وساطت فاعلی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۵۴

2026-01-29T09:54:33Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۲۴
خط ۱:		خط ۱:
	~~{{در دست ویرایش ۲\|ماه=[[بهمن]]\|روز=[[9]]\|سال=[[۱۴۰۴]]\|کاربر=Bahmani}}~~
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = وساطت		\| موضوع مرتبط = وساطت

Bahmani: /* تفویض */

2026-01-29T09:25:07Z

تفویض

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۵۵
خط ۱۸۲:		خط ۱۸۲:
	=== [[تفویض]] ===		=== [[تفویض]] ===
	{{اصلی\|تفویض در کلام اسلامی}}		{{اصلی\|تفویض در کلام اسلامی}}
	~~== تفویض ==~~
	تفویض به معنای اتکا به کسی و واگذاردن امور به وی می‌باشد؛ خواه آن کس [[خدا]] باشد و یا بقیه [[مخلوقات]] باشند. ضرورتاً این واگذاری زمانی اتفاق می‌افتد که به آن شخص [[اطمینان]] کامل داشته باشد و او را صاحب‌اختیار کامل و مطلق‌العنان در امور قرار دهد<ref>خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۷، ص۶۴؛ حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، ج۹، ص۱۵۷ و ۱۵۸.</ref>.		تفویض به معنای اتکا به کسی و واگذاردن امور به وی می‌باشد؛ خواه آن کس [[خدا]] باشد و یا بقیه [[مخلوقات]] باشند. ضرورتاً این واگذاری زمانی اتفاق می‌افتد که به آن شخص [[اطمینان]] کامل داشته باشد و او را صاحب‌اختیار کامل و مطلق‌العنان در امور قرار دهد<ref>خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۷، ص۶۴؛ حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، ج۹، ص۱۵۷ و ۱۵۸.</ref>.

Bahmani: /* غلو */

2026-01-29T09:24:48Z

غلو

نمایش تغییرات

Bahmani در ‏۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۵۳

2026-01-29T07:53:47Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۲۳
خط ۱:		خط ۱:
	{{در دست ویرایش ۲\|ماه=[[بهمن]]\|روز=[[9]]\|سال=[[۱۴۰۴]]\|کاربر=Bahmani}}		{{در دست ویرایش ۲\|ماه=[[بهمن]]\|روز=[[9]]\|سال=[[۱۴۰۴]]\|کاربر=Bahmani}}
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = ~~ولایت~~		\| موضوع مرتبط = وساطت
	\| عنوان مدخل =		\| عنوان مدخل =
	\| مداخل مرتبط = [[وساطت فاعلی در قرآن]] - [[وساطت فاعلی در حدیث]]		\| مداخل مرتبط = [[وساطت فاعلی در قرآن]] - [[وساطت فاعلی در حدیث]]

Bahmani: /* ارتباط غلو با وساطت فاعلی */

2026-01-29T07:51:54Z

ارتباط غلو با وساطت فاعلی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۲۱
خط ۱۶۵:		خط ۱۶۵:
	غلو به معنای [[افراط]]، ارتفاع، بالا رفتن و [[تجاوز از حد]] معرفی شده است<ref>حسین راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ص٣۶۵.</ref>.		غلو به معنای [[افراط]]، ارتفاع، بالا رفتن و [[تجاوز از حد]] معرفی شده است<ref>حسین راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ص٣۶۵.</ref>.

	=== ارتباط غلو با وساطت فاعلی ===		==== ارتباط غلو با وساطت فاعلی ====
	با توجه به تقسیم‌بندی‌ای که از غلو ارائه شد، به نظر می‌رسد ارتباط غلو با وساطت فاعلی را باید در دومین قسم از اقسام غلو یعنی غلو در صفات پیگیری نمود. علت این امر آن است که از خود کلمه [[وساطت]] برمی‌آید که اعتقاد به الوهیت که از صفات اختصاصی [[غالیان]] است در آن خبری نیست و کسی هم در طول [[تاریخ]] به [[معتقدان]] به وساطت فاعلی نسبت [[غلو]] در ذات نداده است. اما در مورد غلو در صفات باید گفت که ارتباط آن با بحث وساطت فاعلی به دو گونه مطرح می‌شود:		با توجه به تقسیم‌بندی‌ای که از غلو ارائه شد، به نظر می‌رسد ارتباط غلو با وساطت فاعلی را باید در دومین قسم از اقسام غلو یعنی غلو در صفات پیگیری نمود. علت این امر آن است که از خود کلمه [[وساطت]] برمی‌آید که اعتقاد به الوهیت که از صفات اختصاصی [[غالیان]] است در آن خبری نیست و کسی هم در طول [[تاریخ]] به [[معتقدان]] به وساطت فاعلی نسبت [[غلو]] در ذات نداده است. اما در مورد غلو در صفات باید گفت که ارتباط آن با بحث وساطت فاعلی به دو گونه مطرح می‌شود:

