وفای به عهد در نهج البلاغه - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Jaafari: /* وفای به عهد و تقید عملی (پرهیز از پیمان‌شکنی) */

2026-05-13T09:00:47Z

وفای به عهد و تقید عملی (پرهیز از پیمان‌شکنی)

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۳۰
خط ۱۰۰:		خط ۱۰۰:
	#'''بهانه‌تراشی و عذرآوری''': یکی از شیوه‌ها که گاه یکی از طرفین به کار گرفته و در صدد برمی‌آید، در عمل زیر بار مفاد یک قرارداد نرود، بهانه‌تراشی و [[توسل]] به استدلال‌های واهی و بی‌اساس است؛ در این رابطه، [[امام]]{{ع}} در فراز ۷۷ و پس از ضرورت [[التزام]] همه [[انسان‌ها]]، اعم از [[موحد]] و [[مشرک]] به اصل وفای به تعهدها، می‌فرماید: هرگز نسبت به ذمه‌ای که پذیرفته‌ای بهانه نیاور: {{متن حدیث\|فَلَا تَغْدِرَنَّ بِذِمَّتِكَ}}.		#'''بهانه‌تراشی و عذرآوری''': یکی از شیوه‌ها که گاه یکی از طرفین به کار گرفته و در صدد برمی‌آید، در عمل زیر بار مفاد یک قرارداد نرود، بهانه‌تراشی و [[توسل]] به استدلال‌های واهی و بی‌اساس است؛ در این رابطه، [[امام]]{{ع}} در فراز ۷۷ و پس از ضرورت [[التزام]] همه [[انسان‌ها]]، اعم از [[موحد]] و [[مشرک]] به اصل وفای به تعهدها، می‌فرماید: هرگز نسبت به ذمه‌ای که پذیرفته‌ای بهانه نیاور: {{متن حدیث\|فَلَا تَغْدِرَنَّ بِذِمَّتِكَ}}.
	#'''[[مکر]] و [[خیانت]]''': گاهی اوقات یکی از طرفین قرارداد، که احتمالاً مفادی از آن را به ضرر خود می‌داند، در صدد برمی‌آید تا با مکر و [[حیله]]، طرف مقابل را [[فریب]] داده و در عمل از زیر بار تعهدات خود شانه خالی کند؛ امام{{ع}} ضمن توجه به چنین واقعیتی، نسبت به پرهیز از آن سفارش کرده و می‌فرماید: نسبت به [[تعهد]] و پیمانی که بسته‌ای، [[حیله‌گری]] مکن و عهد خود را مشکن: {{متن حدیث\|وَ لَا تَخِيسَنَّ بِعَهْدِكَ}}؛ واژه «تخیسَنَّ» از ریشه «خَیس» و به معنای [[فاسد]] و متعفن شدن گرفته شده و گاه به معنای خیانت و [[نقض عهد]]، به کار رفته است و استفاده از آن در اینجا اشاره به آن دارد که ایجاد [[فساد]] در مفاد [[قراردادها]] و وارد ساختن خلل در مفهوم [[واقعی]] آنها، که به نوعی انعکاس دهنده [[پیمان‌شکنی]] است، گام نهاد.		#'''[[مکر]] و [[خیانت]]''': گاهی اوقات یکی از طرفین قرارداد، که احتمالاً مفادی از آن را به ضرر خود می‌داند، در صدد برمی‌آید تا با مکر و [[حیله]]، طرف مقابل را [[فریب]] داده و در عمل از زیر بار تعهدات خود شانه خالی کند؛ امام{{ع}} ضمن توجه به چنین واقعیتی، نسبت به پرهیز از آن سفارش کرده و می‌فرماید: نسبت به [[تعهد]] و پیمانی که بسته‌ای، [[حیله‌گری]] مکن و عهد خود را مشکن: {{متن حدیث\|وَ لَا تَخِيسَنَّ بِعَهْدِكَ}}؛ واژه «تخیسَنَّ» از ریشه «خَیس» و به معنای [[فاسد]] و متعفن شدن گرفته شده و گاه به معنای خیانت و [[نقض عهد]]، به کار رفته است و استفاده از آن در اینجا اشاره به آن دارد که ایجاد [[فساد]] در مفاد [[قراردادها]] و وارد ساختن خلل در مفهوم [[واقعی]] آنها، که به نوعی انعکاس دهنده [[پیمان‌شکنی]] است، گام نهاد.
	#'''حیله‌گری غافلگیرانه''': از جمله شیوه‌های دیگری که نتیجه عملی آن، پیمان‌شکنی است، [[سوء استفاده]] از [[اعتماد]] و [[صداقت]] [[دشمن]] و ظاهرسازی‌هایی است که هدفی جز ضربه زدن به طرف مقابل ندارد؛ بدین معنا که [[پیمان‌شکن]]، در صدد یافتن فرصتی است تا بتواند ضربه نهایی را وارد کند. در این روش، کسی که قصد [[خیانت]] دارد، می‌کوشد تا با دستیابی به ضعف‌های مقابل و در زمانی که او دیگر توانی برای [[دفاع]] ندارد، مقاصد خود را عیان سازد.		#'''حیله‌گری غافلگیرانه''': از جمله شیوه‌های دیگری که نتیجه عملی آن، پیمان‌شکنی است، [[سوء استفاده]] از [[اعتماد]] و [[صداقت]] [[دشمن]] و ظاهرسازی‌هایی است که هدفی جز ضربه زدن به طرف مقابل ندارد؛ بدین معنا که [[پیمان‌شکن]]، در صدد یافتن فرصتی است تا بتواند ضربه نهایی را وارد کند. در این روش، کسی که قصد [[خیانت]] دارد، می‌کوشد تا با دستیابی به ضعف‌های مقابل و در زمانی که او دیگر توانی برای [[دفاع]] ندارد، مقاصد خود را عیان سازد. [[امام]]{{ع}}، ضمن [[پرهیز]] دادن از چنین عملکردهایی، در پایان فراز ۷۶ می‌فرماید: و برای دشمن خود حیله‌گری روا مدار: {{متن حدیث\|وَ لَا تَخْتِلَنَّ عَدُوَّكَ}}. واژه «تختلن» از ریشه خَتل (بر وزن [[قتل]]) به معنای [[خدعه]] و [[نیرنگ]] غافلگیرانه است و استفاده از آن در اینجا، اشاره به پرهیز از هرگونه شیوه‌های پیمان‌شکنی فرصت‌طلبانه و غافلگیرانه دارد.
	[[امام]]{{ع}}، ضمن [[پرهیز]] دادن از چنین عملکردهایی، در پایان فراز ۷۶ می‌فرماید: و برای دشمن خود حیله‌گری روا مدار: {{متن حدیث\|وَ لَا تَخْتِلَنَّ عَدُوَّكَ}}. واژه «تختلن» از ریشه خَتل (بر وزن [[قتل]]) به معنای [[خدعه]] و [[نیرنگ]] غافلگیرانه است و استفاده از آن در اینجا، اشاره به پرهیز از هرگونه شیوه‌های پیمان‌شکنی فرصت‌طلبانه و غافلگیرانه دارد.
	#'''[[دغل‌کاری]]''':[[ شیوه]] دیگری که ممکن است برای پیمان‌شکنی به کار گرفته شود، دغل‌کاری است که امام علی{{ع}} در ابتدای فراز ۷۸ به آن اشاره کرده و می‌فرماید: هیچ‌گونه دغل‌بازی را در تعهدها و [[پیمان‌ها]] نباید راه داد: {{متن حدیث\|فَلَا إِدْغَالَ... فِيهِ}}؛ واژه ادغال از ریشه [[دغل]] (بر وزن [[عقل]])، به معنای داخل شدن در یک مکان به صورت مخفیانه است و از آنجا که فاسدان و [[مفسدان]] معمولاً به این صورت وارد می‌شوند، مفهوم [[فساد]] نیز غالباً در آن وجود دارد؛ دَغَل (بر وزن [[قمر]]) هم به معنای فساد و گاه به معنای شخص [[مفسد]] به کار می‌رود<ref>مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ج۱۱، ۱۳۰.</ref>. استفاده از واژه ادغال به عنوان نوعی روش پیمان‌شکنی هم، در واقع نوعی سوء استفاده پنهانی و خارج کردن مفاد [[معاهدات]] از مسیر [[واقعی]] خود است، آن هم به گونه‌ای که طرف مقابل حتی المقدور نسبت به آن بی‌خبر مانده و از کلاهی که بر سر او رفته [[آگاهی]] نیابد.		#'''[[دغل‌کاری]]''':[[ شیوه]] دیگری که ممکن است برای پیمان‌شکنی به کار گرفته شود، دغل‌کاری است که امام علی{{ع}} در ابتدای فراز ۷۸ به آن اشاره کرده و می‌فرماید: هیچ‌گونه دغل‌بازی را در تعهدها و [[پیمان‌ها]] نباید راه داد: {{متن حدیث\|فَلَا إِدْغَالَ... فِيهِ}}؛ واژه ادغال از ریشه [[دغل]] (بر وزن [[عقل]])، به معنای داخل شدن در یک مکان به صورت مخفیانه است و از آنجا که فاسدان و [[مفسدان]] معمولاً به این صورت وارد می‌شوند، مفهوم [[فساد]] نیز غالباً در آن وجود دارد؛ دَغَل (بر وزن [[قمر]]) هم به معنای فساد و گاه به معنای شخص [[مفسد]] به کار می‌رود<ref>مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ج۱۱، ۱۳۰.</ref>. استفاده از واژه ادغال به عنوان نوعی روش پیمان‌شکنی هم، در واقع نوعی سوء استفاده پنهانی و خارج کردن مفاد [[معاهدات]] از مسیر [[واقعی]] خود است، آن هم به گونه‌ای که طرف مقابل حتی المقدور نسبت به آن بی‌خبر مانده و از کلاهی که بر سر او رفته [[آگاهی]] نیابد.
	#'''[[مدالسه]] ([[خیانت‌کاری]])''': مصداق دیگری که گاه در [[نقض ]]پیمان‌ها از آن استفاده می‌شود، [[تدلیس]] و [[فریب‌کاری]] است و امام{{ع}} از به‌کارگیری این شیوه نیز [[پرهیز]] داده که: [[فریبکاری]] را در تعهدها نباید راه دارد: {{متن حدیث\|وَ لَا مُدَالَسَةَ... فِيهِ}}؛ واژه «مدالسه» به معنای [[خدعه]] و [[خیانت]] کردن است و ریشه اصلی آن «دَلَس» (بر وزن قفس) به معنای [[ظلمت]] است و گاه به معنای خیانت به کار رفته است؛ استفاده از این واژه به عنوان مصداقی از [[پیمان‌شکنی]]، حکایت از روشی دارد که در آن [[پیمان‌شکن]]، می‌کوشد تا با گل‌آلود کردن آب و ایجاد فضائی تاریک، از اجرای درست معاهدات، جلوگیری و [[منافع]] خویش را تأمین کند.		#'''[[مدالسه]] ([[خیانت‌کاری]])''': مصداق دیگری که گاه در [[نقض ]]پیمان‌ها از آن استفاده می‌شود، [[تدلیس]] و [[فریب‌کاری]] است و امام{{ع}} از به‌کارگیری این شیوه نیز [[پرهیز]] داده که: [[فریبکاری]] را در تعهدها نباید راه دارد: {{متن حدیث\|وَ لَا مُدَالَسَةَ... فِيهِ}}؛ واژه «مدالسه» به معنای [[خدعه]] و [[خیانت]] کردن است و ریشه اصلی آن «دَلَس» (بر وزن قفس) به معنای [[ظلمت]] است و گاه به معنای خیانت به کار رفته است؛ استفاده از این واژه به عنوان مصداقی از [[پیمان‌شکنی]]، حکایت از روشی دارد که در آن [[پیمان‌شکن]]، می‌کوشد تا با گل‌آلود کردن آب و ایجاد فضائی تاریک، از اجرای درست معاهدات، جلوگیری و [[منافع]] خویش را تأمین کند.

Jaafari: /* وفای به عهد و تقید عملی (پرهیز از پیمان‌شکنی) */

2026-05-13T08:59:50Z

وفای به عهد و تقید عملی (پرهیز از پیمان‌شکنی)

