیت و مربوبیت است. در حدیث آمده که معصوم{{عم}} فرمود: {{متن حدیث\|نَزِّلُونَا عَنِ الرُّبُوبِيَّةِ وَ قُولُوا فِينَا مَا شِئْتُمْ}}<ref>ما را از مقام ربوبیت پایین آورید و هر چه میخواهید درباره [مقامات] ما بگویید.</ref>.

	در سه جمله شریفی که ذکر شد، یکی از ناحیه [[مقدس]] {{متن حدیث\|لَا فَرْقَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهَا إِلَّا أَنَّهُمْ عِبَادُكَ وَ خَلْقُكَ}} و فرمایش معصوم{{عم}} {{متن حدیث\|نَزِّلُونَا عَنِ الرُّبُوبِيَّةِ وَ قُولُوا فِينَا مَا شِئْتُمْ}} و دیگری [[کلام]] قیصری (تفاوتی میان آنها نیست جز به واسطه ربوبیت و مربوبیت)، معنا و وجه دیگری برای وحدت وجود (وحدت وجود در مرتبه عمائیه) دریافت شد که بالاتر و والاتر و نیز دقیق‌تر و شریف‌تر از وجوه گذشته است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۱۴۳؛ همو، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۳۰۵ و همو، رساله نور علی نور در ذکر و ذاکر و مذکور، ص۱۴۰.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ~~؟؟؟~~.</ref>		در سه جمله شریفی که ذکر شد، یکی از ناحیه [[مقدس]] {{متن حدیث\|لَا فَرْقَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهَا إِلَّا أَنَّهُمْ عِبَادُكَ وَ خَلْقُكَ}} و فرمایش معصوم{{عم}} {{متن حدیث\|نَزِّلُونَا عَنِ الرُّبُوبِيَّةِ وَ قُولُوا فِينَا مَا شِئْتُمْ}} و دیگری [[کلام]] قیصری (تفاوتی میان آنها نیست جز به واسطه ربوبیت و مربوبیت)، معنا و وجه دیگری برای وحدت وجود (وحدت وجود در مرتبه عمائیه) دریافت شد که بالاتر و والاتر و نیز دقیق‌تر و شریف‌تر از وجوه گذشته است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۱۴۳؛ همو، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۳۰۵ و همو، رساله نور علی نور در ذکر و ذاکر و مذکور، ص۱۴۰.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۱۰۴.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Wasity: /* وحدت وجود */

2026-02-21T01:48:08Z

وحدت وجود

Wasity در ‏۲۱ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۱:۴۶

2026-02-21T01:46:36Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۵:۱۶
خط ۱:		خط ۱:
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = ~~وجود~~		\| موضوع مرتبط = هستی‌شناسی
	\| عنوان مدخل =		\| عنوان مدخل =
	\| مداخل مرتبط =		\| مداخل مرتبط =

Wasity در ‏۲۱ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۱:۴۵

2026-02-21T01:45:20Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۵:۱۵
خط ۱:		خط ۱:
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = ~~وحدت~~		\| موضوع مرتبط = وجود
	\| عنوان مدخل =		\| عنوان مدخل =
	\| مداخل مرتبط =		\| مداخل مرتبط =

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = وحدت | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} ==وحدت وجود== علامه حسن‌زاده در رساله لقاء الله و برخی کتاب‌های دیگرشان، وجوه مختلف وحدت وجود را برمی‌شمارد و بطلان برخی را اظهار و حقانیت بعضی دیگر را تأیی...» ایجاد کرد

2026-02-19T06:38:16Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = وحدت | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} ==وحدت وجود== علامه حسن‌زاده در رساله لقاء الله و برخی کتاب‌های دیگرشان، وجوه مختلف وحدت وجود را برمی‌شمارد و بطلان برخی را اظهار و حقانیت بعضی دیگر را تأیی...» ایجاد کرد

نمایش تغییرات

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۵:۱۸
خط ۷:		خط ۷:

	==وحدت وجود==		==وحدت وجود==
	[[علامه حسن‌زاده]] در رساله [[لقاء الله]] و برخی کتاب‌های دیگرشان، وجوه مختلف وحدت وجود را برمی‌شمارد و بطلان برخی را اظهار و [[حقانیت]] بعضی دیگر را [[تأیید]] و در عین حال نقد می‌کند<ref>ر.ک: حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۵۱-۱۴۳.</ref>؛ یعنی حقانیت «[[وحدت]] شخصی وجود»، «وحدت وجود در نظر و فنای در صورت» و «وحدت وجود در مرتبه عمائیه». در ادامه توضیحاتی را درباره این سه وجه می‌آوریم.		[[علامه حسن‌زاده]] در رساله [[لقاء الله]] و برخی کتاب‌های دیگرشان، وجوه مختلف وحدت وجود را برمی‌شمارد و بطلان برخی را اظهار و [[حقانیت]] بعضی دیگر را [[تأیید]] و در عین حال نقد می‌کند<ref>ر.ک: حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۵۱-۱۴۳.</ref>:

