اخلاق اقتصادی: تفاوت میان نسخه‌ها

افزودن پیوند
از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
نمایش تاریخچه به صورت تعاملی
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{مدخل مرتبط
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = اخلاق اقتصادی
| موضوع مرتبط = اخلاق  
| عنوان مدخل  = اخلاق اقتصادی
| عنوان مدخل  =  
| مداخل مرتبط = [[اخلاق اقتصادی در حدیث]] - [[اخلاق اقتصادی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
| مداخل مرتبط = [[اخلاق اقتصادی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
| پرسش مرتبط  =  
| پرسش مرتبط  =  
}}
}}


== [[اخلاق اقتصادی]] ==
'''اخلاق اقتصادی''' یکی از اصول و پایه‌های [[نظام]] [[اقتصاد]] [[اسلام]] است. [[نظام اقتصادی اسلام]] عبارت است از مجموعه هماهنگی از رفتارها در سه حوزه [[تولید]]، توزیع و [[مصرف]] که در راستای اهداف مد نظر اسلام در [[اقتصاد]] ساماندهی شده است. این رفتارها بر اساس مبانی و [[اهداف]] [[نظام اقتصادی]] شکل گرفته و در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف در نظام اقتصادی اسلام بررسی می‌گردد.
یکی از اصول و پایه‌های [[نظام]] [[اقتصاد]] [[اسلام]]، اخلاق اقتصادی است. اخلاق اقتصادی آن نوع از [[خصلت‌ها]] و [[صفات روحی]] عملی است که به نحوی با اقتصاد سروکار دارد و در بهبود [[وضع اقتصاد]] مؤثر است. به تعبیر دیگر اخلاق اقتصادی صفات و رفتارهایی است که دارای آثار [[اقتصادی]] باشد؛ اعم از اینکه خود آن صفت یا [[رفتار]] اقتصادی باشد یا نه<ref>میرمعزی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام، ص۴۶۱.</ref>. مانند [[زهد]]، [[توکل]]، [[امانت]]، [[صداقت]]، [[قناعت]]، [[پرهیز]] از [[اسراف]]، [[اتراف]]، [[افراط]] و [[تفریط]]، [[احسان]] و رعایت [[انصاف]]<ref>صحیفه امام، ج۲۱، ص۲۷۷.</ref>.
تفاوت [[اخلاق]] با [[حقوق]] در [[هدف]]، [[نیت]] و ضمانت اجرای آن است. [[هدف اخلاق]] دستیابی به [[سعادت]] و هدف حقوق تأمین [[نظم]] و استقرار [[عدالت]] است یعنی هدف قضایای [[حقوقی]] تأمین [[مصالح]] و [[منافع دنیوی]] افراد یک [[جامعه]] است.
تفاوت دیگر اینکه شرط کافی برای [[ارزش حقوقی]] داشتن یک عمل، موافقت آن با [[موازین]] و [[قوانین]] حقوقی است و نیت تأثیری در ارزش حقوقی آن عمل ندارد. اما در [[ارزش]] [[قواعد]] [[اخلاقی]] نیت و [[انگیزه]] فاعل آن تأثیرگذار است. از این رو می‌توان اخلاق اقتصادی اسلام را با توجه به [[روابط انسان]] با [[خدا]]، دیگران و [[مال]] تبیین نمود.
از طرف دیگر ضمانت اجرایی در حقوق با [[دولت]] است در حالی که ضامن اجرایی در اخلاق - اعم از الزامی یا غیر الزامی - خود فرد است<ref>حسینی، سید اکبر، اخلاقی و حقوقی، ۱۳۸۱.</ref>.
از این رو جهت [[تأمین سعادت]] مورد نظر در حوزه اقتصاد باید به بیشینه کردن [[لذات]] مادی و [[معنوی]] برسیم یعنی نظام انگیزشی اسلام در کسب و [[خرج]] درآمد را [[کشف]] کنیم.