	۱. برخی معتقدند که [[اعتقاد]] به وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} به عنوان یک ویژگی خاص مستلزم [[تفویض]] و در نتیجه غلو است. همان‌طور که در قسمت بعدی بدان خواهیم پرداخت اگرچه در کتب ملل و نحل [[مفوضه]] زیر مجموعه [[غلات]] برشمرده شده‌اند، لکن تفویض از حیث مفهومی و با توجه به [[روایات]] و [[ادله نقلی]] به دو قسم صحیح و غیر صحیح تقسیم می‌شود که مفصلاً بحث خواهیم نمود. به دیگر سخن [[وساطت فاعلی]] و [[غلو]] در صفات باهم نسبت عموم و خصوص مطلق را دارند. نقطه اشتراک این دو مفوضه اصطلاحاتی هستند که اگرچه [[ائمه]]{{عم}} را حادث و مخلوق می‌دانند، ولی معتقدند [[خداوند]] امور [[ربوبی]] را به آنان تفویض کرده و آنان مستقلاً و بدون نیاز به خدا به [[خلق]] و اعدام و [[رزق]] می‌پردازند. همچنین می‌توان معنای صحیحی از وساطت فاعلی ارائه داد که به معنای غلو در صفات و تفویض [[باطل]] نباشد و در [[حقیقت]] مصداق تفویض صحیح خواهد بود. در سال‌های اخیر از سوی برخی مؤلفان [[تفسیری]] از [[شیعه]] [[معتدل]] ارائه می‌شود که در قالب آن سعی می‌شود بسیاری از [[معتقدات]] شیعه کنونی که ربط مستقیم با وساطت فاعلی دارد، یعنی [[ولایت تکوینی]] و انتساب برخی از [[معجزات]] به ائمه{{عم}} و یا [[علم غیب]] داشتن آنان زیرمجموعه غلو شمرده شود. به عنوان نمونه نویسنده کتاب [[مکتب]] در فرایند [[تکامل]] [[معتقد]] است که مابین دو [[گرایش]] غلو و تقصیر خط سومی هم وجود داشت که [[اکثریت]] افراد عادی [[جامعه]] شیعه و بسیاری از راویان حدیث از آن [[پیروی]] می‌کردند. این گرایش ائمه{{عم}} را انسان‌های والا می‌دانست که به طور اخص مشمول [[فیض]] و [[برکت]] و نظر و عنایت الهی بوده و به همین دلیل از نظر طبیعت خود با انسان‌های عادی فرق می‌کردند؛ ولی نه به آن صورت‌های [[غلوآمیز]] که مفوضه می‌گفتند. این گرایش معتقد بود که [[ائمه اطهار]]{{عم}} از آن نظر که پاک‌ترین افراد [[بشر]] و نزدیک‌ترین آنان به پروردگارند منشأ [[برکات]] و وجود آنان واسطه بسیاری از فیوضات [[حق]] است، اما این هرگز به آن معنا نیست که آنان در کارهای خداوند مانند خلق و رزق و [[حیات]] و [[ممات]] تصرفی داشته باشند<ref>سیدحسین مدرسی طباطبایی، مکتب در فرآیند تکامل، ص۸۷ و ۸۸.</ref>.		۱. برخی معتقدند که [[اعتقاد]] به وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} به عنوان یک ویژگی خاص مستلزم [[تفویض]] و در نتیجه غلو است. همان‌طور که در قسمت بعدی بدان خواهیم پرداخت اگرچه در کتب ملل و نحل [[مفوضه]] زیر مجموعه [[غلات]] برشمرده شده‌اند، لکن تفویض از حیث مفهومی و با توجه به [[روایات]] و [[ادله نقلی]] به دو قسم صحیح و غیر صحیح تقسیم می‌شود که مفصلاً بحث خواهیم نمود. به دیگر سخن وساطت فاعلی و [[غلو]] در صفات باهم نسبت عموم و خصوص مطلق را دارند. نقطه اشتراک این دو مفوضه اصطلاحاتی هستند که اگرچه [[ائمه]]{{عم}} را حادث و مخلوق می‌دانند، ولی معتقدند [[خداوند]] امور [[ربوبی]] را به آنان تفویض کرده و آنان مستقلاً و بدون نیاز به خدا به [[خلق]] و اعدام و [[رزق]] می‌پردازند. همچنین می‌توان معنای صحیحی از وساطت فاعلی ارائه داد که به معنای غلو در صفات و تفویض [[باطل]] نباشد و در [[حقیقت]] مصداق تفویض صحیح خواهد بود. در سال‌های اخیر از سوی برخی مؤلفان [[تفسیری]] از [[شیعه]] [[معتدل]] ارائه می‌شود که در قالب آن سعی می‌شود بسیاری از [[معتقدات]] شیعه کنونی که ربط مستقیم با وساطت فاعلی دارد، یعنی [[ولایت تکوینی]] و انتساب برخی از [[معجزات]] به ائمه{{عم}} و یا [[علم غیب]] داشتن آنان زیرمجموعه غلو شمرده شود. به عنوان نمونه نویسنده کتاب [[مکتب]] در فرایند [[تکامل]] [[معتقد]] است که مابین دو [[گرایش]] غلو و تقصیر خط سومی هم وجود داشت که [[اکثریت]] افراد عادی [[جامعه]] شیعه و بسیاری از راویان حدیث از آن [[پیروی]] می‌کردند. این گرایش ائمه{{عم}} را انسان‌های والا می‌دانست که به طور اخص مشمول [[فیض]] و [[برکت]] و نظر و عنایت الهی بوده و به همین دلیل از نظر طبیعت خود با انسان‌های عادی فرق می‌کردند؛ ولی نه به آن صورت‌های [[غلوآمیز]] که مفوضه می‌گفتند. این گرایش معتقد بود که [[ائمه اطهار]]{{عم}} از آن نظر که پاک‌ترین افراد [[بشر]] و نزدیک‌ترین آنان به پروردگارند منشأ [[برکات]] و وجود آنان واسطه بسیاری از فیوضات [[حق]] است، اما این هرگز به آن معنا نیست که آنان در کارهای خداوند مانند خلق و رزق و [[حیات]] و [[ممات]] تصرفی داشته باشند<ref>سیدحسین مدرسی طباطبایی، مکتب در فرآیند تکامل، ص۸۷ و ۸۸.</ref>.