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۲۹
خط ۱۰۵:		خط ۱۰۵:
	#'''[[مدالسه]] ([[خیانت‌کاری]])''': مصداق دیگری که گاه در [[نقض ]]پیمان‌ها از آن استفاده می‌شود، [[تدلیس]] و [[فریب‌کاری]] است و امام{{ع}} از به‌کارگیری این شیوه نیز [[پرهیز]] داده که: [[فریبکاری]] را در تعهدها نباید راه دارد: {{متن حدیث\|وَ لَا مُدَالَسَةَ... فِيهِ}}؛ واژه «مدالسه» به معنای [[خدعه]] و [[خیانت]] کردن است و ریشه اصلی آن «دَلَس» (بر وزن قفس) به معنای [[ظلمت]] است و گاه به معنای خیانت به کار رفته است؛ استفاده از این واژه به عنوان مصداقی از [[پیمان‌شکنی]]، حکایت از روشی دارد که در آن [[پیمان‌شکن]]، می‌کوشد تا با گل‌آلود کردن آب و ایجاد فضائی تاریک، از اجرای درست معاهدات، جلوگیری و [[منافع]] خویش را تأمین کند.		#'''[[مدالسه]] ([[خیانت‌کاری]])''': مصداق دیگری که گاه در [[نقض ]]پیمان‌ها از آن استفاده می‌شود، [[تدلیس]] و [[فریب‌کاری]] است و امام{{ع}} از به‌کارگیری این شیوه نیز [[پرهیز]] داده که: [[فریبکاری]] را در تعهدها نباید راه دارد: {{متن حدیث\|وَ لَا مُدَالَسَةَ... فِيهِ}}؛ واژه «مدالسه» به معنای [[خدعه]] و [[خیانت]] کردن است و ریشه اصلی آن «دَلَس» (بر وزن قفس) به معنای [[ظلمت]] است و گاه به معنای خیانت به کار رفته است؛ استفاده از این واژه به عنوان مصداقی از [[پیمان‌شکنی]]، حکایت از روشی دارد که در آن [[پیمان‌شکن]]، می‌کوشد تا با گل‌آلود کردن آب و ایجاد فضائی تاریک، از اجرای درست معاهدات، جلوگیری و [[منافع]] خویش را تأمین کند.
	#'''[[خدعه‌گری]]''': روش دیگری که می‌تواند مبنای عدم تقیّد به [[پیمان‌ها]] و معاهدات شود،[[ توسل]] به فریبکاری است و [[امام]]{{ع}} از به کار گرفتن این شیوه هم پرهیز داده، می‌فرماید: نباید هیچ‌گونه خدعه‌گری را در تعهدها و پیمان‌ها راه داد: {{متن حدیث\|وَ لَا خِدَاعَ فِيهِ}}.		#'''[[خدعه‌گری]]''': روش دیگری که می‌تواند مبنای عدم تقیّد به [[پیمان‌ها]] و معاهدات شود،[[ توسل]] به فریبکاری است و [[امام]]{{ع}} از به کار گرفتن این شیوه هم پرهیز داده، می‌فرماید: نباید هیچ‌گونه خدعه‌گری را در تعهدها و پیمان‌ها راه داد: {{متن حدیث\|وَ لَا خِدَاعَ فِيهِ}}.
	#'''[[مغالطه‌کاری]]''':[[ شیوه]] دیگری که ممکن است در پیمان‌شکنی عملی، از آن استفاده شود، مغالطه‌کاری است؛ این روش در مواردی به کار می‌رود که گاهی در مفادی از [[قراردادها]]، جملاتی ملاحظه می‌شود که معنای مختلفی برای آن وجود دارد و فرد می‌کوشد با گرفتن معنایی که با آن سازگار نیست، اهداف خود را دنبال کند و در واقع به نوعی [[تقلب]] و زرنگی روی آورد؛ [[امام علی]]{{ع}} در این باره، در پایان فراز ۷۸ این‌گونه می‌فرماید: و هرگز پس از تأکید و [[استحکام]]، بر مغالطه‌کاری تکیه مکن: {{متن حدیث\|وَ لَا تُعَوِّلَنَّ عَلَى لَحْنِ قَوْلٍ بَعْدَ التَّأْكِيدِ وَ التَّوْثِقَةِ}}. واژه «لحن قول» براساس گفته [[اهل لغت]]، سخنی است که از [[قواعد]] و [[سنن]] خود منصرف شود و نتیجه خلافی از آن گرفته شود<ref>مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ج۱۱، ص۱۳۱.</ref>. به کار بردن این واژه به عنوان روشی در پیمان‌شکنی، اشاره به حالتی دارد که فرد می‌کوشد به رغم وجود شواهد محکم و تأکیدهای وثیق و قابل [[اعتماد]] و مورد [[تأیید]] [[اهل فن]]، با تکیه بر مفاهیم [[متشابه]] و برخی تعبیرات [[سست]] و آسیب‌پذیر، به نوعی [[تأویل]] و توریه دست یازد و مطلب را آن‌گونه که خود می‌خواهد و در راستای مقاصد اوست، تعبیر و [[تفسیر]] کند.		#'''[[مغالطه‌کاری]]''':[[ شیوه]] دیگری که ممکن است در پیمان‌شکنی عملی، از آن استفاده شود، مغالطه‌کاری است؛ این روش در مواردی به کار می‌رود که گاهی در مفادی از [[قراردادها]]، جملاتی ملاحظه می‌شود که معنای مختلفی برای آن وجود دارد و فرد می‌کوشد با گرفتن معنایی که با آن سازگار نیست، اهداف خود را دنبال کند و در واقع به نوعی [[تقلب]] و زرنگی روی آورد؛ [[امام علی]]{{ع}} در این باره، در پایان فراز ۷۸ این‌گونه می‌فرماید: و هرگز پس از تأکید و [[استحکام]]، بر مغالطه‌کاری تکیه مکن: {{متن حدیث\|وَ لَا تُعَوِّلَنَّ عَلَى لَحْنِ قَوْلٍ بَعْدَ التَّأْكِيدِ وَ التَّوْثِقَةِ}}. واژه «لحن قول» براساس گفته [[اهل لغت]]، سخنی است که از [[قواعد]] و [[سنن]] خود منصرف شود و نتیجه خلافی از آن گرفته شود<ref>مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ج۱۱، ص۱۳۱.</ref>. به کار بردن این واژه به عنوان روشی در پیمان‌شکنی، اشاره به حالتی دارد که فرد می‌کوشد به رغم وجود شواهد محکم و تأکیدهای وثیق و قابل [[اعتماد]] و مورد [[تأیید]] [[اهل فن]]، با تکیه بر مفاهیم [[متشابه]] و برخی تعبیرات [[سست]] و آسیب‌پذیر، به نوعی [[تأویل]] و توریه دست یازد و مطلب را آن‌گونه که خود می‌خواهد و در راستای مقاصد اوست، تعبیر و [[تفسیر]] کند. «تأویل»، یعنی استفاده از یک مفهوم در غیر معنای اصلی و «توریه» یعنی [[اراده]] کردن معنای دوم [[کلام]] در جایی که یک لفظ دارای دو معنا باشد. در رابطه با توریه مواردی در [[تاریخ]] ذکر شده است. برای مثال، در تاریخ می‌خوانیم که [[سعید بن جبیر]]، یکی از [[یاران باوفای امیرالمؤمنین]] علی{{ع}} را به [[اجبار]] وارد [[قصر ]][[حجّاج]] بن یوسف کردند؛ حجاج پرسید: نظر تو درباره من چگونه است؟ پاسخ داد: {{عربی\|أَنْتَ قَاسِطٌ عَادِلٌ}} (تو مردی [[عادل]] هستی). پس از ختم مجلس، حجّاج از [[یاران]] خود پرسید: نظر سعید چطور بود؟ گفتند: جز خوبی و [[نیکی]] تو چیزی نبود؛ حجّاج گفت: نه، سعید نظرش بد گفتن به من بود؛ منظورش از «[[قاسط]]» [[آیه]] {{متن قرآن\|أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا}}<ref>«و اما رویگردانان از راه درست، هیزم دوزخ‌اند» سوره جن، آیه ۱۵.</ref> و هدفش از «عادل»، [[عدول از حق]] و [[حقیقت]] بود. در جایی دیگر آمده است که [[هارون]] الرشید در دوران سلطنتش دستور داد همه مردان [[برامکه]] را [[قتل عام]] کردند؛ زنی از برامکه نزدش آمد و [[درخواست کمک]] کرد؛ وی نیز دستور کمک داد؛[[ زن]] پس از دریافت کمک، [[خطاب]] به هارون گفت: {{عربی\|أَقَرَّ اللهُ عَيْنَيْكَ وَ فَرَّجَكَ بِمَا آتَاكَ، حَكَمْتَ بِالْقِسْطِ وَ الْعَدْلِ}}؛ ([[خداوند]] چشمانت را روشن گرداند و تو را به خاطر عطایی که کردی شاد کند. تو بر اساس [[قسط و عدل]][[ حکم]] کردی). هارون پرسید: از کدام قبیله‌ای؟ گفت: از [[آل]] برامکه که تو دستور دادی مردان ما را کشتند؛ پس از رفتن [[زن]]، هارون گفت: این زن مرا به [[زشتی]] یاد کرد، چون که قصدش از لفظ «اقر» به معنای استقرار بود (یعنی چشمانت از حرکت باز مانند، [[کور]] شوند)؛ هدفش از «فرجک» اشاره به آیه‌ای است که در خصوص این [[دنیا]] نازل شده و از «[[قسط]]» آیه {{متن قرآن\|أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا}}<ref>«و اما رویگردانان از راه درست، هیزم دوزخ‌اند» سوره جن، آیه ۱۵.</ref> و از «[[عدل]]»، عدول از حق و حقیقت را [[اراده]] کرده است<ref>فاضل لنکرانی، محمد، آیین کشورداری از دیدگاه امام علی{{ع}}، ص۱۹۲.</ref>. در هر حال، [[دستور امام]] علی{{ع}} به [[پرهیز]] از توریه و [[تأویل]] و [[تفسیر]] در [[قراردادها]] و معاهده‌ها و حتی قراردادهایی که با [[دشمن]] بسته شده، پای‌بند بودن [[اسلام]] و [[مسلمانان]] را به [[ارزش‌های انسانی]] درباره [[وفای به عهد]] آشکارتر می‌سازد و نشانه روشنی از [[عدالت]] اسلام است؛ زیرا همان‌گونه که [[سوء استفاده]] دشمن از عبارت‌های [[عهدنامه]] را نمی‌پسندند، به [[دوست]] هم [[اجازه]] این کار را نمی‌دهد. البته ممکن است امضاکننده [[پیمان]]، اظهار کند که هدفم غیر از ظاهر دلالت عبارت، بوده یا به [[حکم]] [[ناچاری]] توریه کردم؛ ولی در همه [[پیمان‌ها]] و حتی اسناد [[معاملات]] و وقف‌نامه‌ها و وصیت‌نامه‌ها، معیار، [[ظواهر الفاظ]] است و هیچ‌کس [[حق]] ندارد با هیچ بهانه‌ای از آن فراتر رود. از این‌رو، [[امیرمؤمنان علی]]{{ع}} در [[خطبه]] هشتم [[نهج البلاغه]]، هنگامی که «[[زبیر]]»، با عذرهای واهی، می‌خواست [[بیعت]] خود با [[امام]]{{ع}} را بشکند، چنین فرمود: {{متن حدیث\|يَزْعُمُ أَنَّهُ قَدْ بَايَعَ بِيَدِهِ وَ لَمْ يُبَايِعْ بِقَلْبِهِ فَقَدْ أَقَرَّ بِالْبَيْعَةِ وَ ادَّعَى الْوَلِيجَةَ فَلْيَأْتِ عَلَيْهَا بِأَمْرٍ يُعْرَفُ وَ إِلَّا فَلْيَدْخُلْ فِيمَا خَرَجَ مِنْهُ}}؛ او [[گمان]] می‌کند بیعتش تنها با دست بوده نه با [[دل]]، پس [[اقرار]] به بیعت می‌کند؛ ولی مدعی امری پنهانی است (که نیّتش چیز دیگری بوده)، بنابراین، بر او [[واجب]] است دلیل روشنی بر این ادعای خود بیاورد، وگرنه باید به آن چیزی بازگردد که از آن خارج شده و به بیعت خود [[وفادار]] باشد»<ref>مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ج۱۱، ص۱۲۹.</ref>.
	«تأویل»، یعنی استفاده از یک مفهوم در غیر معنای اصلی و «توریه» یعنی [[اراده]] کردن معنای دوم [[کلام]] در جایی که یک لفظ دارای دو معنا باشد. در رابطه با توریه مواردی در [[تاریخ]] ذکر شده است. برای مثال، در تاریخ می‌خوانیم که [[سعید بن جبیر]]، یکی از [[یاران باوفای امیرالمؤمنین]] علی{{ع}} را به [[اجبار]] وارد [[قصر ]][[حجّاج]] بن یوسف کردند؛ حجاج پرسید: نظر تو درباره من چگونه است؟ پاسخ داد: {{عربی\|أَنْتَ قَاسِطٌ عَادِلٌ}} (تو مردی [[عادل]] هستی). پس از ختم مجلس، حجّاج از [[یاران]] خود پرسید: نظر سعید چطور بود؟ گفتند: جز خوبی و [[نیکی]] تو چیزی نبود؛ حجّاج گفت: نه، سعید نظرش بد گفتن به من بود؛ منظورش از «[[قاسط]]» [[آیه]] {{متن قرآن\|أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا}}<ref>«و اما رویگردانان از راه درست، هیزم دوزخ‌اند» سوره جن، آیه ۱۵.</ref> و هدفش از «عادل»، [[عدول از حق]] و [[حقیقت]] بود. در جایی دیگر آمده است که [[هارون]] الرشید در دوران سلطنتش دستور داد همه مردان [[برامکه]] را [[قتل عام]] کردند؛ زنی از برامکه نزدش آمد و [[درخواست کمک]] کرد؛ وی نیز دستور کمک داد؛[[ زن]] پس از دریافت کمک، [[خطاب]] به هارون گفت: {{عربی\|أَقَرَّ اللهُ عَيْنَيْكَ وَ فَرَّجَكَ بِمَا آتَاكَ، حَكَمْتَ بِالْقِسْطِ وَ الْعَدْلِ}}؛ ([[خداوند]] چشمانت را روشن گرداند و تو را به خاطر عطایی که کردی شاد کند. تو بر اساس [[قسط و عدل]][[ حکم]] کردی). هارون پرسید: از کدام قبیله‌ای؟ گفت: از [[آل]] برامکه که تو دستور دادی مردان ما را کشتند؛ پس از رفتن [[زن]]، هارون گفت: این زن مرا به [[زشتی]] یاد کرد، چون که قصدش از لفظ «اقر» به معنای استقرار بود (یعنی چشمانت از حرکت باز مانند، [[کور]] شوند)؛ هدفش از «فرجک» اشاره به آیه‌ای است که در خصوص این [[دنیا]] نازل شده و از «[[قسط]]» آیه {{متن قرآن\|أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا}}<ref>«و اما رویگردانان از راه درست، هیزم دوزخ‌اند» سوره جن، آیه ۱۵.</ref> و از «[[عدل]]»، عدول از حق و حقیقت را [[اراده]] کرده است<ref>فاضل لنکرانی، محمد، آیین کشورداری از دیدگاه امام علی{{ع}}، ص۱۹۲.</ref>. در هر حال، [[دستور امام]] علی{{ع}} به [[پرهیز]] از توریه و [[تأویل]] و [[تفسیر]] در [[قراردادها]] و معاهده‌ها و حتی قراردادهایی که با [[دشمن]] بسته شده، پای‌بند بودن [[اسلام]] و [[مسلمانان]] را به [[ارزش‌های انسانی]] درباره [[وفای به عهد]] آشکارتر می‌سازد و نشانه روشنی از [[عدالت]] اسلام است؛ زیرا همان‌گونه که [[سوء استفاده]] دشمن از عبارت‌های [[عهدنامه]] را نمی‌پسندند، به [[دوست]] هم [[اجازه]] این کار را نمی‌دهد. البته ممکن است امضاکننده [[پیمان]]، اظهار کند که هدفم غیر از ظاهر دلالت عبارت، بوده یا به [[حکم]] [[ناچاری]] توریه کردم؛ ولی در همه [[پیمان‌ها]] و حتی اسناد [[معاملات]] و وقف‌نامه‌ها و وصیت‌نامه‌ها، معیار، [[ظواهر الفاظ]] است و هیچ‌کس [[حق]] ندارد با هیچ بهانه‌ای از آن فراتر رود. از این‌رو، [[امیرمؤمنان علی]]{{ع}} در [[خطبه]] هشتم [[نهج البلاغه]]، هنگامی که «[[زبیر]]»، با عذرهای واهی، می‌خواست [[بیعت]] خود با [[امام]]{{ع}} را بشکند، چنین فرمود: {{متن حدیث\|يَزْعُمُ أَنَّهُ قَدْ بَايَعَ بِيَدِهِ وَ لَمْ يُبَايِعْ بِقَلْبِهِ فَقَدْ أَقَرَّ بِالْبَيْعَةِ وَ ادَّعَى الْوَلِيجَةَ فَلْيَأْتِ عَلَيْهَا بِأَمْرٍ يُعْرَفُ وَ إِلَّا فَلْيَدْخُلْ فِيمَا خَرَجَ مِنْهُ}}؛ او [[گمان]] می‌کند بیعتش تنها با دست بوده نه با [[دل]]، پس [[اقرار]] به بیعت می‌کند؛ ولی مدعی امری پنهانی است (که نیّتش چیز دیگری بوده)، بنابراین، بر او [[واجب]] است دلیل روشنی بر این ادعای خود بیاورد، وگرنه باید به آن چیزی بازگردد که از آن خارج شده و به بیعت خود [[وفادار]] باشد»<ref>مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ج۱۱، ص۱۲۹.</ref>.
	#'''[[فسخ]] کردن ناحق''': مصداق دیگر از [[پیمان‌شکنی]]، آن است که طرف سعی می‌کند تا با [[توسل]] به دلائل واهی و ناحق، [[قرارداد]] بسته شده را فسخ کند و آن را بی‌اعتبار سازد. البته فسخ [[قراردادها]] و پیمان‌ها، [[قواعد]] خاص خود را دارد و فسخ در جایی است که به یکی و یا هر دو طرف،[[ حق]] فسخ داده شده باشد؛ اما گاهی اوقات پیش از بستن قرارد[[اد]]، همه شرایط آن [[رعایت]] شده و هیچ حقی برای نادیده گرفتن مفاد آن وجود ندارد؛ اما با وجود این، بنا به دلائلی، مثلاً به دلیل تنگناها و مشکلاتی که ناشی از [[تعهد]] به پیمان و معاهده‌ای است، یکی از طرفین، در صدد فسخ کردن ناحق آن برمی‌آید و [[طبیعی]] است که این امر مستلزم ضرر و [[زیان]] به طرف دیگر و نوعی [[ظلم]] به او محسوب می‌شود؛ به همین دلیل، [[امام]]{{ع}} ضمن توجه به این مطلب در ابتدای فراز ۷۹ می‌فرماید: هیچ‌گاه نباید قرار گرفتن در تنگناها به سبب الزام‌های [[پیمان الهی]]، تو را وادار سازد که برای [[فسخ]] آن از طریق ناحق اقدام کنی: {{متن حدیث\|وَ لَا يَدْعُوَنَّكَ ضِيقُ أَمْرٍ، لَزِمَكَ فِيهِ عَهْدُ اللَّهِ، إِلَى طَلَبِ انْفِسَاخِهِ بِغَيْرِ الْحَقِّ}}. ممکن است گاه عمل به عهدنامه‌ای، واقعاً مشکل‌آفرین باشد و [[مسلمانان]] را در تنگناها قرار دهد؛ ولی [[تحمل]] این [[مشکلات]] بر شکستن [[پیمان]]، کاملاً ترجیح دارد؛ برای تبیین بیشتر مطلب، آن‌گاه [[امام علی]]{{ع}} به ذکر دلیل آن می‌پردازد و می‌فرماید: زیرا [[شکیبایی]] تو در تنگنای [[پیمان‌ها]]، که (به [[لطف خداوند]])،[[ امید]] [[گشایش]] و [[پیروزی]] در پایان آن داری، بهتر از [[پیمان‌شکنی]] و خیانتی است که از [[مجازات]] آن می‌ترسی؛ پیمان‌شکنی سبب [[مسئولیت الهی]] می‌شود و نه در [[دنیا]] و نه در [[آخرت]]، نمی‌توانی پاسخگوی آن باشی: {{متن حدیث\|فَإِنَّ صَبْرَكَ عَلَى ضِيقِ أَمْرٍ تَرْجُو انْفِرَاجَهُ وَ فَضْلَ عَاقِبَتِهِ، خَيْرٌ مِنْ غَدْرٍ تَخَافُ تَبِعَتَهُ، وَ أَنْ تُحِيطَ بِكَ مِنَ اللَّهِ فِيهِ طِلْبَةٌ، لَا تَسْتَقْبِلُ فِيهَا دُنْيَاكَ وَ لَا آخِرَتَكَ}}. نمونه روشن این مطلب حادثه‌ای است که پس از [[عهدنامه]] [[صلح حدیبیه]] اتفاق افتاد؛ چون یکی از مواد این [[صلح‌نامه]] آن بود که اگر کسی از [[زندانیان]] [[مکه]] به [[مدینه]] [[فرار]] کند، او را بازگردانند و تحویل دهند؛ ولی اگر از مسلمانان مدینه کسی به مکه فرار کند، تحویل او لازم نباشد؛ این ماده به هنگام [[نوشتن]] عهدنامه، با [[اعتراض]] برخی مسلمانان مواجه شد و [[پیامبر]]{{صل}} پاسخ داد: «اگر کسی از ما به سوی مکه فرار کند، مفهومش این است که [[مرتد]] شده و چنین فردی به [[درد]] مسلمانان نمی‌خورد»؛ به دنبال این موضوع، شخصی از زندانیان مکه از [[قریش]] به نام «[[ابوبصیر]]» فرار کرد و به مدینه آمد؛ [[مکیان]] دو نفر را برای تحویل گرفتن او به مدینه فرستادند؛ [[پیغمبر]]{{صل}} فرمود: «ای ابوبصیر تو می‌دانی ما با این [[جمعیت]] پیمان بستیم و در [[دین]] ما پیمان‌شکنی جایز نیست، ناچاریم تو را به آنها تحویل دهیم؛ ولی [[خداوند]] گشایش و فرجی برای تو فراهم می‌آورد؛ آن دو [[مأمور]]، ابوبصیر را تحویل گرفتند و در وسط راه ابوبصیر به یکی از آن دو مأمور گفت: [[شمشیر]] تو واقعاً برنده است؟ گفت: آری. گفت: ببینم؛ شمشیرش را به دست او داد، او هم وی را کشت (و نفر دوم، [[جرئت]] [[حمله]] به وی را نداشت و [[فرار]] کرد)؛ [[ابو بصیر]] بعد از این جریان، به [[مدینه]] بازگشت<ref>طبری، تاریخ طبری، ج۲، ص۲۸۴؛ مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ج۱۱، ص۱۲۹.</ref>.<ref>[[علی نقی امیری\|امیری، علی نقی]]، [[الگوی اداره در نهج البلاغه (کتاب)\|الگوی اداره در نهج البلاغه]]، ص ۱۹۸-۲۰۳.</ref>		#'''[[فسخ]] کردن ناحق''': مصداق دیگر از [[پیمان‌شکنی]]، آن است که طرف سعی می‌کند تا با [[توسل]] به دلائل واهی و ناحق، [[قرارداد]] بسته شده را فسخ کند و آن را بی‌اعتبار سازد. البته فسخ [[قراردادها]] و پیمان‌ها، [[قواعد]] خاص خود را دارد و فسخ در جایی است که به یکی و یا هر دو طرف،[[ حق]] فسخ داده شده باشد؛ اما گاهی اوقات پیش از بستن قرارد[[اد]]، همه شرایط آن [[رعایت]] شده و هیچ حقی برای نادیده گرفتن مفاد آن وجود ندارد؛ اما با وجود این، بنا به دلائلی، مثلاً به دلیل تنگناها و مشکلاتی که ناشی از [[تعهد]] به پیمان و معاهده‌ای است، یکی از طرفین، در صدد فسخ کردن ناحق آن برمی‌آید و [[طبیعی]] است که این امر مستلزم ضرر و [[زیان]] به طرف دیگر و نوعی [[ظلم]] به او محسوب می‌شود؛ به همین دلیل، [[امام]]{{ع}} ضمن توجه به این مطلب در ابتدای فراز ۷۹ می‌فرماید: هیچ‌گاه نباید قرار گرفتن در تنگناها به سبب الزام‌های [[پیمان الهی]]، تو را وادار سازد که برای [[فسخ]] آن از طریق ناحق اقدام کنی: {{متن حدیث\|وَ لَا يَدْعُوَنَّكَ ضِيقُ أَمْرٍ، لَزِمَكَ فِيهِ عَهْدُ اللَّهِ، إِلَى طَلَبِ انْفِسَاخِهِ بِغَيْرِ الْحَقِّ}}. ممکن است گاه عمل به عهدنامه‌ای، واقعاً مشکل‌آفرین باشد و [[مسلمانان]] را در تنگناها قرار دهد؛ ولی [[تحمل]] این [[مشکلات]] بر شکستن [[پیمان]]، کاملاً ترجیح دارد؛ برای تبیین بیشتر مطلب، آن‌گاه [[امام علی]]{{ع}} به ذکر دلیل آن می‌پردازد و می‌فرماید: زیرا [[شکیبایی]] تو در تنگنای [[پیمان‌ها]]، که (به [[لطف خداوند]])،[[ امید]] [[گشایش]] و [[پیروزی]] در پایان آن داری، بهتر از [[پیمان‌شکنی]] و خیانتی است که از [[مجازات]] آن می‌ترسی؛ پیمان‌شکنی سبب [[مسئولیت الهی]] می‌شود و نه در [[دنیا]] و نه در [[آخرت]]، نمی‌توانی پاسخگوی آن باشی: {{متن حدیث\|فَإِنَّ صَبْرَكَ عَلَى ضِيقِ أَمْرٍ تَرْجُو انْفِرَاجَهُ وَ فَضْلَ عَاقِبَتِهِ، خَيْرٌ مِنْ غَدْرٍ تَخَافُ تَبِعَتَهُ، وَ أَنْ تُحِيطَ بِكَ مِنَ اللَّهِ فِيهِ طِلْبَةٌ، لَا تَسْتَقْبِلُ فِيهَا دُنْيَاكَ وَ لَا آخِرَتَكَ}}. نمونه روشن این مطلب حادثه‌ای است که پس از [[عهدنامه]] [[صلح حدیبیه]] اتفاق افتاد؛ چون یکی از مواد این [[صلح‌نامه]] آن بود که اگر کسی از [[زندانیان]] [[مکه]] به [[مدینه]] [[فرار]] کند، او را بازگردانند و تحویل دهند؛ ولی اگر از مسلمانان مدینه کسی به مکه فرار کند، تحویل او لازم نباشد؛ این ماده به هنگام [[نوشتن]] عهدنامه، با [[اعتراض]] برخی مسلمانان مواجه شد و [[پیامبر]]{{صل}} پاسخ داد: «اگر کسی از ما به سوی مکه فرار کند، مفهومش این است که [[مرتد]] شده و چنین فردی به [[درد]] مسلمانان نمی‌خورد»؛ به دنبال این موضوع، شخصی از زندانیان مکه از [[قریش]] به نام «[[ابوبصیر]]» فرار کرد و به مدینه آمد؛ [[مکیان]] دو نفر را برای تحویل گرفتن او به مدینه فرستادند؛ [[پیغمبر]]{{صل}} فرمود: «ای ابوبصیر تو می‌دانی ما با این [[جمعیت]] پیمان بستیم و در [[دین]] ما پیمان‌شکنی جایز نیست، ناچاریم تو را به آنها تحویل دهیم؛ ولی [[خداوند]] گشایش و فرجی برای تو فراهم می‌آورد؛ آن دو [[مأمور]]، ابوبصیر را تحویل گرفتند و در وسط راه ابوبصیر به یکی از آن دو مأمور گفت: [[شمشیر]] تو واقعاً برنده است؟ گفت: آری. گفت: ببینم؛ شمشیرش را به دست او داد، او هم وی را کشت (و نفر دوم، [[جرئت]] [[حمله]] به وی را نداشت و [[فرار]] کرد)؛ [[ابو بصیر]] بعد از این جریان، به [[مدینه]] بازگشت<ref>طبری، تاریخ طبری، ج۲، ص۲۸۴؛ مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ج۱۱، ص۱۲۹.</ref>.<ref>[[علی نقی امیری\|امیری، علی نقی]]، [[الگوی اداره در نهج البلاغه (کتاب)\|الگوی اداره در نهج البلاغه]]، ص ۱۹۸-۲۰۳.</ref>