از مجموع نظرات [[امام راحل]] در رابطه با [[کسب درآمد]] اصول زیر استخراج می‌شود:
== مقدمه ==
# [[حلال]] بودن درآمد: [[امام خمینی]] راه‌های کسب درآمد را به سه قسم [[حرام]]، [[مکروه]] و [[مباح]] تقسیم می‌نمایند<ref>المکاسب المحرمة، ج۱، ص۳.</ref>. ایشان درآمد حرام را [[معامله]] عقلایی می‌داند که سبب نقل و انتقال مال نمی‌گردد<ref>المکاسب المحرمة، ج۱، ص۵.</ref>. درآمد حاصل از فروش [[اموال]] [[نجس]]، کتب ضالّه و آلات لهوی، [[رباخواری]]، [[کم‌فروشی]] و دزدی... از این دسته است<ref>تحریر الوسیلة (ترجمه فارسی)، ج۱، ص۳۱۱.</ref>.
یکی از اصول و پایه‌های [[نظام]] [[اقتصاد]] [[اسلام]]، اخلاق اقتصادی است. اخلاق اقتصادی آن نوع از خصلت‌ها و صفات روحی عملی مانند [[زهد]]، [[توکل]]، [[امانت]] و ...<ref>صحیفه امام، ج۲۱، ص۲۷۷.</ref> است که به نحوی با اقتصاد سروکار دارد و در بهبود وضع اقتصاد مؤثر است<ref>میرمعزی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام، ص۴۶۱.</ref>.
# عدم تضییع [[مال]]: در این راستا تضییع مال و [[مصرف]] آن در مسیر [[حرام]] جایز نیست<ref>تحریر الوسیلة (ترجمه فارسی)، ج۱، ص۵۲۴.</ref>.
# دوری از [[حب]] مال<ref>شرح چهل حدیث، ص۲۱ و ۱۴۱؛ صحیفه امام، ج۱۹، ص۲۵۰؛ ج۱۷، ص۴۹۳.</ref>.


ایشان اصول مصرف درآمد را اینگونه بیان می‌دارد:
تفاوت [[اخلاق]] با [[حقوق]] در [[هدف]]، [[نیت]] و ضمانت اجرای آن است. هدف اخلاق دستیابی به [[سعادت]] و هدف حقوق تأمین [[نظم]] و استقرار [[عدالت]] است. تفاوت دیگر اینکه شرط کافی برای ارزش حقوقی داشتن یک عمل، موافقت آن با [[موازین]] و [[قوانین]] حقوقی است و نیّت تأثیری در ارزش حقوقی آن عمل ندارد. اما در [[ارزش]] [[قواعد]] [[اخلاقی]] نیت و انگیزه فاعل آن تأثیرگذار است.  از طرف دیگر ضمانت اجرایی در حقوق با [[دولت]] است در حالی که ضامن اجرایی در اخلاق ـ اعم از الزامی یا غیر الزامی ـ خود فرد است<ref>حسینی، سید اکبر، اخلاقی و حقوقی، ۱۳۸۱.</ref>.
# تأمین معاش به‌دور از [[اسراف]] و [[اتراف]]<ref>شرح چهل حدیث، ص۳۹۱؛ تحریر الوسیلة (ترجمه فارسی)، ج۱، ص۳۱۱؛ صحیفه امام، ج۱۵، ص۳۸۸.</ref>.
# پرداخت بدهی و [[حقوق]] [[واجب]] [[مالی]] مانند [[مالیات‌های اسلامی]]<ref>ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، ص۳۱.</ref> و نفقات<ref>رساله نجاة العباد، ص۳۸۲.</ref>.
# انجام [[عبادات]] واجبی که مستلزم هزینه مالی است مانند [[حج تمتع]].
# [[انفاق در راه خدا]]<ref>شرح چهل حدیث، ص۴۸۸.</ref>.
# [[سرمایه‌گذاری]] جهت رفع نواقص مالی و باروری [[دارایی]]<ref>صحیفه امام، ج۱۹، ص۴۰۹.</ref>.
در رابطه با [[اخلاق اقتصادی]] بررسی سه محور رابطه [[انسان]] با [[خدا]]، اموال و منابع و دیگر [[انسان‌ها]] لازم است<ref>میرمعزی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام، ص۴۶۹.</ref>.