	آقای مدرسی با تأکید بر نفوذ [[اندیشه]] [[مفوضه]] در میان [[فکر]] [[شیعی]] بعد از [[غیبت صغری]] پیدایش نظریه ولایت تکوینی [[اهل بیت]]{{عم}} را فرآورده‌ای تفویضی در دستگاه [[فلسفی]] بهره‌مند از [[شهود]] صدرایی می‌داند که بی‌بهره از [[تفویض]] نیست و بنابراین [[باطل]] است: «... یک [[گرایش]] جدید فلسفی - [[عرفانی]] [[شیعی]] که به شدت از [[جهان‌شناسی]] صوفیانه محی‌الدین ابن‌عربی متأثر بوده و پس از حدود سه [[قرن]] از نخستین نمودهای آن در آثار و [[افکار]] [[سید حیدر آملی]] [[عارف]] شیعی قرن هشتم سرانجام در قرن یازدهم در شکل مکتب فلسفی موسوم به حکمت متعالیه تطور یافت و در بُعد [[امامت]] بر اساس همان جهان‌شناسی نظریه موسوم به ولایت تکوینی را بنیان نهاد. نهایتاً در میان [[جامعه]] [[علمی]] [[شیعه]] بر سر پذیرش این مفهوم جدید و یا حدود و شمول آن از ادوار اخیر باز دو دستگی‌هایی وجود داشته است»<ref>ر.ک: شهید مطهری، امامت و رهبری، ص۵٧.</ref>. هر چند [[اکثریت]] مطلق عوام شیعه - و از جمله نویسنده اثر حاضر - و بیشتر دانشمندان آن [[مکتب]] [[مقدس]] همانند روزگاران گذشته همواره راه میانه را [[پیروی]] کرده‌اند که [[ائمه]]{{عم}} را نه تنها [[جانشینان پیامبر]] اکرم{{صل}} در [[دین]] و در [[ریاست]] [[جامعه اسلامی]] می‌شناسد، بلکه به [[برکات]] وجود مقدس آنان و [[قرب]] و [[مقام]] خاص [[معنوی]] آن بزرگواران در [[حضرت حق]] و نتایج متفرع بر آن [[معتقد]] است، اما [[نیابت]] آنان را از [[خداوند]] در [[خلق]] و [[رزق]] و [[تشریع]] [[شریعت]] نمی‌پذیرد. (به عبارت دیگر در مورد [[امام]] معتقدند که {{متن حدیث\|بِيُمْنِهِ رُزِقَ الْوَرَى}} نه اینکه {{عربی\|هُوَ رازِقُ الْوَرَى}}) و از [[غلو]] در مورد آنان همچنان که خود دستور فرموده‌اند، پرهیز می‌کند<ref>سیدحسین مدرسی طباطبایی، مکتب در فرآیند تکامل، ص١٠۶.</ref>.		آقای مدرسی با تأکید بر نفوذ [[اندیشه]] [[مفوضه]] در میان [[فکر]] [[شیعی]] بعد از [[غیبت صغری]] پیدایش نظریه ولایت تکوینی [[اهل بیت]]{{عم}} را فرآورده‌ای تفویضی در دستگاه [[فلسفی]] بهره‌مند از [[شهود]] صدرایی می‌داند که بی‌بهره از [[تفویض]] نیست و بنابراین [[باطل]] است: «... یک [[گرایش]] جدید فلسفی - [[عرفانی]] [[شیعی]] که به شدت از [[جهان‌شناسی]] صوفیانه محی‌الدین ابن‌عربی متأثر بوده و پس از حدود سه [[قرن]] از نخستین نمودهای آن در آثار و [[افکار]] [[سید حیدر آملی]] [[عارف]] شیعی قرن هشتم سرانجام در قرن یازدهم در شکل مکتب فلسفی موسوم به حکمت متعالیه تطور یافت و در بُعد [[امامت]] بر اساس همان جهان‌شناسی نظریه موسوم به ولایت تکوینی را بنیان نهاد. نهایتاً در میان [[جامعه]] [[علمی]] [[شیعه]] بر سر پذیرش این مفهوم جدید و یا حدود و شمول آن از ادوار اخیر باز دو دستگی‌هایی وجود داشته است»<ref>ر.ک: شهید مطهری، امامت و رهبری، ص۵٧.</ref>. هر چند [[اکثریت]] مطلق عوام شیعه - و از جمله نویسنده اثر حاضر - و بیشتر دانشمندان آن [[مکتب]] [[مقدس]] همانند روزگاران گذشته همواره راه میانه را [[پیروی]] کرده‌اند که [[ائمه]]{{عم}} را نه تنها [[جانشینان پیامبر]] اکرم{{صل}} در [[دین]] و در [[ریاست]] [[جامعه اسلامی]] می‌شناسد، بلکه به [[برکات]] وجود مقدس آنان و [[قرب]] و [[مقام]] خاص [[معنوی]] آن بزرگواران در [[حضرت حق]] و نتایج متفرع بر آن [[معتقد]] است، اما [[نیابت]] آنان را از [[خداوند]] در [[خلق]] و [[رزق]] و [[تشریع]] [[شریعت]] نمی‌پذیرد. (به عبارت دیگر در مورد [[امام]] معتقدند که {{متن حدیث\|بِيُمْنِهِ رُزِقَ الْوَرَى}} نه اینکه {{عربی\|هُوَ رازِقُ الْوَرَى}}) و از [[غلو]] در مورد آنان همچنان که خود دستور فرموده‌اند، پرهیز می‌کند<ref>سیدحسین مدرسی طباطبایی، مکتب در فرآیند تکامل، ص١٠۶.</ref>.
خط ۱۷۸:		خط ۱۷۸:
	صرف نظر از اینکه برخی از صفات فوق الذکرْ فوق بشری به حساب نمی‌آیند باید توجه داشت که این‌گونه مباحث از خلط میان [[تفویض]] صحیح از غیر صحیح ناشی شده است که در بحث تفویض به آن خواهیم پرداخت که بر اساس [[قدرت]] فاعلی [[امام]] بر [[تصرف در تکوین]] تفویض و [[غلو]] به حساب نخواهد آمد<ref>همچنین ر.ک: مجمع عالی حکمت اسلامی، نقد و بررسی نظریه تطور تاریخی شیعه، ص٣۴-۴۴ و ٨۴-٩٨. تذکر این نکته لازم است که نقد نظریه آقای مدرسی جنبه تاریخی نیز دارد که از مقصود و غرض تحقیق ما که صبغه کلامی دارد خارج است و باید در جای خود مورد بررسی قرار گیرد.</ref>. این نگاه را می‌توان از نوع تقسیم‌بندی غلات توسط مؤلف نیز ردیابی کرد. وی معتقد است که [[غالیان]] به دو قسم غالیان ملحد و غالیان [[مفوضه]] تقسیم می‌شوند که از گروه اول با عنوان «غلات برون‌گروهی» و از گروه دوم با عنوان «غلات درون‌گروهی» یاد می‌شود. منظور از گروه نخست کسانی بودند که ائمه{{عم}} را هم عرض [[الله]] و [[خدا]] می‌دانستند. وجه تسمیه برون‌گروهی به سبب مطرودیت آنان از جامعه شیعی و تکفیرشان از سوی قاطبه [[شیعیان]] است. اما گروه دوم کسانی معرفی شده‌اند که به [[تفویض]] [[باطل]] و غیر صحیح معتقدند؛ یعنی با اینکه [[امام]] [[معصوم]]{{ع}} را در طول خدا و حادث می‌بینند، لکن اموری چون [[خلق]]، [[رزق]]، میراندن، تدبیر عالم، [[تشریع]]، دریافت وحی، [[علم]] نامحدود و حضور [[روح]] آنان در همه‌جا را به آنان نسبت می‌دهند. از این جهت که این گروه از غلات هنوز در [[مذهب شیعه]] مانده و [[تکفیر]] نشده‌اند و بلکه برخی از [[عقاید]] آنان هنوز جزء باورهای شیعیان می‌باشد، به ایشان غلات درون‌گروهی گفته می‌شود<ref>سیدحسین مدرسی طباطبایی، مکتب در فرایند تکامل، ص٣٩ و ۴٠.</ref>. پرواضح است که می‌توان وساطتی فاعلی را در نظر گرفت که مستلزم هیچ‌یک از محذورات مذکور نباشد و لذا تقسیم‌بندی مذکور کافی و رسا نیست؛		صرف نظر از اینکه برخی از صفات فوق الذکرْ فوق بشری به حساب نمی‌آیند باید توجه داشت که این‌گونه مباحث از خلط میان [[تفویض]] صحیح از غیر صحیح ناشی شده است که در بحث تفویض به آن خواهیم پرداخت که بر اساس [[قدرت]] فاعلی [[امام]] بر [[تصرف در تکوین]] تفویض و [[غلو]] به حساب نخواهد آمد<ref>همچنین ر.ک: مجمع عالی حکمت اسلامی، نقد و بررسی نظریه تطور تاریخی شیعه، ص٣۴-۴۴ و ٨۴-٩٨. تذکر این نکته لازم است که نقد نظریه آقای مدرسی جنبه تاریخی نیز دارد که از مقصود و غرض تحقیق ما که صبغه کلامی دارد خارج است و باید در جای خود مورد بررسی قرار گیرد.</ref>. این نگاه را می‌توان از نوع تقسیم‌بندی غلات توسط مؤلف نیز ردیابی کرد. وی معتقد است که [[غالیان]] به دو قسم غالیان ملحد و غالیان [[مفوضه]] تقسیم می‌شوند که از گروه اول با عنوان «غلات برون‌گروهی» و از گروه دوم با عنوان «غلات درون‌گروهی» یاد می‌شود. منظور از گروه نخست کسانی بودند که ائمه{{عم}} را هم عرض [[الله]] و [[خدا]] می‌دانستند. وجه تسمیه برون‌گروهی به سبب مطرودیت آنان از جامعه شیعی و تکفیرشان از سوی قاطبه [[شیعیان]] است. اما گروه دوم کسانی معرفی شده‌اند که به [[تفویض]] [[باطل]] و غیر صحیح معتقدند؛ یعنی با اینکه [[امام]] [[معصوم]]{{ع}} را در طول خدا و حادث می‌بینند، لکن اموری چون [[خلق]]، [[رزق]]، میراندن، تدبیر عالم، [[تشریع]]، دریافت وحی، [[علم]] نامحدود و حضور [[روح]] آنان در همه‌جا را به آنان نسبت می‌دهند. از این جهت که این گروه از غلات هنوز در [[مذهب شیعه]] مانده و [[تکفیر]] نشده‌اند و بلکه برخی از [[عقاید]] آنان هنوز جزء باورهای شیعیان می‌باشد، به ایشان غلات درون‌گروهی گفته می‌شود<ref>سیدحسین مدرسی طباطبایی، مکتب در فرایند تکامل، ص٣٩ و ۴٠.</ref>. پرواضح است که می‌توان وساطتی فاعلی را در نظر گرفت که مستلزم هیچ‌یک از محذورات مذکور نباشد و لذا تقسیم‌بندی مذکور کافی و رسا نیست؛