Jaafari: /* منابع */

2026-05-13T08:57:40Z

منابع

نمایش تغییرات

Bahmani: /* مقدمه */

2024-06-22T08:40:12Z

مقدمه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۲ ژوئن ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۱۰
خط ۱۱:		خط ۱۱:
	[[وفای به عهد]] از دو بُعد فردی و [[اجتماعی]] مورد توجه [[امام]] {{ع}} قرار گرفته است. هم‌بستگی این صفت با کمال روحی و انسانیَت [[انسان]] در ارتباط مستقیم است. [[انسان]] هرقدر از [[کمال انسانی]] برخوردار باشد، نسبت به عهده و [[پیمان]] خویش پای‌بندی بیشتری دارد. از دیگر سو، پای‌بند نبودن به [[عهد]] و [[پیمان]]، پایه‌های [[ایمان]] را متزلزل می‌کند. از این‌رو [[امام]] {{ع}} بنیاد دین‌درای را [[ادای امانت]] و [[وفای به پیمان]]، [[امانت‌داری]] را معیار [[ایمان]] و [[دیانت]]، [[امین]] بودن و [[ادای امانت]] را رأس [[اسلام]] برمی‌شمرد و پای‌بندی به تعهدات و پیمان‌ها را عامل بازدارنده [[انسان]] از [[خیانت]] و رعایت [[اخلاق]] در همه وجوه فردی و [[اجتماعی]] و [[خانوادگی]] می‌داند. به‌همین [[دلیل]] از دیدگاه [[امام]]، بدترین [[مردمان]] کسی است که بر [[عهد]] خویش پای‌بند نباشد.		[[وفای به عهد]] از دو بُعد فردی و [[اجتماعی]] مورد توجه [[امام]] {{ع}} قرار گرفته است. هم‌بستگی این صفت با کمال روحی و انسانیَت [[انسان]] در ارتباط مستقیم است. [[انسان]] هرقدر از [[کمال انسانی]] برخوردار باشد، نسبت به عهده و [[پیمان]] خویش پای‌بندی بیشتری دارد. از دیگر سو، پای‌بند نبودن به [[عهد]] و [[پیمان]]، پایه‌های [[ایمان]] را متزلزل می‌کند. از این‌رو [[امام]] {{ع}} بنیاد دین‌درای را [[ادای امانت]] و [[وفای به پیمان]]، [[امانت‌داری]] را معیار [[ایمان]] و [[دیانت]]، [[امین]] بودن و [[ادای امانت]] را رأس [[اسلام]] برمی‌شمرد و پای‌بندی به تعهدات و پیمان‌ها را عامل بازدارنده [[انسان]] از [[خیانت]] و رعایت [[اخلاق]] در همه وجوه فردی و [[اجتماعی]] و [[خانوادگی]] می‌داند. به‌همین [[دلیل]] از دیدگاه [[امام]]، بدترین [[مردمان]] کسی است که بر [[عهد]] خویش پای‌بند نباشد.