در عرصه رابطه انسان با خدا به بررسی علل مجرد مؤثر بر امور معیشتی انسان و [[جامعه]] پرداخته می‌شود. این علل عبارت‌اند از [[توکل بر خدا]] در مقابل [[اعتماد]] به دیگران و [[حرص]]<ref>شرح چهل حدیث، ص۲۱۴؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۹۹؛ آداب الصلاة (آداب نماز)، ص۲۰۸ و ۲۲۰.</ref>، [[شکر]] و [[سپاس]] از خدا در مقابل [[کفران نعمت]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۸۱.</ref>، [[رضا]] و [[خشنودی]] از [[قضای الهی]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۶۱.</ref>، [[دعا]] و [[طلب]] خیر از [[خداوند]]<ref>تفسیر سوره حمد، ص۱۴۸ و ۱۴۹ و ۱۵۱.</ref> و رعایت [[تقوا]]<ref>صحیفه امام، ج۲، ص۵۵؛ ج۵، ۸۱؛ ج۶، ص۳۱۴.</ref> و... است.
در رابطه با اخلاق اقتصادی بررسی سه محورِ رابطه [[انسان]] با [[خدا]]، اموال و منابع و دیگر [[انسان‌ها]] لازم است<ref>میرمعزی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام، ص۴۶۹.</ref>.  
[[زهد]] و [[ساده‌زیستی]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۹۳؛ صحیفه امام، ج۴، ص۱۷۹ و ۴۱۸؛ ج۲۰، ص۳۴۳.</ref> در برابر [[وابستگی]] و رغبت به [[دنیا]]<ref>امام خمینی به صورت مبسوط در حدیث ششم به تشریح معنای حب دنیا، مفاسد آن پرداخته است؛ شرح چهل حدیث، ص۱۱۹.</ref>، [[قناعت]] در مقابل در [[حرص]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۱۷.</ref>، [[روحیه]] [[کار و تلاش]] و دوری از [[تنبلی]]<ref>شرح چهل حدیث، ص۵۵۹؛ صحیفه امام، ج۷، ص۳۴۳ و ۴۳۹؛ ج۱۰، ص۳۸۴؛ ج۱۱، ص۴۲۵؛ ج۱۷، ص۴۱۱.</ref> نیز از جمله [[اخلاق اقتصادی]] در عرصه رابطه [[انسان]] با [[اموال]] و منابع است. ‌


اخلاق اقتصادی در عرصه سوم یعنی رابطه انسان با دیگر [[انسان‌ها]] نیز عبارت است از [[انصاف]] و دوری از [[ستم]]<ref>صحیفه امام، ج۶، ۳۸۸ و ۳۹۵ و ۴۹۸ و ۵۱۰؛ ج۷، ۳۰۵ و ۵۳۳.</ref>، [[رفق و مدارا]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۳۱۵.</ref>، [[بخشش]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۴۲۵.</ref>، [[مواسات]] در اموال<ref>تحریر الوسیلة (ترجمه فارسی)، ج۲، ص۹۸.</ref>، [[صداقت]] و اجتناب از [[دروغ]]<ref>شرح چهل حدیث، ص۳۰۹ و ۴۷۱.</ref>، [[وفای به عهد]]، [[امانت‌داری]]<ref>صحیفه امام، ج۸، ص۱۰۸.</ref>، [[جود]] و [[سخاوت]]<ref>صحیفه امام، ج۸، ص۱۰۸.</ref>، [[رافت]] و [[رحمت]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۳۲؛ صحیفه امام، ج۸، ص۴۸.</ref>، [[حسن خلق]]<ref>شرح چهل حدیث، ص۵۱۳.</ref> و دوری از [[فخر فروشی]] و [[مباهات]] به اموال<ref>صحیفه امام، ج۲۰، ص۳۴۰.</ref>.
در عرصه رابطه انسان با خدا به بررسی علل مؤثر بر امور معیشتی انسان و [[جامعه]] مانند [[توکل بر خدا]] در مقابل اعتماد به دیگران و [[حرص]]<ref>شرح چهل حدیث، ص۲۱۴؛ آداب الصلاة (آداب نماز)، ص۲۰۸ و ۲۲۰.</ref>، [[شکر]] و [[سپاس]] از خدا در مقابل کفران نعمت<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۸۱.</ref> و... پرداخته می‌شود.
این [[رفتارها]] بر اساس [[قوانین الهی]] از طریق علل مجردی که در طول علل مادی قرار دارد در [[سعادت]] فرد و [[جامعه]] موثر هستند<ref>تقریرات فلسفه، ج۳، ص۲۵۵؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۴۶.</ref>.
 