	۲. برخی با [[اذعان]] به وجود معنای صحیح تفویض معتقدند که اصل وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} مصداق تفویض باطل نیست، ولکن مراحلی از آن می‌تواند [[غلو]] به شمار رود. [[اختلاف]] میان فی الجمله بودن و بالجمله بودن وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} در این قسمت بیش از پیش آشکار می‌شود؛ به این معنا که اصل [[وساطت فاعلی]] هیچ مشکلی ندارد، ولکن قایل شدن به [[وساطت]] بالجمله غلو است. به دیگر سخن وساطت بالجمله نه به خاطر مستلزم تفویض بودن بلکه به خاطر دلیل دیگری مانند وجود روایتی مبنی بر غالی بودن این [[اعتقاد]] است<ref>ر.ک: جعفر سبحانی، ولایت تشریعی و تکوینی، ص۹۹. ایشان اعتقاد به وساطت فاعلی بالجمله را مصداق غلو معرفی می‌کند.</ref>. با این حال اکثر کسانی که در عین [[اعتراف]] به وساطت فی الجمله [[اهل بیت]]{{عم}}، وساطت بالجمله آنان را نپذیرفته‌اند، آن را از [[اتهام]] غلو نیز مبرا می‌دانند و تنها در مقام اثبات معتقدند [[ادله]] قابل قبولی بر آن وجود ندارد<ref>ر.ک: لطف الله صافی گلپایگانی، ولایت تشریعی و ولایت تکوینی، ص۸۷.</ref>.<ref>[[سید محمد حسن صالح\|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)\|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۹۰.</ref>		۲. برخی با [[اذعان]] به وجود معنای صحیح تفویض معتقدند که اصل وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} مصداق تفویض باطل نیست، ولکن مراحلی از آن می‌تواند [[غلو]] به شمار رود. [[اختلاف]] میان فی الجمله بودن و بالجمله بودن وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} در این قسمت بیش از پیش آشکار می‌شود؛ به این معنا که اصل وساطت فاعلی هیچ مشکلی ندارد، ولکن قایل شدن به [[وساطت]] بالجمله غلو است. به دیگر سخن وساطت بالجمله نه به خاطر مستلزم تفویض بودن بلکه به خاطر دلیل دیگری مانند وجود روایتی مبنی بر غالی بودن این [[اعتقاد]] است<ref>ر.ک: جعفر سبحانی، ولایت تشریعی و تکوینی، ص۹۹. ایشان اعتقاد به وساطت فاعلی بالجمله را مصداق غلو معرفی می‌کند.</ref>. با این حال اکثر کسانی که در عین [[اعتراف]] به وساطت فی الجمله [[اهل بیت]]{{عم}}، وساطت بالجمله آنان را نپذیرفته‌اند، آن را از [[اتهام]] غلو نیز مبرا می‌دانند و تنها در مقام اثبات معتقدند [[ادله]] قابل قبولی بر آن وجود ندارد<ref>ر.ک: لطف الله صافی گلپایگانی، ولایت تشریعی و ولایت تکوینی، ص۸۷.</ref>.<ref>[[سید محمد حسن صالح\|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)\|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۹۰.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani: /* منابع */