	از دیگر سو، [[وفای به عهد]] به‌دلیل [[ارزش]] [[اجتماعی]] آن و تأثیری که در [[روابط اجتماعی]] و تثبیت بنیاد [[جامعه]] می‌گذارد، مورد توجه [[امام علی]] {{ع}} است. [[وفای به عهد]] موجب برقراری [[اعتماد]] در [[جامعه]] و به تبع ان ایجاد انس و الفت افراد با یکدیگر و گسترش تعامل بین آنها و در نتیجه، ایجاد [[وحدت]] و [[هم‌بستگی]] [[اجتماعی]] می‌شود. [[امام]] {{ع}} در [[نهج البلاغه]] بر این موضوع تأکید دارد و حتی رعایت آن را در مورد [[دشمن]] نیز مورد [[تصدیق]] قرار می‌دهد: اگر با [[دشمن]] پیمانی بستی یا او را [[امان]] دادی، [[پیمان]] را وفا کن و [[امان]] را ادا، و از [[دل]] و [[جان]] بر سر آن باش، زیرا [[مردم]] (با وجود گوناگونیِ خواست‌ها و اختلاف‌نظرهاشان) اتفاق نظری که در اهمیت [[وفای به عهد]] دارند، در هیچ یک از فرایض دیگر [[الهی]] ندارند. حتی [[مشرکان]] هم آن را رعایت می‌کنند، زیرا عواقب [[پیمان‌شکنی]] را می‌دانند<ref>{{متن حدیث\|وَإِنْ عَقَدْتَ بَيْنَکَ وَبَيْنَ عَدُوِّکَ عُقْدَةً، أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْکَ ذِمَّةً، فَحُطْ عَهْدَکَ بِالْوَفَاءِ، وَارْعَ ذِمَّتَکَ بِالاَْمَانَةِ، وَاجْعَلْ نَفْسَکَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَيْتَ، فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللهِ شَيْءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَيْهِ اجْتِمَاعاً، مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ، وَتَشَتُّتِ آرَائِهِمْ، مِنْ تَعْظِيمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ. وَقَدْ لَزِمَ ذَلِکَ الْمُشْرِکُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِينَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۵۳.</ref>		از دیگر سو، [[وفای به عهد]] به‌دلیل [[ارزش]] [[اجتماعی]] آن و تأثیری که در [[روابط اجتماعی]] و تثبیت بنیاد [[جامعه]] می‌گذارد، مورد توجه [[امام علی]] {{ع}} است. [[وفای به عهد]] موجب برقراری اعتماد در [[جامعه]] و به تبع ان ایجاد انس و الفت افراد با یکدیگر و گسترش تعامل بین آنها و در نتیجه، ایجاد [[وحدت]] و هم‌بستگی [[اجتماعی]] می‌شود. [[امام]] {{ع}} در [[نهج البلاغه]] بر این موضوع تأکید دارد و حتی رعایت آن را در مورد [[دشمن]] نیز مورد تصدیق قرار می‌دهد: اگر با [[دشمن]] پیمانی بستی یا او را [[امان]] دادی، [[پیمان]] را وفا کن و [[امان]] را ادا، و از [[دل]] و [[جان]] بر سر آن باش، زیرا [[مردم]] (با وجود گوناگونیِ خواست‌ها و اختلاف‌نظرهاشان) اتفاق نظری که در اهمیت [[وفای به عهد]] دارند، در هیچ یک از فرایض دیگر [[الهی]] ندارند. حتی [[مشرکان]] هم آن را رعایت می‌کنند، زیرا عواقب [[پیمان‌شکنی]] را می‌دانند<ref>{{متن حدیث\|وَإِنْ عَقَدْتَ بَيْنَکَ وَبَيْنَ عَدُوِّکَ عُقْدَةً، أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْکَ ذِمَّةً، فَحُطْ عَهْدَکَ بِالْوَفَاءِ، وَارْعَ ذِمَّتَکَ بِالاَْمَانَةِ، وَاجْعَلْ نَفْسَکَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَيْتَ، فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللهِ شَيْءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَيْهِ اجْتِمَاعاً، مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ، وَتَشَتُّتِ آرَائِهِمْ، مِنْ تَعْظِيمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ. وَقَدْ لَزِمَ ذَلِکَ الْمُشْرِکُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِينَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۵۳.</ref>

	[[امام]] {{ع}} در فرازی دیگر از [[نامه]] ۵۳ [[وفای به عهد]] و [[پیمان]] را مایه امن و [[آسایش]] در [[جامعه]] می‌داند که در سایه آن [[امنیت جامعه]] و [[مردمان]] تأمین می‌شود. از این‌رو خود چندان پای‌بند به [[عهد]] و [[پیمان]] خویش بود که پس از ماجرای [[حکمیت]] که [[امام]] به آن [[راضی]] نبود، در پاسخ برخی که نقض عهدنامه را از او می‌خواستند، فرمود: آیا پس از اینکه عهدی را نوشتیم، آن را نقض کنیم؟ این کار جایز نیست.		[[امام]] {{ع}} در فرازی دیگر از [[نامه]] ۵۳ [[وفای به عهد]] و [[پیمان]] را مایه امن و [[آسایش]] در [[جامعه]] می‌داند که در سایه آن [[امنیت جامعه]] و [[مردمان]] تأمین می‌شود. از این‌رو خود چندان پای‌بند به [[عهد]] و [[پیمان]] خویش بود که پس از ماجرای [[حکمیت]] که [[امام]] به آن [[راضی]] نبود، در پاسخ برخی که نقض عهدنامه را از او می‌خواستند، فرمود: آیا پس از اینکه عهدی را نوشتیم، آن را نقض کنیم؟ این کار جایز نیست.
خط ۱۷:		خط ۱۷:
	[[اندیشه]] [[توحیدی]] [[امام]] {{ع}} هر [[پیمان]] و تعهدی را مانند [[پیمان]] با [[خدا]] می‌بیند و هرگز اجازه عهدشکنی به خود نمی‌دهد. [[خداوند]] در [[قرآن کریم]] می‌فرماید: {{متن قرآن\| وَأَوْفُواْ بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدتُّمْ وَلاَ تَنقُضُواْ الأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ}}<ref>سوره نحل، آیه ۹۱.</ref>		[[اندیشه]] [[توحیدی]] [[امام]] {{ع}} هر [[پیمان]] و تعهدی را مانند [[پیمان]] با [[خدا]] می‌بیند و هرگز اجازه عهدشکنی به خود نمی‌دهد. [[خداوند]] در [[قرآن کریم]] می‌فرماید: {{متن قرآن\| وَأَوْفُواْ بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدتُّمْ وَلاَ تَنقُضُواْ الأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ}}<ref>سوره نحل، آیه ۹۱.</ref>

	از این‌رو شکستن [[عهد]] و [[پیمان]] [[گناه]] است. پای‌بندی [[امام]] {{ع}} بر [[عهد]] و [[پیمان]] به اندازه‌ای است که حتی حاضر نشد با کسی که [[نیرنگ]] می‌بست و [[نقص]] [[پیمان]] را بدون کمترین دغدغه‌ای به‌کار می‌گرفت، مقابله به مثل کند.		از این‌رو شکستن [[عهد]] و [[پیمان]] [[گناه]] است. پای‌بندی [[امام]] {{ع}} بر [[عهد]] و [[پیمان]] به اندازه‌ای است که حتی حاضر نشد با کسی که [[نیرنگ]] می‌بست و نقص [[پیمان]] را بدون کمترین دغدغه‌ای به‌کار می‌گرفت، مقابله به مثل کند.

	[[خیانت]] در [[امانت]] و شکستن [[عهد]] و [[پیمان]]، [[انسان]] را در این [[جهان]] [[خوار]] و رسوا می‌کند و اثر آن در [[آخرت]] بس بزرگ‌تر از اثر این‌جهانی آن است.		[[خیانت]] در [[امانت]] و شکستن [[عهد]] و [[پیمان]]، [[انسان]] را در این [[جهان]] [[خوار]] و رسوا می‌کند و اثر آن در [[آخرت]] بس بزرگ‌تر از اثر این‌جهانی آن است.

Bahmani در ‏۲۲ ژوئن ۲۰۲۴، ساعت ۰۸:۳۹

2024-06-22T08:39:34Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۲ ژوئن ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۰۹
خط ۷:		خط ۷:

	== مقدمه ==		== مقدمه ==
	[[وفای به عهد]] و [[پیمان]] در [[فرهنگ ~~دینی]]،~~ جایگاهی والا دارد و از مصادیق [[مسئولیت‌پذیری]] [[انسان]] به‌شمار می‌رود. [[خداوند]] در [[قرآن کریم]] به این موضوع اشاره دارد. [[آیات]] نخستین سوره [[مائده]] و [[آیه]] ۳۴ سورل [[اسراء]] و [[آیه]] ۹۱ سوره نحل، آشکارا به این موضوع اشاره کرده است:ای کسانی‌که [[ایمان]] آورده‌اید، به پیمان‌ها وفا کنید...<ref>{{متن قرآن\| يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ الأَنْعَامِ إِلاَّ مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ}}؛ سوره مائده، آیه ۱.</ref>		[[وفای به عهد]] و [[پیمان]] در فرهنگ دینی، جایگاهی والا دارد و از مصادیق [[مسئولیت‌پذیری]] [[انسان]] به‌شمار می‌رود. [[خداوند]] در [[قرآن کریم]] به این موضوع اشاره دارد. [[آیات]] نخستین سوره [[مائده]] و [[آیه]] ۳۴ سورل [[اسراء]] و [[آیه]] ۹۱ سوره نحل، آشکارا به این موضوع اشاره کرده است:ای کسانی‌که [[ایمان]] آورده‌اید، به پیمان‌ها وفا کنید...<ref>{{متن قرآن\| يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ الأَنْعَامِ إِلاَّ مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ}}؛ سوره مائده، آیه ۱.</ref>

	[[وفای به عهد]] از دو بُعد فردی و [[اجتماعی]] مورد توجه [[امام]] {{ع}} قرار گرفته است. [[هم‌بستگی]] این صفت با کمال روحی و انسانیَت [[انسان]] در [[ارتباط مستقیم]] است. [[انسان]] هرقدر از [[کمال انسانی]] برخوردار باشد، نسبت به عهده و [[پیمان]] خویش پای‌بندی بیشتری دارد. از دیگر سو، پای‌بند نبودن به [[عهد]] و [[پیمان]]، پایه‌های [[ایمان]] را متزلزل می‌کند. از این‌رو [[امام]] {{ع}} بنیاد دین‌درای را [[ادای امانت]] و [[وفای به پیمان]]، [[امانت‌داری]] را معیار [[ایمان]] و [[دیانت]]، [[امین]] بودن و [[ادای امانت]] را رأس [[اسلام]] برمی‌شمرد و پای‌بندی به تعهدات و پیمان‌ها را عامل بازدارنده [[انسان]] از [[خیانت]] و رعایت [[اخلاق]] در همه وجوه فردی و [[اجتماعی]] و [[خانوادگی]] می‌داند. به‌همین [[دلیل]] از دیدگاه [[امام]]، بدترین [[مردمان]] کسی است که بر [[عهد]] خویش پای‌بند نباشد.		[[وفای به عهد]] از دو بُعد فردی و [[اجتماعی]] مورد توجه [[امام]] {{ع}} قرار گرفته است. هم‌بستگی این صفت با کمال روحی و انسانیَت [[انسان]] در ارتباط مستقیم است. [[انسان]] هرقدر از [[کمال انسانی]] برخوردار باشد، نسبت به عهده و [[پیمان]] خویش پای‌بندی بیشتری دارد. از دیگر سو، پای‌بند نبودن به [[عهد]] و [[پیمان]]، پایه‌های [[ایمان]] را متزلزل می‌کند. از این‌رو [[امام]] {{ع}} بنیاد دین‌درای را [[ادای امانت]] و [[وفای به پیمان]]، [[امانت‌داری]] را معیار [[ایمان]] و [[دیانت]]، [[امین]] بودن و [[ادای امانت]] را رأس [[اسلام]] برمی‌شمرد و پای‌بندی به تعهدات و پیمان‌ها را عامل بازدارنده [[انسان]] از [[خیانت]] و رعایت [[اخلاق]] در همه وجوه فردی و [[اجتماعی]] و [[خانوادگی]] می‌داند. به‌همین [[دلیل]] از دیدگاه [[امام]]، بدترین [[مردمان]] کسی است که بر [[عهد]] خویش پای‌بند نباشد.

	از دیگر سو، [[وفای به عهد]] به‌دلیل [[ارزش]] [[اجتماعی]] آن و تأثیری که در [[روابط اجتماعی]] و تثبیت بنیاد [[جامعه]] می‌گذارد، مورد توجه [[امام علی]] {{ع}} است. [[وفای به عهد]] موجب برقراری [[اعتماد]] در [[جامعه]] و به تبع ان ایجاد انس و الفت افراد با یکدیگر و گسترش تعامل بین آنها و در نتیجه، ایجاد [[وحدت]] و [[هم‌بستگی]] [[اجتماعی]] می‌شود. [[امام]] {{ع}} در [[نهج البلاغه]] بر این موضوع تأکید دارد و حتی رعایت آن را در مورد [[دشمن]] نیز مورد [[تصدیق]] قرار می‌دهد: اگر با [[دشمن]] پیمانی بستی یا او را [[امان]] دادی، [[پیمان]] را وفا کن و [[امان]] را ادا، و از [[دل]] و [[جان]] بر سر آن باش، زیرا [[مردم]] (با وجود گوناگونیِ خواست‌ها و اختلاف‌نظرهاشان) اتفاق نظری که در اهمیت [[وفای به عهد]] دارند، در هیچ یک از فرایض دیگر [[الهی]] ندارند. حتی [[مشرکان]] هم آن را رعایت می‌کنند، زیرا عواقب [[پیمان‌شکنی]] را می‌دانند<ref>{{متن حدیث\|وَإِنْ عَقَدْتَ بَيْنَکَ وَبَيْنَ عَدُوِّکَ عُقْدَةً، أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْکَ ذِمَّةً، فَحُطْ عَهْدَکَ بِالْوَفَاءِ، وَارْعَ ذِمَّتَکَ بِالاَْمَانَةِ، وَاجْعَلْ نَفْسَکَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَيْتَ، فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللهِ شَيْءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَيْهِ اجْتِمَاعاً، مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ، وَتَشَتُّتِ آرَائِهِمْ، مِنْ تَعْظِيمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ. وَقَدْ لَزِمَ ذَلِکَ الْمُشْرِکُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِينَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۵۳.</ref>		از دیگر سو، [[وفای به عهد]] به‌دلیل [[ارزش]] [[اجتماعی]] آن و تأثیری که در [[روابط اجتماعی]] و تثبیت بنیاد [[جامعه]] می‌گذارد، مورد توجه [[امام علی]] {{ع}} است. [[وفای به عهد]] موجب برقراری [[اعتماد]] در [[جامعه]] و به تبع ان ایجاد انس و الفت افراد با یکدیگر و گسترش تعامل بین آنها و در نتیجه، ایجاد [[وحدت]] و [[هم‌بستگی]] [[اجتماعی]] می‌شود. [[امام]] {{ع}} در [[نهج البلاغه]] بر این موضوع تأکید دارد و حتی رعایت آن را در مورد [[دشمن]] نیز مورد [[تصدیق]] قرار می‌دهد: اگر با [[دشمن]] پیمانی بستی یا او را [[امان]] دادی، [[پیمان]] را وفا کن و [[امان]] را ادا، و از [[دل]] و [[جان]] بر سر آن باش، زیرا [[مردم]] (با وجود گوناگونیِ خواست‌ها و اختلاف‌نظرهاشان) اتفاق نظری که در اهمیت [[وفای به عهد]] دارند، در هیچ یک از فرایض دیگر [[الهی]] ندارند. حتی [[مشرکان]] هم آن را رعایت می‌کنند، زیرا عواقب [[پیمان‌شکنی]] را می‌دانند<ref>{{متن حدیث\|وَإِنْ عَقَدْتَ بَيْنَکَ وَبَيْنَ عَدُوِّکَ عُقْدَةً، أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْکَ ذِمَّةً، فَحُطْ عَهْدَکَ بِالْوَفَاءِ، وَارْعَ ذِمَّتَکَ بِالاَْمَانَةِ، وَاجْعَلْ نَفْسَکَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَيْتَ، فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللهِ شَيْءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَيْهِ اجْتِمَاعاً، مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ، وَتَشَتُّتِ آرَائِهِمْ، مِنْ تَعْظِيمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ. وَقَدْ لَزِمَ ذَلِکَ الْمُشْرِکُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِينَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۵۳.</ref>
خط ۲۱:		خط ۲۱:
	[[خیانت]] در [[امانت]] و شکستن [[عهد]] و [[پیمان]]، [[انسان]] را در این [[جهان]] [[خوار]] و رسوا می‌کند و اثر آن در [[آخرت]] بس بزرگ‌تر از اثر این‌جهانی آن است.		[[خیانت]] در [[امانت]] و شکستن [[عهد]] و [[پیمان]]، [[انسان]] را در این [[جهان]] [[خوار]] و رسوا می‌کند و اثر آن در [[آخرت]] بس بزرگ‌تر از اثر این‌جهانی آن است.