[[امام]] [[وظیفه]] تشریح و [[تبلیغ]] [[اخلاق]] را بر عهده [[روحانیت]] می‌داند؛ در عین حال عمل بدان را وظیفه عموم می‌داند<ref>صحیفه امام، ج۱۷، ص۴۹۳.</ref>. [[حکومت اسلامی]] را بر خلاف نظام‌های مادی با [[حاکمیت]] [[پول]] و ارزش‌های پوچ، [[حکومت]] اخلاق و حاکمیت ارزش‌های عالی [[اسلام]] می‌داند<ref>صحیفه امام، ج۵، ص۴۴۹.</ref>.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۵۴.</ref>
[[زهد]] و [[ساده‌زیستی]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۹۳؛ صحیفه امام، ج۴، ص۱۷۹ و ۴۱۸؛ ج۲۰، ص۳۴۳.</ref> [[قناعت]] در مقابل در [[حرص]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۱۷.</ref>، روحیه کار و تلاش و دوری از [[تنبلی]]<ref>شرح چهل حدیث، ص۵۵۹؛ صحیفه امام، ج۷، ص۳۴۳ و ۴۳۹؛ ج۱۰، ص۳۸۴.</ref> نیز از جمله اخلاق اقتصادی در عرصه رابطه [[انسان]] با [[اموال]] و منابع است.  
 
‌اخلاق اقتصادی در عرصه سوم یعنی رابطه انسان با دیگر [[انسان‌ها]] نیز عبارت است از [[انصاف]] و دوری از [[ستم]]<ref>صحیفه امام، ج۶، ۳۸۸ و ۳۹۵ و ۴۹۸ و ۵۱۰؛ ج۷، ۳۰۵ و ۵۳۳.</ref>، [[رفق و مدارا]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۳۱۵.</ref> و ... . این رفتارها بر اساس [[قوانین الهی]] از طریق علل مجردی که در طول علل مادی قرار دارد در [[سعادت]] فرد و [[جامعه]] موثر هستند<ref>تقریرات فلسفه، ج۳، ص۲۵۵؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۴۶.</ref>.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۵۴.</ref>


== رفتارهای [[اقتصادی]] ==
== رفتارهای [[اقتصادی]] ==
[[نظام اقتصادی اسلام]] عبارت بود از مجموعه [[هماهنگی]] از رفتارها در سه حوزه [[تولید]]، [[توزیع]] و [[مصرف]] که در راستای اهداف مد نظر اسلام در [[اقتصاد]] ساماندهی شده است. این رفتارها بر اساس مبانی و [[اهداف]] [[نظام اقتصادی]] شکل گرفته و در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف در نظام اقتصادی اسلام بررسی می‌گردد. اصولی بر هر کدام از این سه حوزه [[حاکم]] است که وجه تفارق بین این حوزه‌ها در نظام‌های [[اقتصادی]] را مشخص می‌کند. با [[کشف]] این اصول می‌توان زمینه تحقق [[نظام اقتصادی اسلام]] را در هر بخش تحقق بخشید. از مجموع نظرات [[امام راحل]] می‌توان اصول [[حاکم]] بر هر سه را استخراج نمود.
[[نظام اقتصادی اسلام]] عبارت است از مجموعه هماهنگی از رفتارها در سه حوزه [[تولید]]، توزیع و [[مصرف]] که در راستای اهداف مد نظر اسلام در [[اقتصاد]] ساماندهی شده است. این رفتارها بر اساس مبانی و [[اهداف]] [[نظام اقتصادی]] شکل گرفته و در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف در نظام اقتصادی اسلام بررسی می‌گردد.  