	===وحدت شخصی وجود===		==وحدت شخصی وجود==
	وحدت شخصی وجود وجهِ [[شریف]] و دقیقی است که موافق [[برهان]] و [[ذوق]] [[عرفان]] و یافته [[وجدان]] است و با آنها منافاتی ندارد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۴۴.</ref>. وحدت شخصی وجود به این معنا است که وجود، واحدِ کثیر بوده و در عین حال که یک شخص است، بسیار می‌باشد<ref>همه یار است و نیست غیر از یار *** واحدی جلوه کرد و شد بسیار		وحدت شخصی وجود وجهِ [[شریف]] و دقیقی است که موافق [[برهان]] و [[ذوق]] [[عرفان]] و یافته [[وجدان]] است و با آنها منافاتی ندارد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۴۴.</ref>. وحدت شخصی وجود به این معنا است که وجود، واحدِ کثیر بوده و در عین حال که یک شخص است، بسیار می‌باشد<ref>همه یار است و نیست غیر از یار *** واحدی جلوه کرد و شد بسیار
	(حسن حسن‌زاده آملی، دیوان اشعار، ص۳۹۱)		(حسن حسن‌زاده آملی، دیوان اشعار، ص۳۹۱)
خط ۷۶:		خط ۷۶:
	(حسن حسن‌زاده آملی، دیوان اشعار، ص۵۱۳)</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ؟؟؟.</ref>		(حسن حسن‌زاده آملی، دیوان اشعار، ص۵۱۳)</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ؟؟؟.</ref>