	آن کس که به [[امانت الهی]] بی‌اعتنا باشد و در کشتزار [[خیانت]] چرد و شخصیت انسانی و [[دینی]] خود را پاس ندارد، [[ذلت]] و [[خواری]] را در [[دنیا]] برای خود خریده است و در [[آخرت]] نیز، ذلیل‌تر و بدبخت‌تر خواهد شد<ref>{{متن حدیث\|وَ مَنِ اسْتَهَانَ بِالْأَمَانَةِ وَ رَتَعَ فِي الْخِيَانَةِ وَ لَمْ يُنَزِّهْ نَفْسَهُ وَ دِينَهُ عَنْهَا، فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ الذُّلَّ وَ الْخِزْيَ فِي الدُّنْيَا وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ أَذَلُّ وَ أَخْزَى؛ وَ إِنَّ أَعْظَمَ الْخِيَانَةِ خِيَانَةُ الْأُمَّةِ وَ أَفْظَعَ الْغِشِّ غِشُّ الْأَئِمَّةِ؛ وَ السَّلَامُ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۲۶.</ref>.<ref>[[سید حسین دین‌پرور\|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)\|دانشنامه نهج البلاغه]]، ~~ج۲،~~ ص۸۹۰ ـ ۸۹۱.</ref>		آن کس که به [[امانت الهی]] بی‌اعتنا باشد و در کشتزار [[خیانت]] چرد و شخصیت انسانی و [[دینی]] خود را پاس ندارد، [[ذلت]] و [[خواری]] را در [[دنیا]] برای خود خریده است و در [[آخرت]] نیز، ذلیل‌تر و بدبخت‌تر خواهد شد<ref>{{متن حدیث\|وَ مَنِ اسْتَهَانَ بِالْأَمَانَةِ وَ رَتَعَ فِي الْخِيَانَةِ وَ لَمْ يُنَزِّهْ نَفْسَهُ وَ دِينَهُ عَنْهَا، فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ الذُّلَّ وَ الْخِزْيَ فِي الدُّنْيَا وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ أَذَلُّ وَ أَخْزَى؛ وَ إِنَّ أَعْظَمَ الْخِيَانَةِ خِيَانَةُ الْأُمَّةِ وَ أَفْظَعَ الْغِشِّ غِشُّ الْأَئِمَّةِ؛ وَ السَّلَامُ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۲۶.</ref>.<ref>[[سید حسین دین‌پرور\|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)\|دانشنامه نهج البلاغه ج۲]]، ص۸۹۰ ـ ۸۹۱.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Jaafari در ‏۲۴ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۰۳

2023-12-24T08:03:20Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۳۳
خط ۱:		خط ۱:
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = وفای به عهد		\| موضوع مرتبط = وفای به عهد
	\| عنوان مدخل = [[وفای به عهد]]		\| عنوان مدخل = وفای به عهد
	\| مداخل مرتبط = ~~[[وفای به عهد در قرآن]] - [[وفای به عهد در حدیث]] -~~ [[وفای به عهد در نهج البلاغه]] - [[وفای به عهد در معارف دعا و زیارات]] - [[وفای به عهد در ~~کلام اسلامی~~]] - [[وفای به عهد در ~~اخلاق اسلامی~~]] - [[وفای به عهد در ~~معارف و سیره نبوی~~]] - [[وفای به عهد در فقه ~~سیاسی]] - [[وفای به عهد در جامعه‌شناسی~~ اسلامی]] - [[وفای به عهد در سیره معصوم]]		\| مداخل مرتبط = [[وفای به عهد در نهج البلاغه]] - [[وفای به عهد در معارف دعا و زیارات]] - [[وفای به عهد در معارف و سیره نبوی]] - [[وفای به عهد در فقه سیاسی]] - [[وفای به عهد در جامعه‌شناسی اسلامی]] - [[وفای به عهد در فقه اسلامی]] - [[وفای به عهد در سیره معصوم]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Bahmani: /* پانویس */

2023-04-11T13:08:43Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۱ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۱۶:۳۸
خط ۳۱:		خط ۳۱:
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	~~[[رده:امام علی]]~~
	[[رده:وفای به عهد]]		[[رده:وفای به عهد]]
	[[رده:~~وفای به عهد~~ در نهج البلاغه]]		[[رده:مفاهیم در نهج البلاغه]]
	[[رده:مدخل نهج البلاغه]]		[[رده:مدخل نهج البلاغه]]

Wasity: جایگزینی متن - 'ref>دین‌پرور، سید حسین، [[دانشنامه نهج البلاغه'

2022-10-09T19:44:04Z

جایگزینی متن - 'ref>[[دانشنامه نهج البلاغه' به 'ref>دین‌پرور، سید حسین، [[دانشنامه نهج البلاغه'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۹ اکتبر ۲۰۲۲، ساعت ۲۳:۱۴
خط ۲۱:		خط ۲۱:
	[[خیانت]] در [[امانت]] و شکستن [[عهد]] و [[پیمان]]، [[انسان]] را در این [[جهان]] [[خوار]] و رسوا می‌کند و اثر آن در [[آخرت]] بس بزرگ‌تر از اثر این‌جهانی آن است.		[[خیانت]] در [[امانت]] و شکستن [[عهد]] و [[پیمان]]، [[انسان]] را در این [[جهان]] [[خوار]] و رسوا می‌کند و اثر آن در [[آخرت]] بس بزرگ‌تر از اثر این‌جهانی آن است.

	آن کس که به [[امانت الهی]] بی‌اعتنا باشد و در کشتزار [[خیانت]] چرد و شخصیت انسانی و [[دینی]] خود را پاس ندارد، [[ذلت]] و [[خواری]] را در [[دنیا]] برای خود خریده است و در [[آخرت]] نیز، ذلیل‌تر و بدبخت‌تر خواهد شد<ref>{{متن حدیث\|وَ مَنِ اسْتَهَانَ بِالْأَمَانَةِ وَ رَتَعَ فِي الْخِيَانَةِ وَ لَمْ يُنَزِّهْ نَفْسَهُ وَ دِينَهُ عَنْهَا، فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ الذُّلَّ وَ الْخِزْيَ فِي الدُّنْيَا وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ أَذَلُّ وَ أَخْزَى؛ وَ إِنَّ أَعْظَمَ الْخِيَانَةِ خِيَانَةُ الْأُمَّةِ وَ أَفْظَعَ الْغِشِّ غِشُّ الْأَئِمَّةِ؛ وَ السَّلَامُ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۲۶.</ref>.<ref>[[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)\|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۲، ص۸۹۰ ـ ۸۹۱.</ref>		آن کس که به [[امانت الهی]] بی‌اعتنا باشد و در کشتزار [[خیانت]] چرد و شخصیت انسانی و [[دینی]] خود را پاس ندارد، [[ذلت]] و [[خواری]] را در [[دنیا]] برای خود خریده است و در [[آخرت]] نیز، ذلیل‌تر و بدبخت‌تر خواهد شد<ref>{{متن حدیث\|وَ مَنِ اسْتَهَانَ بِالْأَمَانَةِ وَ رَتَعَ فِي الْخِيَانَةِ وَ لَمْ يُنَزِّهْ نَفْسَهُ وَ دِينَهُ عَنْهَا، فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ الذُّلَّ وَ الْخِزْيَ فِي الدُّنْيَا وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ أَذَلُّ وَ أَخْزَى؛ وَ إِنَّ أَعْظَمَ الْخِيَانَةِ خِيَانَةُ الْأُمَّةِ وَ أَفْظَعَ الْغِشِّ غِشُّ الْأَئِمَّةِ؛ وَ السَّلَامُ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۲۶.</ref>.<ref>[[سید حسین دین‌پرور\|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)\|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۲، ص۸۹۰ ـ ۸۹۱.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Wasity: جایگزینی متن - 'jpg|22px]] 22px دین‌پرور، سید حسین، [[دانشنامه نهج البلاغه'

2022-10-09T19:35:38Z

جایگزینی متن - 'jpg|22px]] 22px دین‌پرور، سید حسین، [[دانشنامه نهج البلاغه'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۹ اکتبر ۲۰۲۲، ساعت ۲۳:۰۵
خط ۲۵:		خط ۲۵:
	== منابع ==		== منابع ==
	{{منابع}}		{{منابع}}
	# [[پرونده:13681049.jpg\|22px]] [[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)\|'''دانشنامه نهج البلاغه ج۲''']]		# [[پرونده:13681049.jpg\|22px]] [[سید حسین دین‌پرور\|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)\|'''دانشنامه نهج البلاغه ج۲''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

2022-08-25T09:10:17Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۵ اوت ۲۰۲۲، ساعت ۱۲:۴۰
خط ۶:		خط ۶:
	}}		}}

	==مقدمه==		== مقدمه ==
	[[وفای به عهد]] و [[پیمان]] در [[فرهنگ دینی]]، جایگاهی والا دارد و از مصادیق [[مسئولیت‌پذیری]] [[انسان]] به‌شمار می‌رود. [[خداوند]] در [[قرآن کریم]] به این موضوع اشاره دارد. [[آیات]] نخستین سوره [[مائده]] و [[آیه]] ۳۴ سورل [[اسراء]] و [[آیه]] ۹۱ سوره نحل، آشکارا به این موضوع اشاره کرده است:ای کسانی‌که [[ایمان]] آورده‌اید، به پیمان‌ها وفا کنید...<ref>{{متن قرآن\| يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ الأَنْعَامِ إِلاَّ مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ}}؛ سوره مائده، آیه ۱.</ref>		[[وفای به عهد]] و [[پیمان]] در [[فرهنگ دینی]]، جایگاهی والا دارد و از مصادیق [[مسئولیت‌پذیری]] [[انسان]] به‌شمار می‌رود. [[خداوند]] در [[قرآن کریم]] به این موضوع اشاره دارد. [[آیات]] نخستین سوره [[مائده]] و [[آیه]] ۳۴ سورل [[اسراء]] و [[آیه]] ۹۱ سوره نحل، آشکارا به این موضوع اشاره کرده است:ای کسانی‌که [[ایمان]] آورده‌اید، به پیمان‌ها وفا کنید...<ref>{{متن قرآن\| يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ الأَنْعَامِ إِلاَّ مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ}}؛ سوره مائده، آیه ۱.</ref>

	[[وفای به عهد]] از دو بُعد فردی و [[اجتماعی]] مورد توجه [[امام]]{{ع}} قرار گرفته است. [[هم‌بستگی]] این صفت با کمال روحی و انسانیَت [[انسان]] در [[ارتباط مستقیم]] است. [[انسان]] هرقدر از [[کمال انسانی]] برخوردار باشد، نسبت به عهده و [[پیمان]] خویش پای‌بندی بیشتری دارد. از دیگر سو، پای‌بند نبودن به [[عهد]] و [[پیمان]]، پایه‌های [[ایمان]] را متزلزل می‌کند. از این‌رو [[امام]]{{ع}} بنیاد دین‌درای را [[ادای امانت]] و [[وفای به پیمان]]، [[امانت‌داری]] را معیار [[ایمان]] و [[دیانت]]، [[امین]] بودن و [[ادای امانت]] را رأس [[اسلام]] برمی‌شمرد و پای‌بندی به تعهدات و پیمان‌ها را عامل بازدارنده [[انسان]] از [[خیانت]] و رعایت [[اخلاق]] در همه وجوه فردی و [[اجتماعی]] و [[خانوادگی]] می‌داند. به‌همین [[دلیل]] از دیدگاه [[امام]]، بدترین [[مردمان]] کسی است که بر [[عهد]] خویش پای‌بند نباشد.		[[وفای به عهد]] از دو بُعد فردی و [[اجتماعی]] مورد توجه [[امام]] {{ع}} قرار گرفته است. [[هم‌بستگی]] این صفت با کمال روحی و انسانیَت [[انسان]] در [[ارتباط مستقیم]] است. [[انسان]] هرقدر از [[کمال انسانی]] برخوردار باشد، نسبت به عهده و [[پیمان]] خویش پای‌بندی بیشتری دارد. از دیگر سو، پای‌بند نبودن به [[عهد]] و [[پیمان]]، پایه‌های [[ایمان]] را متزلزل می‌کند. از این‌رو [[امام]] {{ع}} بنیاد دین‌درای را [[ادای امانت]] و [[وفای به پیمان]]، [[امانت‌داری]] را معیار [[ایمان]] و [[دیانت]]، [[امین]] بودن و [[ادای امانت]] را رأس [[اسلام]] برمی‌شمرد و پای‌بندی به تعهدات و پیمان‌ها را عامل بازدارنده [[انسان]] از [[خیانت]] و رعایت [[اخلاق]] در همه وجوه فردی و [[اجتماعی]] و [[خانوادگی]] می‌داند. به‌همین [[دلیل]] از دیدگاه [[امام]]، بدترین [[مردمان]] کسی است که بر [[عهد]] خویش پای‌بند نباشد.

	از دیگر سو، [[وفای به عهد]] به‌دلیل [[ارزش]] [[اجتماعی]] آن و تأثیری که در [[روابط اجتماعی]] و تثبیت بنیاد [[جامعه]] می‌گذارد، مورد توجه [[امام علی]]{{ع}} است. [[وفای به عهد]] موجب برقراری [[اعتماد]] در [[جامعه]] و به تبع ان ایجاد انس و الفت افراد با یکدیگر و گسترش تعامل بین آنها و در نتیجه، ایجاد [[وحدت]] و [[هم‌بستگی]] [[اجتماعی]] می‌شود. [[امام]]{{ع}} در [[نهج البلاغه]] بر این موضوع تأکید دارد و حتی رعایت آن را در مورد [[دشمن]] نیز مورد [[تصدیق]] قرار می‌دهد: اگر با [[دشمن]] پیمانی بستی یا او را [[امان]] دادی، [[پیمان]] را وفا کن و [[امان]] را ادا، و از [[دل]] و [[جان]] بر سر آن باش، زیرا [[مردم]] (با وجود گوناگونیِ خواست‌ها و اختلاف‌نظرهاشان) اتفاق نظری که در اهمیت [[وفای به عهد]] دارند، در هیچ یک از فرایض دیگر [[الهی]] ندارند. حتی [[مشرکان]] هم آن را رعایت می‌کنند، زیرا عواقب [[پیمان‌شکنی]] را می‌دانند<ref>{{متن حدیث\|وَإِنْ عَقَدْتَ بَيْنَکَ وَبَيْنَ عَدُوِّکَ عُقْدَةً، أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْکَ ذِمَّةً، فَحُطْ عَهْدَکَ بِالْوَفَاءِ، وَارْعَ ذِمَّتَکَ بِالاَْمَانَةِ، وَاجْعَلْ نَفْسَکَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَيْتَ، فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللهِ شَيْءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَيْهِ اجْتِمَاعاً، مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ، وَتَشَتُّتِ آرَائِهِمْ، مِنْ تَعْظِيمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ. وَقَدْ لَزِمَ ذَلِکَ الْمُشْرِکُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِينَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۵۳.</ref>		از دیگر سو، [[وفای به عهد]] به‌دلیل [[ارزش]] [[اجتماعی]] آن و تأثیری که در [[روابط اجتماعی]] و تثبیت بنیاد [[جامعه]] می‌گذارد، مورد توجه [[امام علی]] {{ع}} است. [[وفای به عهد]] موجب برقراری [[اعتماد]] در [[جامعه]] و به تبع ان ایجاد انس و الفت افراد با یکدیگر و گسترش تعامل بین آنها و در نتیجه، ایجاد [[وحدت]] و [[هم‌بستگی]] [[اجتماعی]] می‌شود. [[امام]] {{ع}} در [[نهج البلاغه]] بر این موضوع تأکید دارد و حتی رعایت آن را در مورد [[دشمن]] نیز مورد [[تصدیق]] قرار می‌دهد: اگر با [[دشمن]] پیمانی بستی یا او را [[امان]] دادی، [[پیمان]] را وفا کن و [[امان]] را ادا، و از [[دل]] و [[جان]] بر سر آن باش، زیرا [[مردم]] (با وجود گوناگونیِ خواست‌ها و اختلاف‌نظرهاشان) اتفاق نظری که در اهمیت [[وفای به عهد]] دارند، در هیچ یک از فرایض دیگر [[الهی]] ندارند. حتی [[مشرکان]] هم آن را رعایت می‌کنند، زیرا عواقب [[پیمان‌شکنی]] را می‌دانند<ref>{{متن حدیث\|وَإِنْ عَقَدْتَ بَيْنَکَ وَبَيْنَ عَدُوِّکَ عُقْدَةً، أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْکَ ذِمَّةً، فَحُطْ عَهْدَکَ بِالْوَفَاءِ، وَارْعَ ذِمَّتَکَ بِالاَْمَانَةِ، وَاجْعَلْ نَفْسَکَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَيْتَ، فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللهِ شَيْءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَيْهِ اجْتِمَاعاً، مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ، وَتَشَتُّتِ آرَائِهِمْ، مِنْ تَعْظِيمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ. وَقَدْ لَزِمَ ذَلِکَ الْمُشْرِکُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِينَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۵۳.</ref>