=== [[تولید]] در نظام اقتصادی اسلام ===
=== [[تولید]] در نظام اقتصادی اسلام ===
از مجموع کلمات [[امام خمینی]] اصول زیر در رابطه با تولید برداشت می‌شود:
اصول مهم در رابطه با تولید عبارت‌اند از:
# کار و تولید به [[انگیزه]] [[قرب الهی]]، و تلاش برای کسب [[رضایت خدا]]<ref>صحیفه امام، ج۱۷، ص۲۸۲؛ ج۲۱، ص۲۳۲.</ref>.
# کار و تولید به انگیزه [[قرب الهی]]، و تلاش برای کسب [[رضایت خدا]]<ref>صحیفه امام، ج۱۷، ص۲۸۲؛ ج۲۱، ص۲۳۲.</ref>؛
# [[ارزش]] والای کار و تولید<ref>صحیفه امام، ج۹، ص۲۸.</ref>؛ امام راحل به [[عبادی]] بودن کار و تولید تأکید می‌ورزد: «به [[ثروتمندان]] و پولداران [[مشروع]] [[وصیت]] می‌کنم که ثروت‌های عادلانه خود را به کار اندازید و به فعالیت سازنده در مزارع و روستاها و کارخانه‌ها برخیزید که این خود عبادتی [[ارزشمند]] است»<ref>وصیت‌نامه، ص۸۳.</ref>.
# در نظر گرفتن اولویت‌ها و [[مصالح]] [[نظام]] [[اسلام]] در تولید<ref>صحیفه امام، ج۵، ص۵۴۰؛ ج۸، ص۱۹۷؛ ج۱۸، ص۴۵۹.</ref>؛
# در نظر گرفتن اولویت‌ها و [[مصالح]] [[نظام]] [[اسلام]] در تولید<ref>صحیفه امام، ج۵، ص۵۴۰؛ ج۸، ص۱۹۷؛ ج۱۸، ص۴۵۹.</ref>.
# بهره‌گیری صحیح و بهینه از امکانات [[جامعه]]<ref>صحیفه امام، ج۲۱، ص۱۵۸.</ref>؛
# بهره‌گیری صحیح و بهینه از امکانات [[جامعه]]<ref>صحیفه امام، ج۲۱، ص۱۵۸.</ref>.
# تولید در جهت [[استقلال]] و [[رهایی]] از [[وابستگی]] و خودکفایی در زمینه‌های مختلف اقتصادی<ref>صحیفه امام، ج۱۱، ص۴۱۳؛ ج۱۳، ص۳۳۶؛ ج۱۷، ص۲۸۲؛ ج۲۱، ص۱۵۸؛ وصیت‌نامه، ص۶۵ و ۹۰.</ref>؛
# تولید در جهت [[استقلال]] و [[رهایی]] از [[وابستگی]] و خودکفایی در زمینه‌های مختلف اقتصادی<ref>صحیفه امام، ج۱۱، ص۴۱۳؛ ج۱۳، ص۳۳۶؛ ج۱۷، ص۲۸۲؛ ج۲۱، ص۱۵۸؛ وصیت‌نامه، ص۶۵ و ۹۰.</ref>.
# در نظر گرفتن [[اخلاق]] در نظام تولید؛ در نظر گرفتن نیاز عمومی خصوصاً محرومین<ref>صحیفه امام، ج۸، ص۱۴.</ref>؛
# در نظر گرفتن [[اخلاق]] در نظام تولید؛ مواردی از قبیل [[حفظ]] [[روحیه]] [[تعاون]] و [[تعهد]]<ref>وصیت‌نامه، ص۹۰.</ref>، در نظر گرفتن نیاز عمومی خصوصاً محرومین<ref>صحیفه امام، ج۸، ص۱۴.</ref>.
# داشتن [[نظم]] و برنامه در تولید و عرضه مناسب و صادرات<ref>صحیفه امام، ج۱۷، ص۱۲۱ و ۱۲۲؛ ج۲۱، ص۱۵۸.</ref>؛
# داشتن [[نظم]] و برنامه در تولید و عرضه مناسب و صادرات<ref>صحیفه امام، ج۱۷، ص۱۲۱ و ۱۲۲؛ ج۲۱، ص۱۵۸.</ref>.
# جلوگیری از اخلال در نظام تولید و انحصار و نابودی کارگاه‌های [[خرد]]<ref>صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۳.</ref>؛
# جلوگیری از اخلال در نظام تولید و انحصار و نابودی کارگاه‌های [[خرد]]<ref>صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۳.</ref>.
# اهمیت نقش کارگر در تولید و رعایت [[حقوق]] آنها<ref>صحیفه امام، ج۶، ص۳۸۱؛ ج۷، ص۱۷۶؛ ج۲۱، ص۱۵۹.</ref>.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۵۷.</ref>
# اهمیت نقش کارگر در تولید و رعایت [[حقوق]] آنها<ref>صحیفه امام، ج۶، ص۳۸۱؛ ج۷، ص۱۷۶؛ ج۲۱، ص۱۵۹.</ref>.
از آنجا که تولید کالا و خدمات در سه بخش [[کشاورزی]] و [[معدن]]، [[صنعت]] و [[بازرگانی]] انجام می‌گیرد، تولیدات به سه نوع، تولیدات کشاورزی و معدن، صنعتی و بازرگانی تقسیم می‌شود. امام خمینی در این باره معتقدند:
«اسلام... [[اقتصاد]] را به صورتی سالم و بدون وابستگی، به نفع همگان، در [[رفاه]] همه [[مردم]]، با اهمیت به [[مستمندان]] و [[ضعیفان]]، بارور می‌کند؛ و برای [[رشد]] بیشتر [[کشاورزی]] و [[صنعت]] و [[تجارت]] [[کوشش]] می‌نمای»<ref>صحیفه امام، ج۱۹، ص۳۴۳.</ref>.
نظر به اهمیت سه بخش در [[نظام اقتصادی]] به تشریح اهم دیدگاه‌های [[امام خمینی]] می‌پردازیم.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۵۷.</ref>
 