2026-01-29T07:50:39Z

منابع

@@ خط ۱۶۰: / خط ۱۶۰: @@
 # '''اصل وساطت فاعلی''': مهم‌ترین دلیل کسانی که وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} و همچنین وقوع [[خارق عادت]] از آنان را قبول ندارند، اعتقاد به توحید افعالی و تفسیر خاص از آن است که بر اساس آن هرگونه فعلی (چه [[خارق‌العاده]] و چه غیر خارق‌العاده) مستقیماً منتسب به خداست. کسانی که [[ولایت تکوینی]] را منافی با توحید افعالی می‌دانند، در حقیقت معتقدند که غیر [[خدا]] نمی‌تواند [[صفات الهی]] را داشته باشد، و از جمله صفات الهی [[ولایت]] است. این [[استدلال]] در کتب [[وهابیت]] و همچنین آثار داخلی که در راستای آنها نگاشته شده است مانند درسی از ولایتِ برقعی به طور مشهودی تکرار و پرورانده شده است. این در حالی است که صفات الهی بالذات مختص خداست، اما به صورت تبعی می‌تواند به مخلوق متصف شود. در همین راستاست که ممکن است مخلوقی عین الله الناظره شود و بالاتر از آن مثل الاعلی شود؛
 # '''گستره وساطت فاعلی''': نکته مهم در بحث ارتباط توحید افعالی با وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} بیش از آنکه متوجه اصل وساطت فاعلی باشد، متوجه گستره آن است؛ قبلاً گذشت که برخی از کسانی که وساطت فاعلی بالجمله [[اهل بیت]]{{عم}} را رد می‌کنند یکی از [[دلایل]] خود را منافات این [[اعتقاد]] با توحید افعالی ذکر می‌کنند. با این توضیح که [[خرق عادت]] کردن اهل بیت{{عم}} و بلکه [[اولیای الهی]] امری پذیرفته شده است، اما اینکه این [[وساطت]] بالجمله باشد و در تمامی امور عالم مانند [[خلق]] و [[رزق]] سریان داشته باشد، با توحید افعالی و [[آیات]] مرتبط با آن منافات دارد<ref>ر.ک: لطف الله صافی گلپایگانی، ولایت تکوینی و ولایت تشریعی، ص٣٠-٣١ و ۶٣-۶۴.</ref>. این منافات برای نگارنده روشن نیست؛ به این معنا که اگر وساطت فاعلی با توحید افعالی [[خداوند]] منافات دارد، تفصیل در بالجمله یا فی‌الجمله بودن آن معنای روشنی نخواهد یافت؛ چراکه حتی در صورت منافات یک مورد از آن هم روا نیست. اما اگر منافاتی دیده نمی‌شود، همان‌گونه که در وساطت فی الجمله و انجام [[کرامات]] بدان معتقدند باید در وساطت بالجمله هم به این عدم منافات [[معتقد]] شوند. به دیگر سخن منافات یا عدم منافات [[ولایت بر تکوین]] با توحید افعالی در نوع [[تفسیر فلسفی]] از سببیت و [[علیت]] و نوع نگاه [[کلامی]] به مسئله خلق افعال نهفته است و نه بالجمله و فی الجمله بودن وساطت. پس، از حیث توحید افعالی اشکالی متوجه وساطت فاعلی حتی با گستره حداکثری وجود ندارد و قابل جمع با آن است. بله ممکن است کسی وساطت بالجمله را قابل [[اثبات]] با آیات و [[روایات]] نداند، ولکن این دلیل مجزایی است که ربطی به بحث توحید افعالی ندارد<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۸۴.</ref>.
 == منابع ==

Bahmani در ‏۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۱۱

2026-01-29T07:11:20Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۴۱
خط ۱۵۷:		خط ۱۵۷:

	==== وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} با توجه به بررسی کلامی و فلسفی ====		==== وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} با توجه به بررسی کلامی و فلسفی ====
	وساطت فاعلی اهل بیت به عنوان گروه خاص و منتخبی از [[مخلوقات]] می‌تواند در ذیل تمام نظریات پیش‌گفته فلسفی قرار گیرد. یعنی این سببیت را می‌توان به عنوان [[علیت]] طولی تفسیر نمود؛ همچنان که جانمایی آن به عنوان علیت اعدادی خالی از مشکل است. همچنین کلمه [[وساطت]] این ظرفیت را دارد که اگر کسی اطلاق علیت بر اسباب مادی را برنتافت، باز در پرتو تشان و مظهریت، سببیت [[اهل بیت]]{{عم}} را توجیه کند. ممکن است گفته شود که بنا بر تفسیر علیت به تشان و مظهریت [[عرفانی]] عملاً [[انکار]] اصل علیت و [[وساطت فاعلی]] است، مخصوصاً که گاه نقش وجودها و علل واسطه را به نقش صورت در آینه تفسیر کرده‌اند که آن تنها [[حقیقت]] و صورت صاحب عکس را نشان می‌دهد و از خود هیچ فعل و اثری ندارد؛ اما تأکید نمودیم که مقررین معاصرِ این نظریه سعی در تفسیر آن بدون کم‌ترین اصطکاکی با اصل علیت دارند و آن را نه انکار علیت بلکه ترقیق و تلطیف آن می‌نامند. در هر سه نگاه می‌توان فعل را مستند به مخلوق نمود. همچنین از حیث [[کلامی]] باید [[اذعان]] کرد که تنها نظریه [[امامیه]] که مبتنی بر [[امر بین الامرین]] است این قابلیت را دارد که انتساب فعل به مخلوق را بدون منافات با توحید افعالی توجیه نماید؛ چراکه نظریات دیگریا فاعلیت [[حقیقی]] [[مخلوقات]] را زیر سؤال برده‌اند ([[اشاعره]]) و یا اینکه دامنه توحید افعالی را ضیق نموده‌اند ([[معتزله]]). در نگاهی دقیق‌تر ارتباط توحید افعالی و وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} را در دو بخش می‌توان پیگیری نمود:		وساطت فاعلی اهل بیت به عنوان گروه خاص و منتخبی از [[مخلوقات]] می‌تواند در ذیل تمام نظریات پیش‌گفته فلسفی قرار گیرد. یعنی این سببیت را می‌توان به عنوان [[علیت]] طولی تفسیر نمود؛ همچنان که جانمایی آن به عنوان علیت اعدادی خالی از مشکل است. همچنین کلمه [[وساطت]] این ظرفیت را دارد که اگر کسی اطلاق علیت بر اسباب مادی را برنتافت، باز در پرتو تشان و مظهریت، سببیت [[اهل بیت]]{{عم}} را توجیه کند. ممکن است گفته شود که بنا بر تفسیر علیت به تشان و مظهریت [[عرفانی]] عملاً [[انکار]] اصل علیت و وساطت فاعلی است، مخصوصاً که گاه نقش وجودها و علل واسطه را به نقش صورت در آینه تفسیر کرده‌اند که آن تنها [[حقیقت]] و صورت صاحب عکس را نشان می‌دهد و از خود هیچ فعل و اثری ندارد؛ اما تأکید نمودیم که مقررین معاصرِ این نظریه سعی در تفسیر آن بدون کم‌ترین اصطکاکی با اصل علیت دارند و آن را نه انکار علیت بلکه ترقیق و تلطیف آن می‌نامند. در هر سه نگاه می‌توان فعل را مستند به مخلوق نمود. همچنین از حیث [[کلامی]] باید [[اذعان]] کرد که تنها نظریه [[امامیه]] که مبتنی بر [[امر بین الامرین]] است این قابلیت را دارد که انتساب فعل به مخلوق را بدون منافات با توحید افعالی توجیه نماید؛ چراکه نظریات دیگریا فاعلیت [[حقیقی]] [[مخلوقات]] را زیر سؤال برده‌اند ([[اشاعره]]) و یا اینکه دامنه توحید افعالی را ضیق نموده‌اند ([[معتزله]]). در نگاهی دقیق‌تر ارتباط توحید افعالی و وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} را در دو بخش می‌توان پیگیری نمود:
	# '''اصل وساطت فاعلی''': مهم‌ترین دلیل کسانی که وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} و همچنین وقوع [[خارق عادت]] از آنان را قبول ندارند، اعتقاد به توحید افعالی و تفسیر خاص از آن است که بر اساس آن هرگونه فعلی (چه [[خارق‌العاده]] و چه غیر خارق‌العاده) مستقیماً منتسب به خداست. کسانی که [[ولایت تکوینی]] را منافی با توحید افعالی می‌دانند، در حقیقت معتقدند که غیر [[خدا]] نمی‌تواند [[صفات الهی]] را داشته باشد، و از جمله صفات الهی [[ولایت]] است. این [[استدلال]] در کتب [[وهابیت]] و همچنین آثار داخلی که در راستای آنها نگاشته شده است مانند درسی از ولایتِ برقعی به طور مشهودی تکرار و پرورانده شده است. این در حالی است که صفات الهی بالذات مختص خداست، اما به صورت تبعی می‌تواند به مخلوق متصف شود. در همین راستاست که ممکن است مخلوقی عین الله الناظره شود و بالاتر از آن مثل الاعلی شود؛		# '''اصل وساطت فاعلی''': مهم‌ترین دلیل کسانی که وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} و همچنین وقوع [[خارق عادت]] از آنان را قبول ندارند، اعتقاد به توحید افعالی و تفسیر خاص از آن است که بر اساس آن هرگونه فعلی (چه [[خارق‌العاده]] و چه غیر خارق‌العاده) مستقیماً منتسب به خداست. کسانی که [[ولایت تکوینی]] را منافی با توحید افعالی می‌دانند، در حقیقت معتقدند که غیر [[خدا]] نمی‌تواند [[صفات الهی]] را داشته باشد، و از جمله صفات الهی [[ولایت]] است. این [[استدلال]] در کتب [[وهابیت]] و همچنین آثار داخلی که در راستای آنها نگاشته شده است مانند درسی از ولایتِ برقعی به طور مشهودی تکرار و پرورانده شده است. این در حالی است که صفات الهی بالذات مختص خداست، اما به صورت تبعی می‌تواند به مخلوق متصف شود. در همین راستاست که ممکن است مخلوقی عین الله الناظره شود و بالاتر از آن مثل الاعلی شود؛
	# '''گستره [[وساطت فاعلی]]''': نکته مهم در بحث ارتباط توحید افعالی با وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} بیش از آنکه متوجه اصل وساطت فاعلی باشد، متوجه گستره آن است؛ قبلاً گذشت که برخی از کسانی که وساطت فاعلی بالجمله [[اهل بیت]]{{عم}} را رد می‌کنند یکی از [[دلایل]] خود را منافات این [[اعتقاد]] با توحید افعالی ذکر می‌کنند. با این توضیح که [[خرق عادت]] کردن اهل بیت{{عم}} و بلکه [[اولیای الهی]] امری پذیرفته شده است، اما اینکه این [[وساطت]] بالجمله باشد و در تمامی امور عالم مانند [[خلق]] و [[رزق]] سریان داشته باشد، با توحید افعالی و [[آیات]] مرتبط با آن منافات دارد<ref>ر.ک: لطف الله صافی گلپایگانی، ولایت تکوینی و ولایت تشریعی، ص٣٠-٣١ و ۶٣-۶۴.</ref>. این منافات برای نگارنده روشن نیست؛ به این معنا که اگر [[وساطت فاعلی]] با توحید افعالی [[خداوند]] منافات دارد، تفصیل در بالجمله یا فی‌الجمله بودن آن معنای روشنی نخواهد یافت؛ چراکه حتی در صورت منافات یک مورد از آن هم روا نیست. اما اگر منافاتی دیده نمی‌شود، همان‌گونه که در وساطت فی الجمله و انجام [[کرامات]] بدان معتقدند باید در وساطت بالجمله هم به این عدم منافات [[معتقد]] شوند. به دیگر سخن منافات یا عدم منافات [[ولایت بر تکوین]] با توحید افعالی در نوع [[تفسیر فلسفی]] از سببیت و [[علیت]] و نوع نگاه [[کلامی]] به مسئله خلق افعال نهفته است و نه بالجمله و فی الجمله بودن وساطت. پس، از حیث توحید افعالی اشکالی متوجه وساطت فاعلی حتی با گستره حداکثری وجود ندارد و قابل جمع با آن است. بله ممکن است کسی وساطت بالجمله را قابل [[اثبات]] با آیات و [[روایات]] نداند، ولکن این دلیل مجزایی است که ربطی به بحث توحید افعالی ندارد<ref>[[سید محمد حسن صالح\|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)\|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۸۴.</ref>.		# '''گستره وساطت فاعلی''': نکته مهم در بحث ارتباط توحید افعالی با وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} بیش از آنکه متوجه اصل وساطت فاعلی باشد، متوجه گستره آن است؛ قبلاً گذشت که برخی از کسانی که وساطت فاعلی بالجمله [[اهل بیت]]{{عم}} را رد می‌کنند یکی از [[دلایل]] خود را منافات این [[اعتقاد]] با توحید افعالی ذکر می‌کنند. با این توضیح که [[خرق عادت]] کردن اهل بیت{{عم}} و بلکه [[اولیای الهی]] امری پذیرفته شده است، اما اینکه این [[وساطت]] بالجمله باشد و در تمامی امور عالم مانند [[خلق]] و [[رزق]] سریان داشته باشد، با توحید افعالی و [[آیات]] مرتبط با آن منافات دارد<ref>ر.ک: لطف الله صافی گلپایگانی، ولایت تکوینی و ولایت تشریعی، ص٣٠-٣١ و ۶٣-۶۴.</ref>. این منافات برای نگارنده روشن نیست؛ به این معنا که اگر وساطت فاعلی با توحید افعالی [[خداوند]] منافات دارد، تفصیل در بالجمله یا فی‌الجمله بودن آن معنای روشنی نخواهد یافت؛ چراکه حتی در صورت منافات یک مورد از آن هم روا نیست. اما اگر منافاتی دیده نمی‌شود، همان‌گونه که در وساطت فی الجمله و انجام [[کرامات]] بدان معتقدند باید در وساطت بالجمله هم به این عدم منافات [[معتقد]] شوند. به دیگر سخن منافات یا عدم منافات [[ولایت بر تکوین]] با توحید افعالی در نوع [[تفسیر فلسفی]] از سببیت و [[علیت]] و نوع نگاه [[کلامی]] به مسئله خلق افعال نهفته است و نه بالجمله و فی الجمله بودن وساطت. پس، از حیث توحید افعالی اشکالی متوجه وساطت فاعلی حتی با گستره حداکثری وجود ندارد و قابل جمع با آن است. بله ممکن است کسی وساطت بالجمله را قابل [[اثبات]] با آیات و [[روایات]] نداند، ولکن این دلیل مجزایی است که ربطی به بحث توحید افعالی ندارد<ref>[[سید محمد حسن صالح\|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)\|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۸۴.</ref>.