	[[امام]]{{ع}} در فرازی دیگر از [[نامه]] ۵۳ [[وفای به عهد]] و [[پیمان]] را مایه امن و [[آسایش]] در [[جامعه]] می‌داند که در سایه آن [[امنیت جامعه]] و [[مردمان]] تأمین می‌شود. از این‌رو خود چندان پای‌بند به [[عهد]] و [[پیمان]] خویش بود که پس از ماجرای [[حکمیت]] که [[امام]] به آن [[راضی]] نبود، در پاسخ برخی که نقض عهدنامه را از او می‌خواستند، فرمود: آیا پس از اینکه عهدی را نوشتیم، آن را نقض کنیم؟ این کار جایز نیست.		[[امام]] {{ع}} در فرازی دیگر از [[نامه]] ۵۳ [[وفای به عهد]] و [[پیمان]] را مایه امن و [[آسایش]] در [[جامعه]] می‌داند که در سایه آن [[امنیت جامعه]] و [[مردمان]] تأمین می‌شود. از این‌رو خود چندان پای‌بند به [[عهد]] و [[پیمان]] خویش بود که پس از ماجرای [[حکمیت]] که [[امام]] به آن [[راضی]] نبود، در پاسخ برخی که نقض عهدنامه را از او می‌خواستند، فرمود: آیا پس از اینکه عهدی را نوشتیم، آن را نقض کنیم؟ این کار جایز نیست.

	[[اندیشه]] [[توحیدی]] [[امام]]{{ع}} هر [[پیمان]] و تعهدی را مانند [[پیمان]] با [[خدا]] می‌بیند و هرگز اجازه عهدشکنی به خود نمی‌دهد. [[خداوند]] در [[قرآن کریم]] می‌فرماید: {{متن قرآن\| وَأَوْفُواْ بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدتُّمْ وَلاَ تَنقُضُواْ الأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ}}<ref>سوره نحل، آیه ۹۱.</ref>		[[اندیشه]] [[توحیدی]] [[امام]] {{ع}} هر [[پیمان]] و تعهدی را مانند [[پیمان]] با [[خدا]] می‌بیند و هرگز اجازه عهدشکنی به خود نمی‌دهد. [[خداوند]] در [[قرآن کریم]] می‌فرماید: {{متن قرآن\| وَأَوْفُواْ بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدتُّمْ وَلاَ تَنقُضُواْ الأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ}}<ref>سوره نحل، آیه ۹۱.</ref>

	از این‌رو شکستن [[عهد]] و [[پیمان]] [[گناه]] است. پای‌بندی [[امام]]{{ع}} بر [[عهد]] و [[پیمان]] به اندازه‌ای است که حتی حاضر نشد با کسی که [[نیرنگ]] می‌بست و [[نقص]] [[پیمان]] را بدون کمترین دغدغه‌ای به‌کار می‌گرفت، مقابله به مثل کند.		از این‌رو شکستن [[عهد]] و [[پیمان]] [[گناه]] است. پای‌بندی [[امام]] {{ع}} بر [[عهد]] و [[پیمان]] به اندازه‌ای است که حتی حاضر نشد با کسی که [[نیرنگ]] می‌بست و [[نقص]] [[پیمان]] را بدون کمترین دغدغه‌ای به‌کار می‌گرفت، مقابله به مثل کند.