=== بخش کشاورزی ===
کشاورزی از دیدگاه [[امام راحل]] از اهم امور و اساس [[اقتصاد اسلامی]] می‌باشد<ref>صحیفه امام، ج۱۴، ص۲۵۵؛ ج۱۵، ص۲۵۹؛ ج۱۸، ص۲۵۸؛ ج۱۸، ص۴۳۳.</ref>.
بر اساس دیدگاه [[امام]] این امور حائز اهمیت است:
# بازسازی و توسعه کشاورزی؛ بر این اساس سیاست‌های تشویقی<ref>صحیفه امام، ج۸، ص۱۴۱؛ ج۱۵، ص۵۱۷.</ref> و حمایتی<ref>صحیفه امام، ج۱۰، ص۳۷۳؛ ج۱۸، ص۴۳۳.</ref> [[دولت]] از قبیل قراردادن امکانات و خدمات لازم و مکانیزه کردن کشاورزی لازم است<ref>صحیفه امام، ج۵، ص۲۹۶؛ ج۱۴، ص۲۵۵.</ref>.
# خودکفایی بخش کشاورزی<ref>صحیفه امام، ج۱۵، ص۵۱۷؛ ج۱۷، ص۱۷۷.</ref>.
# [[ارزش]] دادن به کشاورزان<ref>صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۳.</ref>.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۵۹.</ref>
 