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani: /* توحید افعالی */

2026-01-29T07:02:18Z

توحید افعالی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۳۲
خط ۱۵۴:		خط ۱۵۴:
	=== [[توحید افعالی]] ===		=== [[توحید افعالی]] ===
	{{اصلی\|توحید افعالی در فلسفه اسلامی}}		{{اصلی\|توحید افعالی در فلسفه اسلامی}}
			یکی از مراتب و اقسام [[توحید]]، توحید افعالی است که اجمالاً به این معناست که [[خداوند]] [[آفریدگار]] همه اشیا، فاعل همه [[افعال]] و مؤثر همه آثار است. توحید افعالی یعنی [[درک]] و شناختن اینکه [[جهان]] با همه [[نظامات]] و [[سنن]] و علل و معلولات و اسباب و مسببات، فعل او و کار او ناشی از [[اراده]] اوست. موجودات عالم همچنان که در ذات [[استقلال]] ندارند و همه [[قائم]] به او و وابسته به اویند و او به تعبیر [[قرآن]] «قیّومِ» همه عالم است، در [[مقام]] تأثیر و [[علیت]] نیز استقلال ندارند، و در نتیجه خداوند همچنان که در ذات [[شریک]] ندارد در فاعلیت نیز شریک ندارد. هر فاعل و سببی، [[حقیقت]] خود و وجود خود و تأثیر و فاعلیت خود را از او دارد و قائم به اوست. همه حول‌ها و قوه‌ها «به او» است {{متن حدیث\|مَا شَاءَ اللَّهُ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِهِ، لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ}}<ref>مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۲، ص۱۰۲.</ref>.<ref>[[سید محمد حسن صالح\|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)\|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۷۴.</ref>

			==== وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} با توجه به بررسی کلامی و فلسفی ====
			وساطت فاعلی اهل بیت به عنوان گروه خاص و منتخبی از [[مخلوقات]] می‌تواند در ذیل تمام نظریات پیش‌گفته فلسفی قرار گیرد. یعنی این سببیت را می‌توان به عنوان [[علیت]] طولی تفسیر نمود؛ همچنان که جانمایی آن به عنوان علیت اعدادی خالی از مشکل است. همچنین کلمه [[وساطت]] این ظرفیت را دارد که اگر کسی اطلاق علیت بر اسباب مادی را برنتافت، باز در پرتو تشان و مظهریت، سببیت [[اهل بیت]]{{عم}} را توجیه کند. ممکن است گفته شود که بنا بر تفسیر علیت به تشان و مظهریت [[عرفانی]] عملاً [[انکار]] اصل علیت و [[وساطت فاعلی]] است، مخصوصاً که گاه نقش وجودها و علل واسطه را به نقش صورت در آینه تفسیر کرده‌اند که آن تنها [[حقیقت]] و صورت صاحب عکس را نشان می‌دهد و از خود هیچ فعل و اثری ندارد؛ اما تأکید نمودیم که مقررین معاصرِ این نظریه سعی در تفسیر آن بدون کم‌ترین اصطکاکی با اصل علیت دارند و آن را نه انکار علیت بلکه ترقیق و تلطیف آن می‌نامند. در هر سه نگاه می‌توان فعل را مستند به مخلوق نمود. همچنین از حیث [[کلامی]] باید [[اذعان]] کرد که تنها نظریه [[امامیه]] که مبتنی بر [[امر بین الامرین]] است این قابلیت را دارد که انتساب فعل به مخلوق را بدون منافات با توحید افعالی توجیه نماید؛ چراکه نظریات دیگریا فاعلیت [[حقیقی]] [[مخلوقات]] را زیر سؤال برده‌اند ([[اشاعره]]) و یا اینکه دامنه توحید افعالی را ضیق نموده‌اند ([[معتزله]]). در نگاهی دقیق‌تر ارتباط توحید افعالی و وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} را در دو بخش می‌توان پیگیری نمود:
			# '''اصل وساطت فاعلی''': مهم‌ترین دلیل کسانی که وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} و همچنین وقوع [[خارق عادت]] از آنان را قبول ندارند، اعتقاد به توحید افعالی و تفسیر خاص از آن است که بر اساس آن هرگونه فعلی (چه [[خارق‌العاده]] و چه غیر خارق‌العاده) مستقیماً منتسب به خداست. کسانی که [[ولایت تکوینی]] را منافی با توحید افعالی می‌دانند، در حقیقت معتقدند که غیر [[خدا]] نمی‌تواند [[صفات الهی]] را داشته باشد، و از جمله صفات الهی [[ولایت]] است. این [[استدلال]] در کتب [[وهابیت]] و همچنین آثار داخلی که در راستای آنها نگاشته شده است مانند درسی از ولایتِ برقعی به طور مشهودی تکرار و پرورانده شده است. این در حالی است که صفات الهی بالذات مختص خداست، اما به صورت تبعی می‌تواند به مخلوق متصف شود. در همین راستاست که ممکن است مخلوقی عین الله الناظره شود و بالاتر از آن مثل الاعلی شود؛
			# '''گستره [[وساطت فاعلی]]''': نکته مهم در بحث ارتباط توحید افعالی با وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} بیش از آنکه متوجه اصل وساطت فاعلی باشد، متوجه گستره آن است؛ قبلاً گذشت که برخی از کسانی که وساطت فاعلی بالجمله [[اهل بیت]]{{عم}} را رد می‌کنند یکی از [[دلایل]] خود را منافات این [[اعتقاد]] با توحید افعالی ذکر می‌کنند. با این توضیح که [[خرق عادت]] کردن اهل بیت{{عم}} و بلکه [[اولیای الهی]] امری پذیرفته شده است، اما اینکه این [[وساطت]] بالجمله باشد و در تمامی امور عالم مانند [[خلق]] و [[رزق]] سریان داشته باشد، با توحید افعالی و [[آیات]] مرتبط با آن منافات دارد<ref>ر.ک: لطف الله صافی گلپایگانی، ولایت تکوینی و ولایت تشریعی، ص٣٠-٣١ و ۶٣-۶۴.</ref>. این منافات برای نگارنده روشن نیست؛ به این معنا که اگر [[وساطت فاعلی]] با توحید افعالی [[خداوند]] منافات دارد، تفصیل در بالجمله یا فی‌الجمله بودن آن معنای روشنی نخواهد یافت؛ چراکه حتی در صورت منافات یک مورد از آن هم روا نیست. اما اگر منافاتی دیده نمی‌شود، همان‌گونه که در وساطت فی الجمله و انجام [[کرامات]] بدان معتقدند باید در وساطت بالجمله هم به این عدم منافات [[معتقد]] شوند. به دیگر سخن منافات یا عدم منافات [[ولایت بر تکوین]] با توحید افعالی در نوع [[تفسیر فلسفی]] از سببیت و [[علیت]] و نوع نگاه [[کلامی]] به مسئله خلق افعال نهفته است و نه بالجمله و فی الجمله بودن وساطت. پس، از حیث توحید افعالی اشکالی متوجه وساطت فاعلی حتی با گستره حداکثری وجود ندارد و قابل جمع با آن است. بله ممکن است کسی وساطت بالجمله را قابل [[اثبات]] با آیات و [[روایات]] نداند، ولکن این دلیل مجزایی است که ربطی به بحث توحید افعالی ندارد<ref>[[سید محمد حسن صالح\|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)\|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۸۴.</ref>.