	[[خیانت]] در [[امانت]] و شکستن [[عهد]] و [[پیمان]]، [[انسان]] را در این [[جهان]] [[خوار]] و رسوا می‌کند و اثر آن در [[آخرت]] بس بزرگ‌تر از اثر این‌جهانی آن است.		[[خیانت]] در [[امانت]] و شکستن [[عهد]] و [[پیمان]]، [[انسان]] را در این [[جهان]] [[خوار]] و رسوا می‌کند و اثر آن در [[آخرت]] بس بزرگ‌تر از اثر این‌جهانی آن است.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۳۰
خط ۱۰۰:		خط ۱۰۰:
	#'''بهانه‌تراشی و عذرآوری''': یکی از شیوه‌ها که گاه یکی از طرفین به کار گرفته و در صدد برمی‌آید، در عمل زیر بار مفاد یک قرارداد نرود، بهانه‌تراشی و [[توسل]] به استدلال‌های واهی و بی‌اساس است؛ در این رابطه، [[امام]]{{ع}} در فراز ۷۷ و پس از ضرورت [[التزام]] همه [[انسان‌ها]]، اعم از [[موحد]] و [[مشرک]] به اصل وفای به تعهدها، می‌فرماید: هرگز نسبت به ذمه‌ای که پذیرفته‌ای بهانه نیاور: {{متن حدیث\|فَلَا تَغْدِرَنَّ بِذِمَّتِكَ}}.		#'''بهانه‌تراشی و عذرآوری''': یکی از شیوه‌ها که گاه یکی از طرفین به کار گرفته و در صدد برمی‌آید، در عمل زیر بار مفاد یک قرارداد نرود، بهانه‌تراشی و [[توسل]] به استدلال‌های واهی و بی‌اساس است؛ در این رابطه، [[امام]]{{ع}} در فراز ۷۷ و پس از ضرورت [[التزام]] همه [[انسان‌ها]]، اعم از [[موحد]] و [[مشرک]] به اصل وفای به تعهدها، می‌فرماید: هرگز نسبت به ذمه‌ای که پذیرفته‌ای بهانه نیاور: {{متن حدیث\|فَلَا تَغْدِرَنَّ بِذِمَّتِكَ}}.
	#'''[[مکر]] و [[خیانت]]''': گاهی اوقات یکی از طرفین قرارداد، که احتمالاً مفادی از آن را به ضرر خود می‌داند، در صدد برمی‌آید تا با مکر و [[حیله]]، طرف مقابل را [[فریب]] داده و در عمل از زیر بار تعهدات خود شانه خالی کند؛ امام{{ع}} ضمن توجه به چنین واقعیتی، نسبت به پرهیز از آن سفارش کرده و می‌فرماید: نسبت به [[تعهد]] و پیمانی که بسته‌ای، [[حیله‌گری]] مکن و عهد خود را مشکن: {{متن حدیث\|وَ لَا تَخِيسَنَّ بِعَهْدِكَ}}؛ واژه «تخیسَنَّ» از ریشه «خَیس» و به معنای [[فاسد]] و متعفن شدن گرفته شده و گاه به معنای خیانت و [[نقض عهد]]، به کار رفته است و استفاده از آن در اینجا اشاره به آن دارد که ایجاد [[فساد]] در مفاد [[قراردادها]] و وارد ساختن خلل در مفهوم [[واقعی]] آنها، که به نوعی انعکاس دهنده [[پیمان‌شکنی]] است، گام نهاد.		#'''[[مکر]] و [[خیانت]]''': گاهی اوقات یکی از طرفین قرارداد، که احتمالاً مفادی از آن را به ضرر خود می‌داند، در صدد برمی‌آید تا با مکر و [[حیله]]، طرف مقابل را [[فریب]] داده و در عمل از زیر بار تعهدات خود شانه خالی کند؛ امام{{ع}} ضمن توجه به چنین واقعیتی، نسبت به پرهیز از آن سفارش کرده و می‌فرماید: نسبت به [[تعهد]] و پیمانی که بسته‌ای، [[حیله‌گری]] مکن و عهد خود را مشکن: {{متن حدیث\|وَ لَا تَخِيسَنَّ بِعَهْدِكَ}}؛ واژه «تخیسَنَّ» از ریشه «خَیس» و به معنای [[فاسد]] و متعفن شدن گرفته شده و گاه به معنای خیانت و [[نقض عهد]]، به کار رفته است و استفاده از آن در اینجا اشاره به آن دارد که ایجاد [[فساد]] در مفاد [[قراردادها]] و وارد ساختن خلل در مفهوم [[واقعی]] آنها، که به نوعی انعکاس دهنده [[پیمان‌شکنی]] است، گام نهاد.
	#'''حیله‌گری غافلگیرانه''': از جمله شیوه‌های دیگری که نتیجه عملی آن، پیمان‌شکنی است، [[سوء استفاده]] از [[اعتماد]] و [[صداقت]] [[دشمن]] و ظاهرسازی‌هایی است که هدفی جز ضربه زدن به طرف مقابل ندارد؛ بدین معنا که [[پیمان‌شکن]]، در صدد یافتن فرصتی است تا بتواند ضربه نهایی را وارد کند. در این روش، کسی که قصد [[خیانت]] دارد، می‌کوشد تا با دستیابی به ضعف‌های مقابل و در زمانی که او دیگر توانی برای [[دفاع]] ندارد، مقاصد خود را عیان سازد.		#'''حیله‌گری غافلگیرانه''': از جمله شیوه‌های دیگری که نتیجه عملی آن، پیمان‌شکنی است، [[سوء استفاده]] از [[اعتماد]] و [[صداقت]] [[دشمن]] و ظاهرسازی‌هایی است که هدفی جز ضربه زدن به طرف مقابل ندارد؛ بدین معنا که [[پیمان‌شکن]]، در صدد یافتن فرصتی است تا بتواند ضربه نهایی را وارد کند. در این روش، کسی که قصد [[خیانت]] دارد، می‌کوشد تا با دستیابی به ضعف‌های مقابل و در زمانی که او دیگر توانی برای [[دفاع]] ندارد، مقاصد خود را عیان سازد. [[امام]]{{ع}}، ضمن [[پرهیز]] دادن از چنین عملکردهایی، در پایان فراز ۷۶ می‌فرماید: و برای دشمن خود حیله‌گری روا مدار: {{متن حدیث\|وَ لَا تَخْتِلَنَّ عَدُوَّكَ}}. واژه «تختلن» از ریشه خَتل (بر وزن [[قتل]]) به معنای [[خدعه]] و [[نیرنگ]] غافلگیرانه است و استفاده از آن در اینجا، اشاره به پرهیز از هرگونه شیوه‌های پیمان‌شکنی فرصت‌طلبانه و غافلگیرانه دارد.
	[[امام]]{{ع}}، ضمن [[پرهیز]] دادن از چنین عملکردهایی، در پایان فراز ۷۶ می‌فرماید: و برای دشمن خود حیله‌گری روا مدار: {{متن حدیث\|وَ لَا تَخْتِلَنَّ عَدُوَّكَ}}. واژه «تختلن» از ریشه خَتل (بر وزن [[قتل]]) به معنای [[خدعه]] و [[نیرنگ]] غافلگیرانه است و استفاده از آن در اینجا، اشاره به پرهیز از هرگونه شیوه‌های پیمان‌شکنی فرصت‌طلبانه و غافلگیرانه دارد.
	#'''[[دغل‌کاری]]''':[[ شیوه]] دیگری که ممکن است برای پیمان‌شکنی به کار گرفته شود، دغل‌کاری است که امام علی{{ع}} در ابتدای فراز ۷۸ به آن اشاره کرده و می‌فرماید: هیچ‌گونه دغل‌بازی را در تعهدها و [[پیمان‌ها]] نباید راه داد: {{متن حدیث\|فَلَا إِدْغَالَ... فِيهِ}}؛ واژه ادغال از ریشه [[دغل]] (بر وزن [[عقل]])، به معنای داخل شدن در یک مکان به صورت مخفیانه است و از آنجا که فاسدان و [[مفسدان]] معمولاً به این صورت وارد می‌شوند، مفهوم [[فساد]] نیز غالباً در آن وجود دارد؛ دَغَل (بر وزن [[قمر]]) هم به معنای فساد و گاه به معنای شخص [[مفسد]] به کار می‌رود<ref>مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ج۱۱، ۱۳۰.</ref>. استفاده از واژه ادغال به عنوان نوعی روش پیمان‌شکنی هم، در واقع نوعی سوء استفاده پنهانی و خارج کردن مفاد [[معاهدات]] از مسیر [[واقعی]] خود است، آن هم به گونه‌ای که طرف مقابل حتی المقدور نسبت به آن بی‌خبر مانده و از کلاهی که بر سر او رفته [[آگاهی]] نیابد.		#'''[[دغل‌کاری]]''':[[ شیوه]] دیگری که ممکن است برای پیمان‌شکنی به کار گرفته شود، دغل‌کاری است که امام علی{{ع}} در ابتدای فراز ۷۸ به آن اشاره کرده و می‌فرماید: هیچ‌گونه دغل‌بازی را در تعهدها و [[پیمان‌ها]] نباید راه داد: {{متن حدیث\|فَلَا إِدْغَالَ... فِيهِ}}؛ واژه ادغال از ریشه [[دغل]] (بر وزن [[عقل]])، به معنای داخل شدن در یک مکان به صورت مخفیانه است و از آنجا که فاسدان و [[مفسدان]] معمولاً به این صورت وارد می‌شوند، مفهوم [[فساد]] نیز غالباً در آن وجود دارد؛ دَغَل (بر وزن [[قمر]]) هم به معنای فساد و گاه به معنای شخص [[مفسد]] به کار می‌رود<ref>مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ج۱۱، ۱۳۰.</ref>. استفاده از واژه ادغال به عنوان نوعی روش پیمان‌شکنی هم، در واقع نوعی سوء استفاده پنهانی و خارج کردن مفاد [[معاهدات]] از مسیر [[واقعی]] خود است، آن هم به گونه‌ای که طرف مقابل حتی المقدور نسبت به آن بی‌خبر مانده و از کلاهی که بر سر او رفته [[آگاهی]] نیابد.
	#'''[[مدالسه]] ([[خیانت‌کاری]])''': مصداق دیگری که گاه در [[نقض ]]پیمان‌ها از آن استفاده می‌شود، [[تدلیس]] و [[فریب‌کاری]] است و امام{{ع}} از به‌کارگیری این شیوه نیز [[پرهیز]] داده که: [[فریبکاری]] را در تعهدها نباید راه دارد: {{متن حدیث\|وَ لَا مُدَالَسَةَ... فِيهِ}}؛ واژه «مدالسه» به معنای [[خدعه]] و [[خیانت]] کردن است و ریشه اصلی آن «دَلَس» (بر وزن قفس) به معنای [[ظلمت]] است و گاه به معنای خیانت به کار رفته است؛ استفاده از این واژه به عنوان مصداقی از [[پیمان‌شکنی]]، حکایت از روشی دارد که در آن [[پیمان‌شکن]]، می‌کوشد تا با گل‌آلود کردن آب و ایجاد فضائی تاریک، از اجرای درست معاهدات، جلوگیری و [[منافع]] خویش را تأمین کند.		#'''[[مدالسه]] ([[خیانت‌کاری]])''': مصداق دیگری که گاه در [[نقض ]]پیمان‌ها از آن استفاده می‌شود، [[تدلیس]] و [[فریب‌کاری]] است و امام{{ع}} از به‌کارگیری این شیوه نیز [[پرهیز]] داده که: [[فریبکاری]] را در تعهدها نباید راه دارد: {{متن حدیث\|وَ لَا مُدَالَسَةَ... فِيهِ}}؛ واژه «مدالسه» به معنای [[خدعه]] و [[خیانت]] کردن است و ریشه اصلی آن «دَلَس» (بر وزن قفس) به معنای [[ظلمت]] است و گاه به معنای خیانت به کار رفته است؛ استفاده از این واژه به عنوان مصداقی از [[پیمان‌شکنی]]، حکایت از روشی دارد که در آن [[پیمان‌شکن]]، می‌کوشد تا با گل‌آلود کردن آب و ایجاد فضائی تاریک، از اجرای درست معاهدات، جلوگیری و [[منافع]] خویش را تأمین کند.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۲۹
خط ۱۰۵:		خط ۱۰۵:
	#'''[[مدالسه]] ([[خیانت‌کاری]])''': مصداق دیگری که گاه در [[نقض ]]پیمان‌ها از آن استفاده می‌شود، [[تدلیس]] و [[فریب‌کاری]] است و امام{{ع}} از به‌کارگیری این شیوه نیز [[پرهیز]] داده که: [[فریبکاری]] را در تعهدها نباید راه دارد: {{متن حدیث\|وَ لَا مُدَالَسَةَ... فِيهِ}}؛ واژه «مدالسه» به معنای [[خدعه]] و [[خیانت]] کردن است و ریشه اصلی آن «دَلَس» (بر وزن قفس) به معنای [[ظلمت]] است و گاه به معنای خیانت به کار رفته است؛ استفاده از این واژه به عنوان مصداقی از [[پیمان‌شکنی]]، حکایت از روشی دارد که در آن [[پیمان‌شکن]]، می‌کوشد تا با گل‌آلود کردن آب و ایجاد فضائی تاریک، از اجرای درست معاهدات، جلوگیری و [[منافع]] خویش را تأمین کند.		#'''[[مدالسه]] ([[خیانت‌کاری]])''': مصداق دیگری که گاه در [[نقض ]]پیمان‌ها از آن استفاده می‌شود، [[تدلیس]] و [[فریب‌کاری]] است و امام{{ع}} از به‌کارگیری این شیوه نیز [[پرهیز]] داده که: [[فریبکاری]] را در تعهدها نباید راه دارد: {{متن حدیث\|وَ لَا مُدَالَسَةَ... فِيهِ}}؛ واژه «مدالسه» به معنای [[خدعه]] و [[خیانت]] کردن است و ریشه اصلی آن «دَلَس» (بر وزن قفس) به معنای [[ظلمت]] است و گاه به معنای خیانت به کار رفته است؛ استفاده از این واژه به عنوان مصداقی از [[پیمان‌شکنی]]، حکایت از روشی دارد که در آن [[پیمان‌شکن]]، می‌کوشد تا با گل‌آلود کردن آب و ایجاد فضائی تاریک، از اجرای درست معاهدات، جلوگیری و [[منافع]] خویش را تأمین کند.
	#'''[[خدعه‌گری]]''': روش دیگری که می‌تواند مبنای عدم تقیّد به [[پیمان‌ها]] و معاهدات شود،[[ توسل]] به فریبکاری است و [[امام]]{{ع}} از به کار گرفتن این شیوه هم پرهیز داده، می‌فرماید: نباید هیچ‌گونه خدعه‌گری را در تعهدها و پیمان‌ها راه داد: {{متن حدیث\|وَ لَا خِدَاعَ فِيهِ}}.		#'''[[خدعه‌گری]]''': روش دیگری که می‌تواند مبنای عدم تقیّد به [[پیمان‌ها]] و معاهدات شود،[[ توسل]] به فریبکاری است و [[امام]]{{ع}} از به کار گرفتن این شیوه هم پرهیز داده، می‌فرماید: نباید هیچ‌گونه خدعه‌گری را در تعهدها و پیمان‌ها راه داد: {{متن حدیث\|وَ لَا خِدَاعَ فِيهِ}}.
	#'''[[مغالطه‌کاری]]''':[[ شیوه]] دیگری که ممکن است در پیمان‌شکنی عملی، از آن استفاده شود، مغالطه‌کاری است؛ این روش در مواردی به کار می‌رود که گاهی در مفادی از [[قراردادها]]، جملاتی ملاحظه می‌شود که معنای مختلفی برای آن وجود دارد و فرد می‌کوشد با گرفتن معنایی که با آن سازگار نیست، اهداف خود را دنبال کند و در واقع به نوعی [[تقلب]] و زرنگی روی آورد؛ [[امام علی]]{{ع}} در این باره، در پایان فراز ۷۸ این‌گونه می‌فرماید: و هرگز پس از تأکید و [[استحکام]]، بر مغالطه‌کاری تکیه مکن: {{متن حدیث\|وَ لَا تُعَوِّلَنَّ عَلَى لَحْنِ قَوْلٍ بَعْدَ التَّأْكِيدِ وَ التَّوْثِقَةِ}}. واژه «لحن قول» براساس گفته [[اهل لغت]]، سخنی است که از [[قواعد]] و [[سنن]] خود منصرف شود و نتیجه خلافی از آن گرفته شود<ref>مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ج۱۱، ص۱۳۱.</ref>. به کار بردن این واژه به عنوان روشی در پیمان‌شکنی، اشاره به حالتی دارد که فرد می‌کوشد به رغم وجود شواهد محکم و تأکیدهای وثیق و قابل [[اعتماد]] و مورد [[تأیید]] [[اهل فن]]، با تکیه بر مفاهیم [[متشابه]] و برخی تعبیرات [[سست]] و آسیب‌پذیر، به نوعی [[تأویل]] و توریه دست یازد و مطلب را آن‌گونه که خود می‌خواهد و در راستای مقاصد اوست، تعبیر و [[تفسیر]] کند.		#'''[[مغالطه‌کاری]]''':[[ شیوه]] دیگری که ممکن است در پیمان‌شکنی عملی، از آن استفاده شود، مغالطه‌کاری است؛ این روش در مواردی به کار می‌رود که گاهی در مفادی از [[قراردادها]]، جملاتی ملاحظه می‌شود که معنای مختلفی برای آن وجود دارد و فرد می‌کوشد با گرفتن معنایی که با آن سازگار نیست، اهداف خود را دنبال کند و در واقع به نوعی [[تقلب]] و زرنگی روی آورد؛ [[امام علی]]{{ع}} در این باره، در پایان فراز ۷۸ این‌گونه می‌فرماید: و هرگز پس از تأکید و [[استحکام]]، بر مغالطه‌کاری تکیه مکن: {{متن حدیث\|وَ لَا تُعَوِّلَنَّ عَلَى لَحْنِ قَوْلٍ بَعْدَ التَّأْكِيدِ وَ التَّوْثِقَةِ}}. واژه «لحن قول» براساس گفته [[اهل لغت]]، سخنی است که از [[قواعد]] و [[سنن]] خود منصرف شود و نتیجه خلافی از آن گرفته شود<ref>مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ج۱۱، ص۱۳۱.</ref>. به کار بردن این واژه به عنوان روشی در پیمان‌شکنی، اشاره به حالتی دارد که فرد می‌کوشد به رغم وجود شواهد محکم و تأکیدهای وثیق و قابل [[اعتماد]] و مورد [[تأیید]] [[اهل فن]]، با تکیه بر مفاهیم [[متشابه]] و برخی تعبیرات [[سست]] و آسیب‌پذیر، به نوعی [[تأویل]] و توریه دست یازد و مطلب را آن‌گونه که خود می‌خواهد و در راستای مقاصد اوست، تعبیر و [[تفسیر]] کند. «تأویل»، یعنی استفاده از یک مفهوم در غیر معنای اصلی و «توریه» یعنی [[اراده]] کردن معنای دوم [[کلام]] در جایی که یک لفظ دارای دو معنا باشد. در رابطه با توریه مواردی در [[تاریخ]] ذکر شده است. برای مثال، در تاریخ می‌خوانیم که [[سعید بن جبیر]]، یکی از [[یاران باوفای امیرالمؤمنین]] علی{{ع}} را به [[اجبار]] وارد [[قصر ]][[حجّاج]] بن یوسف کردند؛ حجاج پرسید: نظر تو درباره من چگونه است؟ پاسخ داد: {{عربی\|أَنْتَ قَاسِطٌ عَادِلٌ}} (تو مردی [[عادل]] هستی). پس از ختم مجلس، حجّاج از [[یاران]] خود پرسید: نظر سعید چطور بود؟ گفتند: جز خوبی و [[نیکی]] تو چیزی نبود؛ حجّاج گفت: نه، سعید نظرش بد گفتن به من بود؛ منظورش از «[[قاسط]]» [[آیه]] {{متن قرآن\|أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا}}<ref>«و اما رویگردانان از راه درست، هیزم دوزخ‌اند» سوره جن، آیه ۱۵.