	===وحدت وجود در نظر و فنای در صورت===		==وحدت وجود در نظر و فنای در صورت==
	وجه دیگری که می‌توان در معنای وحدت تصور کرد، دقیق و لطیف است و با [[عقل]] و نقل موافق است و [[اخلاص در عبادت]]، مقدمه دستیابی به این [[مقام]] [[منیع]] و بلند و نردبانی برای ارتقا به این منظر رفیع و والاست. هرکس مراقب [[اخلاص]] و حضور باشد، آماده است به این مرتبه عظما و [[جنت]] علیا دست یابد. در توضیح این وجه [[شریف]] می‌گوییم: [[خداوند متعال]] در [[حیات]] و [[قدرت]] و [[علم]] و [[اراده]] تجلی و ظهور یافته است؛ مانند کسی که به واسطه [[فصاحت]] و [[بلاغت]] کلامش بر دیگران تجلی می‌کند و آشکار می‌گردد؛ مثال دیگر اینکه وقتی شکل [[انسان]] در آینه‌های مختلف می‌افتد، شکی نیست که عکس‌های او در آینه‌های گوناگون ظهور تصویر اوست، نه اینکه در آینه‌ها وجود پیدا کند و [[حلول]] نماید و با آنها [[متحد]] شود؛ اگر کسی به این آینه‌ها بنگرد، عکس‌های متعددی می‌بیند، چنان‌که آینه‌ها را نیز می‌بیند و هنگامی که به صاحب عکس توجهی نکند، [[خیال]] می‌کند که آنها اشیائی مستقل هستند؛ ولی اگر نظرش را فقط به خود صاحب عکس بدوزد و از فرط [[عشق]]، به اشیاء دیگر و آینه‌ها توجهی نکند و در میان این کثرات جز او نبیند، یعنی فقط به صاحب عکس متوجه باشد، این همان وحدت وجود در نظر و فنای در صورت است.		وجه دیگری که می‌توان در معنای وحدت تصور کرد، دقیق و لطیف است و با [[عقل]] و نقل موافق است و [[اخلاص در عبادت]]، مقدمه دستیابی به این [[مقام]] [[منیع]] و بلند و نردبانی برای ارتقا به این منظر رفیع و والاست. هرکس مراقب [[اخلاص]] و حضور باشد، آماده است به این مرتبه عظما و [[جنت]] علیا دست یابد. در توضیح این وجه [[شریف]] می‌گوییم: [[خداوند متعال]] در [[حیات]] و [[قدرت]] و [[علم]] و [[اراده]] تجلی و ظهور یافته است؛ مانند کسی که به واسطه [[فصاحت]] و [[بلاغت]] کلامش بر دیگران تجلی می‌کند و آشکار می‌گردد؛ مثال دیگر اینکه وقتی شکل [[انسان]] در آینه‌های مختلف می‌افتد، شکی نیست که عکس‌های او در آینه‌های گوناگون ظهور تصویر اوست، نه اینکه در آینه‌ها وجود پیدا کند و [[حلول]] نماید و با آنها [[متحد]] شود؛ اگر کسی به این آینه‌ها بنگرد، عکس‌های متعددی می‌بیند، چنان‌که آینه‌ها را نیز می‌بیند و هنگامی که به صاحب عکس توجهی نکند، [[خیال]] می‌کند که آنها اشیائی مستقل هستند؛ ولی اگر نظرش را فقط به خود صاحب عکس بدوزد و از فرط [[عشق]]، به اشیاء دیگر و آینه‌ها توجهی نکند و در میان این کثرات جز او نبیند، یعنی فقط به صاحب عکس متوجه باشد، این همان وحدت وجود در نظر و فنای در صورت است.
	متألهان [[حقیقی]] وقتی می‌گویند که در عالم جز [[خدا]] نیست، نه اینکه منکر کثرات باشند، بلکه منظورشان این است که متناهی‌ها در مقایسه با خدای لایتناهی، لایق اطلاق اسم هستی نیستند و سراب را می‌مانند<ref>همه هر چه هستند از آن کمترند *** که با هستی‌اش نام هستی برند		متألهان [[حقیقی]] وقتی می‌گویند که در عالم جز [[خدا]] نیست، نه اینکه منکر کثرات باشند، بلکه منظورشان این است که متناهی‌ها در مقایسه با خدای لایتناهی، لایق اطلاق اسم هستی نیستند و سراب را می‌مانند<ref>همه هر چه هستند از آن کمترند *** که با هستی‌اش نام هستی برند
خط ۸۹:		خط ۸۹:
	از آنچه گفتیم روشن می‌گردد که مراد از وحدت وجود چیزی نیست که برخی با نگاهی سطحی به سخن [[عرفا]] [[گمان]] برده‌اند و لقاء [[الله]] که برای اهلش حاصل است، چیزی نیست که [[جاهلان]] و کسانی که جمع و [[تفرقه]] را جمع نمی‌نمایند، تصور کرده‌اند. در این باره [[حدیثی]] از [[معدن]] حقایق، [[امام]] [[جعفر صادق]]{{ع}} موجود است؛ ایشان می‌فرماید: {{متن حدیث\|الْجَمْعُ بِلا تَفْرِقَةٍ زَنْدَقَةٌ، وَ التَّفْرِقَةُ بِدُونِ الْجَمْعِ تَعْطِيلٌ، وَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا تَوْحِيدٌ}}<ref>جمع بدون تفرقه زندقه است و تفرقه بدون جمع تعطیل و جمع میان آن دو (تفرقه و جمع) توحید است.</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۵۱.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ؟؟؟.</ref>		از آنچه گفتیم روشن می‌گردد که مراد از وحدت وجود چیزی نیست که برخی با نگاهی سطحی به سخن [[عرفا]] [[گمان]] برده‌اند و لقاء [[الله]] که برای اهلش حاصل است، چیزی نیست که [[جاهلان]] و کسانی که جمع و [[تفرقه]] را جمع نمی‌نمایند، تصور کرده‌اند. در این باره [[حدیثی]] از [[معدن]] حقایق، [[امام]] [[جعفر صادق]]{{ع}} موجود است؛ ایشان می‌فرماید: {{متن حدیث\|الْجَمْعُ بِلا تَفْرِقَةٍ زَنْدَقَةٌ، وَ التَّفْرِقَةُ بِدُونِ الْجَمْعِ تَعْطِيلٌ، وَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا تَوْحِيدٌ}}<ref>جمع بدون تفرقه زندقه است و تفرقه بدون جمع تعطیل و جمع میان آن دو (تفرقه و جمع) توحید است.</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۵۱.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ؟؟؟.</ref>