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani: /* توحید افعالی */

2026-01-29T06:56:11Z

توحید افعالی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۲۶
خط ۱۵۳:		خط ۱۵۳:

	=== [[توحید افعالی]] ===		=== [[توحید افعالی]] ===
	{{اصلی\|توحید افعالی در فلسفه اسلامی]]		{{اصلی\|توحید افعالی در فلسفه اسلامی}}

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani: /* قلمروهای نظری بحث وساطت فاعلی */

2026-01-29T06:56:02Z

قلمروهای نظری بحث وساطت فاعلی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۲۶
خط ۶۱:		خط ۶۱:
	[[وساطت]] [[مخلوقات]] در امور عالم، به دلیل اینکه مستلزم وجود برخی صفات [[ربوبی]] در آنهاست، هم از دیدگاه نقل و هم عقلْ با بعضی حوزه‌های نظری همچون [[غلو]]، [[تفویض]] و [[ولایت]] مرتبط است. به دیگر سخن وساطت فاعلی منظومه‌ای نظری را به دنبال خود دارد که پژوهشگر باید تمام این ساحت‌ها را هم‌زمان رصد کند و تباین یا عدم تباین وساطت فاعلی را با آنها اعلام نماید.		[[وساطت]] [[مخلوقات]] در امور عالم، به دلیل اینکه مستلزم وجود برخی صفات [[ربوبی]] در آنهاست، هم از دیدگاه نقل و هم عقلْ با بعضی حوزه‌های نظری همچون [[غلو]]، [[تفویض]] و [[ولایت]] مرتبط است. به دیگر سخن وساطت فاعلی منظومه‌ای نظری را به دنبال خود دارد که پژوهشگر باید تمام این ساحت‌ها را هم‌زمان رصد کند و تباین یا عدم تباین وساطت فاعلی را با آنها اعلام نماید.

	=== ولایت ===		=== [[ولایت]] ===
			{{اصلی\|ولایت در فلسفه اسلامی}}
	بحث ولایت، در معارف گوناگون [[اسلامی]] به میان آمده است. [[مفسران]] در [[تفسیر]] آیاتی که به امر ولایت اشاره دارد، به بحث پرداخته‌اند. همچنین [[عرفا]] در تحلیل‌های [[عرفانی]] خویش، تأکید فراوانی بر این بحث نموده‌اند و جایگاه مهمی در میان مباحث خود به آن اختصاص داده‌اند<ref>محی الدین ابن عربی، فصوص الحکم، ص١٣۴-۱٣٧؛ همو، الفتوحات المکیة، ج۲، ص٢۴۶-٢۵٢؛ سید جلال‌الدین آشتیانی، شرح مقدمه قیصری، ص٨۵۵-٩۴١.</ref>.		بحث ولایت، در معارف گوناگون [[اسلامی]] به میان آمده است. [[مفسران]] در [[تفسیر]] آیاتی که به امر ولایت اشاره دارد، به بحث پرداخته‌اند. همچنین [[عرفا]] در تحلیل‌های [[عرفانی]] خویش، تأکید فراوانی بر این بحث نموده‌اند و جایگاه مهمی در میان مباحث خود به آن اختصاص داده‌اند<ref>محی الدین ابن عربی، فصوص الحکم، ص١٣۴-۱٣٧؛ همو، الفتوحات المکیة، ج۲، ص٢۴۶-٢۵٢؛ سید جلال‌الدین آشتیانی، شرح مقدمه قیصری، ص٨۵۵-٩۴١.</ref>.

خط ۱۵۰:		خط ۱۵۱:

	'''مرحوم سید جواد کربلایی''': یکی از مهم‌ترین شرح‌های [[زیارت جامعه]] را با نام الانوار الساطعه فی شرح [[زیارت]] الجامعه در پنج جلد نگاشته است. رویکرد غالب این کتاب برجسته کردن ولایت تکوینی [[اهل بیت]]{{عم}} در فرازهای مختلف زیارت جامعه است. در جلد نخست این کتاب نویسنده بحث مفصلی درباره ولایت تکوینی اهل بیت{{عم}} می‌نماید و فاعلیت آنان را از دو راه (بیانات کلی و مفاهیم) و ([[معجزات]] و مصادیق) ممکن می‌داند. وی تصریح می‌کند که اینکه قایل شویم سماوات و [[ارض]] به دست [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} و [[ائمه اطهار]]{{عم}} نگه داشته شده است نه [[شرک]] است و نه [[غلو]]؛ چراکه همگی به [[اذن خداوند]] است<ref>سیدجواد کربلایی، الانوار الساطعه فی [[شر]] ح زیارت الجامعه، ج۱، ص۳۱۲.</ref>.<ref>[[سید محمد حسن صالح\|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)\|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۶۲.</ref>		'''مرحوم سید جواد کربلایی''': یکی از مهم‌ترین شرح‌های [[زیارت جامعه]] را با نام الانوار الساطعه فی شرح [[زیارت]] الجامعه در پنج جلد نگاشته است. رویکرد غالب این کتاب برجسته کردن ولایت تکوینی [[اهل بیت]]{{عم}} در فرازهای مختلف زیارت جامعه است. در جلد نخست این کتاب نویسنده بحث مفصلی درباره ولایت تکوینی اهل بیت{{عم}} می‌نماید و فاعلیت آنان را از دو راه (بیانات کلی و مفاهیم) و ([[معجزات]] و مصادیق) ممکن می‌داند. وی تصریح می‌کند که اینکه قایل شویم سماوات و [[ارض]] به دست [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} و [[ائمه اطهار]]{{عم}} نگه داشته شده است نه [[شرک]] است و نه [[غلو]]؛ چراکه همگی به [[اذن خداوند]] است<ref>سیدجواد کربلایی، الانوار الساطعه فی [[شر]] ح زیارت الجامعه، ج۱، ص۳۱۲.</ref>.<ref>[[سید محمد حسن صالح\|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)\|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۶۲.</ref>

			=== [[توحید افعالی]] ===
			{{اصلی\|توحید افعالی در فلسفه اسلامی]]

	== منابع ==		== منابع ==