</ref> و هدفش از «عادل»، [[عدول از حق]] و [[حقیقت]] بود. در جایی دیگر آمده است که [[هارون]] الرشید در دوران سلطنتش دستور داد همه مردان [[برامکه]] را [[قتل عام]] کردند؛ زنی از برامکه نزدش آمد و [[درخواست کمک]] کرد؛ وی نیز دستور کمک داد؛[[ زن]] پس از دریافت کمک، [[خطاب]] به هارون گفت: {{عربی\|أَقَرَّ اللهُ عَيْنَيْكَ وَ فَرَّجَكَ بِمَا آتَاكَ، حَكَمْتَ بِالْقِسْطِ وَ الْعَدْلِ}}؛ ([[خداوند]] چشمانت را روشن گرداند و تو را به خاطر عطایی که کردی شاد کند. تو بر اساس [[قسط و عدل]][[ حکم]] کردی). هارون پرسید: از کدام قبیله‌ای؟ گفت: از [[آل]] برامکه که تو دستور دادی مردان ما را کشتند؛ پس از رفتن [[زن]]، هارون گفت: این زن مرا به [[زشتی]] یاد کرد، چون که قصدش از لفظ «اقر» به معنای استقرار بود (یعنی چشمانت از حرکت باز مانند، [[کور]] شوند)؛ هدفش از «فرجک» اشاره به آیه‌ای است که در خصوص این [[دنیا]] نازل شده و از «[[قسط]]» آیه {{متن قرآن\|أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا}}<ref>«و اما رویگردانان از راه درست، هیزم دوزخ‌اند» سوره جن، آیه ۱۵.</ref> و از «[[عدل]]»، عدول از حق و حقیقت را [[اراده]] کرده است<ref>فاضل لنکرانی، محمد، آیین کشورداری از دیدگاه امام علی{{ع}}، ص۱۹۲.</ref>. در هر حال، [[دستور امام]] علی{{ع}} به [[پرهیز]] از توریه و [[تأویل]] و [[تفسیر]] در [[قراردادها]] و معاهده‌ها و حتی قراردادهایی که با [[دشمن]] بسته شده، پای‌بند بودن [[اسلام]] و [[مسلمانان]] را به [[ارزش‌های انسانی]] درباره [[وفای به عهد]] آشکارتر می‌سازد و نشانه روشنی از [[عدالت]] اسلام است؛ زیرا همان‌گونه که [[سوء استفاده]] دشمن از عبارت‌های [[عهدنامه]] را نمی‌پسندند، به [[دوست]] هم [[اجازه]] این کار را نمی‌دهد. البته ممکن است امضاکننده [[پیمان]]، اظهار کند که هدفم غیر از ظاهر دلالت عبارت، بوده یا به [[حکم]] [[ناچاری]] توریه کردم؛ ولی در همه [[پیمان‌ها]] و حتی اسناد [[معاملات]] و وقف‌نامه‌ها و وصیت‌نامه‌ها، معیار، [[ظواهر الفاظ]] است و هیچ‌کس [[حق]] ندارد با هیچ بهانه‌ای از آن فراتر رود. از این‌رو، [[امیرمؤمنان علی]]{{ع}} در [[خطبه]] هشتم [[نهج البلاغه]]، هنگامی که «[[زبیر]]»، با عذرهای واهی، می‌خواست [[بیعت]] خود با [[امام]]{{ع}} را بشکند، چنین فرمود: {{متن حدیث\|يَزْعُمُ أَنَّهُ قَدْ بَايَعَ بِيَدِهِ وَ لَمْ يُبَايِعْ بِقَلْبِهِ فَقَدْ أَقَرَّ بِالْبَيْعَةِ وَ ادَّعَى الْوَلِيجَةَ فَلْيَأْتِ عَلَيْهَا بِأَمْرٍ يُعْرَفُ وَ إِلَّا فَلْيَدْخُلْ فِيمَا خَرَجَ مِنْهُ}}؛ او [[گمان]] می‌کند بیعتش تنها با دست بوده نه با [[دل]]، پس [[اقرار]] به بیعت می‌کند؛ ولی مدعی امری پنهانی است (که نیّتش چیز دیگری بوده)، بنابراین، بر او [[واجب]] است دلیل روشنی بر این ادعای خود بیاورد، وگرنه باید به آن چیزی بازگردد که از آن خارج شده و به بیعت خود [[وفادار]] باشد»<ref>مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ج۱۱، ص۱۲۹.</ref>.
	«تأویل»، یعنی استفاده از یک مفهوم در غیر معنای اصلی و «توریه» یعنی [[اراده]] کردن معنای دوم [[کلام]] در جایی که یک لفظ دارای دو معنا باشد. در رابطه با توریه مواردی در [[تاریخ]] ذکر شده است. برای مثال، در تاریخ می‌خوانیم که [[سعید بن جبیر]]، یکی از [[یاران باوفای امیرالمؤمنین]] علی{{ع}} را به [[اجبار]] وارد [[قصر ]][[حجّاج]] بن یوسف کردند؛ حجاج پرسید: نظر تو درباره من چگونه است؟ پاسخ داد: {{عربی\|أَنْتَ قَاسِطٌ عَادِلٌ}} (تو مردی [[عادل]] هستی). پس از ختم مجلس، حجّاج از [[یاران]] خود پرسید: نظر سعید چطور بود؟ گفتند: جز خوبی و [[نیکی]] تو چیزی نبود؛ حجّاج گفت: نه، سعید نظرش بد گفتن به من بود؛ منظورش از «[[قاسط]]» [[آیه]] {{متن قرآن\|أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا}}<ref>«و اما رویگردانان از راه درست، هیزم دوزخ‌اند» سوره جن، آیه ۱۵.</ref> و هدفش از «عادل»، [[عدول از حق]] و [[حقیقت]] بود. در جایی دیگر آمده است که [[هارون]] الرشید در دوران سلطنتش دستور داد همه مردان [[برامکه]] را [[قتل عام]] کردند؛ زنی از برامکه نزدش آمد و [[درخواست کمک]] کرد؛ وی نیز دستور کمک داد؛[[ زن]] پس از دریافت کمک، [[خطاب]] به هارون گفت: {{عربی\|أَقَرَّ اللهُ عَيْنَيْكَ وَ فَرَّجَكَ بِمَا آتَاكَ، حَكَمْتَ بِالْقِسْطِ وَ الْعَدْلِ}}؛ ([[خداوند]] چشمانت را روشن گرداند و تو را به خاطر عطایی که کردی شاد کند. تو بر اساس [[قسط و عدل]][[ حکم]] کردی). هارون پرسید: از کدام قبیله‌ای؟ گفت: از [[آل]] برامکه که تو دستور دادی مردان ما را کشتند؛ پس از رفتن [[زن]]، هارون گفت: این زن مرا به [[زشتی]] یاد کرد، چون که قصدش از لفظ «اقر» به معنای استقرار بود (یعنی چشمانت از حرکت باز مانند، [[کور]] شوند)؛ هدفش از «فرجک» اشاره به آیه‌ای است که در خصوص این [[دنیا]] نازل شده و از «[[قسط]]» آیه {{متن قرآن\|أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا}}<ref>«و اما رویگردانان از راه درست، هیزم دوزخ‌اند» سوره جن، آیه ۱۵.</ref> و از «[[عدل]]»، عدول از حق و حقیقت را [[اراده]] کرده است<ref>فاضل لنکرانی، محمد، آیین کشورداری از دیدگاه امام علی{{ع}}، ص۱۹۲.</ref>. در هر حال، [[دستور امام]] علی{{ع}} به [[پرهیز]] از توریه و [[تأویل]] و [[تفسیر]] در [[قراردادها]] و معاهده‌ها و حتی قراردادهایی که با [[دشمن]] بسته شده، پای‌بند بودن [[اسلام]] و [[مسلمانان]] را به [[ارزش‌های انسانی]] درباره [[وفای به عهد]] آشکارتر می‌سازد و نشانه روشنی از [[عدالت]] اسلام است؛ زیرا همان‌گونه که [[سوء استفاده]] دشمن از عبارت‌های [[عهدنامه]] را نمی‌پسندند، به [[دوست]] هم [[اجازه]] این کار را نمی‌دهد. البته ممکن است امضاکننده [[پیمان]]، اظهار کند که هدفم غیر از ظاهر دلالت عبارت، بوده یا به [[حکم]] [[ناچاری]] توریه کردم؛ ولی در همه [[پیمان‌ها]] و حتی اسناد [[معاملات]] و وقف‌نامه‌ها و وصیت‌نامه‌ها، معیار، [[ظواهر الفاظ]] است و هیچ‌کس [[حق]] ندارد با هیچ بهانه‌ای از آن فراتر رود. از این‌رو، [[امیرمؤمنان علی]]{{ع}} در [[خطبه]] هشتم [[نهج البلاغه]]، هنگامی که «[[زبیر]]»، با عذرهای واهی، می‌خواست [[بیعت]] خود با [[امام]]{{ع}} را بشکند، چنین فرمود: {{متن حدیث\|يَزْعُمُ أَنَّهُ قَدْ بَايَعَ بِيَدِهِ وَ لَمْ يُبَايِعْ بِقَلْبِهِ فَقَدْ أَقَرَّ بِالْبَيْعَةِ وَ ادَّعَى الْوَلِيجَةَ فَلْيَأْتِ عَلَيْهَا بِأَمْرٍ يُعْرَفُ وَ إِلَّا فَلْيَدْخُلْ فِيمَا خَرَجَ مِنْهُ}}؛ او [[گمان]] می‌کند بیعتش تنها با دست بوده نه با [[دل]]، پس [[اقرار]] به بیعت می‌کند؛ ولی مدعی امری پنهانی است (که نیّتش چیز دیگری بوده)، بنابراین، بر او [[واجب]] است دلیل روشنی بر این ادعای خود بیاورد، وگرنه باید به آن چیزی بازگردد که از آن خارج شده و به بیعت خود [[وفادار]] باشد»<ref>مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ج۱۱، ص۱۲۹.</ref>.
	#'''[[فسخ]] کردن ناحق''': مصداق دیگر از [[پیمان‌شکنی]]، آن است که طرف سعی می‌کند تا با [[توسل]] به دلائل واهی و ناحق، [[قرارداد]] بسته شده را فسخ کند و آن را بی‌اعتبار سازد. البته فسخ [[قراردادها]] و پیمان‌ها، [[قواعد]] خاص خود را دارد و فسخ در جایی است که به یکی و یا هر دو طرف،[[ حق]] فسخ داده شده باشد؛ اما گاهی اوقات پیش از بستن قرارد[[اد]]، همه شرایط آن [[رعایت]] شده و هیچ حقی برای نادیده گرفتن مفاد آن وجود ندارد؛ اما با وجود این، بنا به دلائلی، مثلاً به دلیل تنگناها و مشکلاتی که ناشی از [[تعهد]] به پیمان و معاهده‌ای است، یکی از طرفین، در صدد فسخ کردن ناحق آن برمی‌آید و [[طبیعی]] است که این امر مستلزم ضرر و [[زیان]] به طرف دیگر و نوعی [[ظلم]] به او محسوب می‌شود؛ به همین دلیل، [[امام]]{{ع}} ضمن توجه به این مطلب در ابتدای فراز ۷۹ می‌فرماید: هیچ‌گاه نباید قرار گرفتن در تنگناها به سبب الزام‌های [[پیمان الهی]]، تو را وادار سازد که برای [[فسخ]] آن از طریق ناحق اقدام کنی: {{متن حدیث\|وَ لَا يَدْعُوَنَّكَ ضِيقُ أَمْرٍ، لَزِمَكَ فِيهِ عَهْدُ اللَّهِ، إِلَى طَلَبِ انْفِسَاخِهِ بِغَيْرِ الْحَقِّ}}. ممکن است گاه عمل به عهدنامه‌ای، واقعاً مشکل‌آفرین باشد و [[مسلمانان]] را در تنگناها قرار دهد؛ ولی [[تحمل]] این [[مشکلات]] بر شکستن [[پیمان]]، کاملاً ترجیح دارد؛ برای تبیین بیشتر مطلب، آن‌گاه [[امام علی]]{{ع}} به ذکر دلیل آن می‌پردازد و می‌فرماید: زیرا [[شکیبایی]] تو در تنگنای [[پیمان‌ها]]، که (به [[لطف خداوند]])،[[ امید]] [[گشایش]] و [[پیروزی]] در پایان آن داری، بهتر از [[پیمان‌شکنی]] و خیانتی است که از [[مجازات]] آن می‌ترسی؛ پیمان‌شکنی سبب [[مسئولیت الهی]] می‌شود و نه در [[دنیا]] و نه در [[آخرت]]، نمی‌توانی پاسخگوی آن باشی: {{متن حدیث\|فَإِنَّ صَبْرَكَ عَلَى ضِيقِ أَمْرٍ تَرْجُو انْفِرَاجَهُ وَ فَضْلَ عَاقِبَتِهِ، خَيْرٌ مِنْ غَدْرٍ تَخَافُ تَبِعَتَهُ، وَ أَنْ تُحِيطَ بِكَ مِنَ اللَّهِ فِيهِ طِلْبَةٌ، لَا تَسْتَقْبِلُ فِيهَا دُنْيَاكَ وَ لَا آخِرَتَكَ}}. نمونه روشن این مطلب حادثه‌ای است که پس از [[عهدنامه]] [[صلح حدیبیه]] اتفاق افتاد؛ چون یکی از مواد این [[صلح‌نامه]] آن بود که اگر کسی از [[زندانیان]] [[مکه]] به [[مدینه]] [[فرار]] کند، او را بازگردانند و تحویل دهند؛ ولی اگر از مسلمانان مدینه کسی به مکه فرار کند، تحویل او لازم نباشد؛ این ماده به هنگام [[نوشتن]] عهدنامه، با [[اعتراض]] برخی مسلمانان مواجه شد و [[پیامبر]]{{صل}} پاسخ داد: «اگر کسی از ما به سوی مکه فرار کند، مفهومش این است که [[مرتد]] شده و چنین فردی به [[درد]] مسلمانان نمی‌خورد»؛ به دنبال این موضوع، شخصی از زندانیان مکه از [[قریش]] به نام «[[ابوبصیر]]» فرار کرد و به مدینه آمد؛ [[مکیان]] دو نفر را برای تحویل گرفتن او به مدینه فرستادند؛ [[پیغمبر]]{{صل}} فرمود: «ای ابوبصیر تو می‌دانی ما با این [[جمعیت]] پیمان بستیم و در [[دین]] ما پیمان‌شکنی جایز نیست، ناچاریم تو را به آنها تحویل دهیم؛ ولی [[خداوند]] گشایش و فرجی برای تو فراهم می‌آورد؛ آن دو [[مأمور]]، ابوبصیر را تحویل گرفتند و در وسط راه ابوبصیر به یکی از آن دو مأمور گفت: [[شمشیر]] تو واقعاً برنده است؟ گفت: آری. گفت: ببینم؛ شمشیرش را به دست او داد، او هم وی را کشت (و نفر دوم، [[جرئت]] [[حمله]] به وی را نداشت و [[فرار]] کرد)؛ [[ابو بصیر]] بعد از این جریان، به [[مدینه]] بازگشت<ref>طبری، تاریخ طبری، ج۲، ص۲۸۴؛ مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ج۱۱، ص۱۲۹.</ref>.<ref>[[علی نقی امیری\|امیری، علی نقی]]، [[الگوی اداره در نهج البلاغه (کتاب)\|الگوی اداره در نهج البلاغه]]، ص ۱۹۸-۲۰۳.</ref>		#'''[[فسخ]] کردن ناحق''': مصداق دیگر از [[پیمان‌شکنی]]، آن است که طرف سعی می‌کند تا با [[توسل]] به دلائل واهی و ناحق، [[قرارداد]] بسته شده را فسخ کند و آن را بی‌اعتبار سازد. البته فسخ [[قراردادها]] و پیمان‌ها، [[قواعد]] خاص خود را دارد و فسخ در جایی است که به یکی و یا هر دو طرف،[[ حق]] فسخ داده شده باشد؛ اما گاهی اوقات پیش از بستن قرارد[[اد]]، همه شرایط آن [[رعایت]] شده و هیچ حقی برای نادیده گرفتن مفاد آن وجود ندارد؛ اما با وجود این، بنا به دلائلی، مثلاً به دلیل تنگناها و مشکلاتی که ناشی از [[تعهد]] به پیمان و معاهده‌ای است، یکی از طرفین، در صدد فسخ کردن ناحق آن برمی‌آید و [[طبیعی]] است که این امر مستلزم ضرر و [[زیان]] به طرف دیگر و نوعی [[ظلم]] به او محسوب می‌شود؛ به همین دلیل، [[امام]]{{ع}} ضمن توجه به این مطلب در ابتدای فراز ۷۹ می‌فرماید: هیچ‌گاه نباید قرار گرفتن در تنگناها به سبب الزام‌های [[پیمان الهی]]، تو را وادار سازد که برای [[فسخ]] آن از طریق ناحق اقدام کنی: {{متن حدیث\|وَ لَا يَدْعُوَنَّكَ ضِيقُ أَمْرٍ، لَزِمَكَ فِيهِ عَهْدُ اللَّهِ، إِلَى طَلَبِ انْفِسَاخِهِ بِغَيْرِ الْحَقِّ}}. ممکن است گاه عمل به عهدنامه‌ای، واقعاً مشکل‌آفرین باشد و [[مسلمانان]] را در تنگناها قرار دهد؛ ولی [[تحمل]] این [[مشکلات]] بر شکستن [[پیمان]]، کاملاً ترجیح دارد؛ برای تبیین بیشتر مطلب، آن‌گاه [[امام علی]]{{ع}} به ذکر دلیل آن می‌پردازد و می‌فرماید: زیرا [[شکیبایی]] تو در تنگنای [[پیمان‌ها]]، که (به [[لطف خداوند]])،[[ امید]] [[گشایش]] و [[پیروزی]] در پایان آن داری، بهتر از [[پیمان‌شکنی]] و خیانتی است که از [[مجازات]] آن می‌ترسی؛ پیمان‌شکنی سبب [[مسئولیت الهی]] می‌شود و نه در [[دنیا]] و نه در [[آخرت]]، نمی‌توانی پاسخگوی آن باشی: {{متن حدیث\|فَإِنَّ صَبْرَكَ عَلَى ضِيقِ أَمْرٍ تَرْجُو انْفِرَاجَهُ وَ فَضْلَ عَاقِبَتِهِ، خَيْرٌ مِنْ غَدْرٍ تَخَافُ تَبِعَتَهُ، وَ أَنْ تُحِيطَ بِكَ مِنَ اللَّهِ فِيهِ طِلْبَةٌ، لَا تَسْتَقْبِلُ فِيهَا دُنْيَاكَ وَ لَا آخِرَتَكَ}}. نمونه روشن این مطلب حادثه‌ای است که پس از [[عهدنامه]] [[صلح حدیبیه]] اتفاق افتاد؛ چون یکی از مواد این [[صلح‌نامه]] آن بود که اگر کسی از [[زندانیان]] [[مکه]] به [[مدینه]] [[فرار]] کند، او را بازگردانند و تحویل دهند؛ ولی اگر از مسلمانان مدینه کسی به مکه فرار کند، تحویل او لازم نباشد؛ این ماده به هنگام [[نوشتن]] عهدنامه، با [[اعتراض]] برخی مسلمانان مواجه شد و [[پیامبر]]{{صل}} پاسخ داد: «اگر کسی از ما به سوی مکه فرار کند، مفهومش این است که [[مرتد]] شده و چنین فردی به [[درد]] مسلمانان نمی‌خورد»؛ به دنبال این موضوع، شخصی از زندانیان مکه از [[قریش]] به نام «[[ابوبصیر]]» فرار کرد و به مدینه آمد؛ [[مکیان]] دو نفر را برای تحویل گرفتن او به مدینه فرستادند؛ [[پیغمبر]]{{صل}} فرمود: «ای ابوبصیر تو می‌دانی ما با این [[جمعیت]] پیمان بستیم و در [[دین]] ما پیمان‌شکنی جایز نیست، ناچاریم تو را به آنها تحویل دهیم؛ ولی [[خداوند]] گشایش و فرجی برای تو فراهم می‌آورد؛ آن دو [[مأمور]]، ابوبصیر را تحویل گرفتند و در وسط راه ابوبصیر به یکی از آن دو مأمور گفت: [[شمشیر]] تو واقعاً برنده است؟ گفت: آری. گفت: ببینم؛ شمشیرش را به دست او داد، او هم وی را کشت (و نفر دوم، [[جرئت]] [[حمله]] به وی را نداشت و [[فرار]] کرد)؛ [[ابو بصیر]] بعد از این جریان، به [[مدینه]] بازگشت<ref>طبری، تاریخ طبری، ج۲، ص۲۸۴؛ مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ج۱۱، ص۱۲۹.</ref>.<ref>[[علی نقی امیری\|امیری، علی نقی]]، [[الگوی اداره در نهج البلاغه (کتاب)\|الگوی اداره در نهج البلاغه]]، ص ۱۹۸-۲۰۳.</ref>