	===وحدت وجود در مرتبه عمائیه<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۳۰۳-۳۰۶.</ref>===		==وحدت وجود در مرتبه عمائیه<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۳۰۳-۳۰۶.</ref>==
	[[سید بن طاووس]] در کتاب [[اقبال الاعمال]] دعایی را نقل می‌کند که از [[امام زمان]]{{ع}} به [[محمد بن عثمان]] آموخته است<ref>سید بن طاووس، اقبال الاعمال، ج۲، ص۶۴۶.</ref>. در این [[دعا]] به وجه والایی از وحدت وجود اشاره می‌شود که مختص [[مقام]] کاملان است:		[[سید بن طاووس]] در کتاب [[اقبال الاعمال]] دعایی را نقل می‌کند که از [[امام زمان]]{{ع}} به [[محمد بن عثمان]] آموخته است<ref>سید بن طاووس، اقبال الاعمال، ج۲، ص۶۴۶.</ref>. در این [[دعا]] به وجه والایی از وحدت وجود اشاره می‌شود که مختص [[مقام]] کاملان است:
	{{متن حدیث\|اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِمَعَانِي جَمِيعِ مَا يَدْعُوكَ بِهِ وُلَاةُ أَمْرِكَ الْمَأْمُونُونَ عَلَى سِرِّكَ الْمُسْتَبْشِرُونَ بِأَمْرِكَ الْوَاصِفُونَ لِقُدْرَتِكَ الْمُعْلِنُونَ لِعَظَمَتِكَ وَ أَسْأَلُكَ بِمَا نَطَقَ فِيهِمْ مِنْ مَشِيَّتِكَ فَجَعَلْتَهُمْ مَعَادِنَ لِكَلِمَاتِكَ وَ أَرْكَاناً لِتَوْحِيدِكَ وَ آيَاتِكَ وَ مَقَامَاتِكَ الَّتِي لَا تَعْطِيلَ لَهَا فِي كُلِّ مَكَانٍ يَعْرِفُكَ بِهَا مَنْ عَرَفَكَ لَا فَرْقَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهَا إِلَّا أَنَّهُمْ عِبَادُكَ وَ خَلْقُكَ فَتْقُهَا وَ رَتْقُهَا بِيَدِكَ بَدْؤُهَا مِنْكَ وَ عَوْدُهَا إِلَيْكَ}}<ref>بارخدایا از تو درخواست می‌کنم به حق معانی و بواطن دعاهایی که والیان امرت تو را به آن می‌خوانند؛ آنان که امین سرّ و مبشّر امر تو و وصف کننده قدرت تو و آشکار کننده عظمت تو هستند؛ از تو می‌خواهم به حق آنان که مشیّت تو را ظاهر و گویا کرده و به نطق و سخن درآوردند؛ پس آنان را معادن کلماتت قرار دادی و [عالم کثرت بدین وسیله پدید آمد؛] تو ای پروردگار! آنان را ارکان توحیدت و آیات و نشانه‌های خود و مقاماتت، که در هیچ محل و مکانی تعطیل‌پذیر نیست، قرار دادی و مقدّر فرمودی؛ به طوری که هرکس بخواهد تو را بشناسد، به سبب آنان می‌شناسد؛ فرقی میان تو و آنها نیست، مگر اینکه آنها بندگان تو و آفریده تو هستند و فتق و رتق آنها به دست توست؛ از تو نشئت می‌گیرند و به سوی تو برگشت دارند! (حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۱۳۶)		{{متن حدیث\|اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِمَعَانِي جَمِيعِ مَا يَدْعُوكَ بِهِ وُلَاةُ أَمْرِكَ الْمَأْمُونُونَ عَلَى سِرِّكَ الْمُسْتَبْشِرُونَ بِأَمْرِكَ الْوَاصِفُونَ لِقُدْرَتِكَ الْمُعْلِنُونَ لِعَظَمَتِكَ وَ أَسْأَلُكَ بِمَا نَطَقَ فِيهِمْ مِنْ مَشِيَّتِكَ فَجَعَلْتَهُمْ مَعَادِنَ لِكَلِمَاتِكَ وَ أَرْكَاناً لِتَوْحِيدِكَ وَ آيَاتِكَ وَ مَقَامَاتِكَ الَّتِي لَا تَعْطِيلَ لَهَا فِي كُلِّ مَكَانٍ يَعْرِفُكَ بِهَا مَنْ عَرَفَكَ لَا فَرْقَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهَا إِلَّا أَنَّهُمْ عِبَادُكَ وَ خَلْقُكَ فَتْقُهَا وَ رَتْقُهَا بِيَدِكَ بَدْؤُهَا مِنْكَ وَ عَوْدُهَا إِلَيْكَ}}<ref>بارخدایا از تو درخواست می‌کنم به حق معانی و بواطن دعاهایی که والیان امرت تو را به آن می‌خوانند؛ آنان که امین سرّ و مبشّر امر تو و وصف کننده قدرت تو و آشکار کننده عظمت تو هستند؛ از تو می‌خواهم به حق آنان که مشیّت تو را ظاهر و گویا کرده و به نطق و سخن درآوردند؛ پس آنان را معادن کلماتت قرار دادی و [عالم کثرت بدین وسیله پدید آمد؛] تو ای پروردگار! آنان را ارکان توحیدت و آیات و نشانه‌های خود و مقاماتت، که در هیچ محل و مکانی تعطیل‌پذیر نیست، قرار دادی و مقدّر فرمودی؛ به طوری که هرکس بخواهد تو را بشناسد، به سبب آنان می‌شناسد؛ فرقی میان تو و آنها نیست، مگر اینکه آنها بندگان تو و آفریده تو هستند و فتق و رتق آنها به دست توست؛ از تو نشئت می‌گیرند و به سوی تو برگشت دارند! (حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۱۳۶)