=== بخش صنعت و [[معدن]] ===
امام در صنایع توصیه به توجه به [[ارزش‌ها]] در صنعت<ref>صحیفه امام، ج۲۰، ص۳۲۶؛ ج۱۶، ص۲۴۱.</ref>، [[استقلال]] و خودکفایی صنعتی<ref>صحیفه امام، ج۴، ص۵۰۶؛ ج۱۶، ص۲۳۷؛ وصیتنامه، ص۶۵.</ref>، احیای صنایع بومی<ref>صحیفه امام، ج۱۱، ص۲۲۱.</ref> و توجه به صنایع کوچک<ref>صحیفه امام، ج۱۲، ص۴۱؛ ج۱۷، ص۳۳.</ref> دارند.
با توجه به وجود منابع و [[معادن]] به‌خصوص نفت در [[ایران]]، امام راحل [[لزوم]] اهمیت دادن به آن و هزینه کردن درآمد حاصل از فروش و صادرات آن را در [[رشد اقتصادی]]<ref>صحیفه امام، ج۵، ص۴۱۱.</ref> و [[حفظ منافع]] و [[مصالح]] [[کشور]]<ref>صحیفه امام، ج۴، ص۳۶۴؛ ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، ص۱۱۵.</ref> تأکید می‌نماید.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۵۹.</ref>
 
=== بخش تجارت ===
در این بخش هرچند امام قائل به تجارت آزادند اما دولت را موظف به جلوگیری از [[معاملات]] [[نامشروع]] و غیر قانونی، [[گران‌فروشی]]، واردات بی‌رویه اجناس مصرفی و تجملاتی می‌داند<ref>استفتائات، ج۲، ص۴۵؛ صحیفه امام، ج۷، ص۳۱۷؛ ج۸، ص۱۲۰؛ وصیت‌نامه، ص۸۵.</ref>.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۶۰.</ref>
 
=== [[توزیع]] در [[نظام اقتصادی اسلام]] ===
در [[نظام]] اقتصاد اسلامی، به تخصیص و تقسیم‌بندی منابع [[تولید]] که «ثروت‌های اولیه» نامیده می‌شوند و بهره‌برداری و تبدیل آنها به کالاها از طریق کار که «ثروت‌های ثانویه» نامیده می‌شود، توزیع می‌گویند.
این امر نه تنها یکی از معضلات و موارد [[اختلاف]] نظام‌های [[اقتصادی]] بوده بلکه [[برقراری عدالت]] [[اجتماعی]] در [[جامعه]] نیز بستگی به ارائه راه حل مناسبی در مورد مشکل یادشده دارد.


اصول [[حاکم]] بر [[توزیع ثروت]] و درآمد در [[کلام]] [[امام خمینی]] عبارت است از:
=== توزیع در [[نظام اقتصادی اسلام]] ===
# برخورداری عموم افراد جامعه از [[رفاه]]<ref>صحیفه امام، ج۴، ص۱۸۲؛ ج۷، ص۳۱؛ ج۱۴، ص۲۹۱.</ref>؛ ایشان در این رابطه می‌فرماید:
در [[نظام]] اقتصاد اسلامی، به تخصیص و تقسیم‌بندی منابع [[تولید]] که «ثروت‌های اولیه» نامیده می‌شوند و بهره‌برداری و تبدیل آنها به کالاها از طریق کار که «ثروت‌های ثانویه» نامیده می‌شود، توزیع می‌گویند. این امر نه تنها یکی از معضلات و موارد [[اختلاف]] نظام‌های [[اقتصادی]] بوده بلکه [[برقراری عدالت]] [[اجتماعی]] در [[جامعه]] نیز بستگی به ارائه راه حل مناسبی در مورد مشکل یاد شده دارد. اصول [[حاکم]] بر [[توزیع ثروت]] و درآمد عبارت است از:
«[[اسلام]] آن‌قدر به [[رفاه مردم]]، [[آسایش]] [[مردم]]، و این طور [امور] توجه دارد و هیچ در این جهت فرقی ما بین قشر با قشر دیگر نمی‌گذارد و نگذاشته است»<ref>صحیفه امام، ج۷، ص۲۸۹.</ref>.
# برخورداری عموم افراد جامعه از [[رفاه]]<ref>صحیفه امام، ج۴، ص۱۸۲؛ ج۷، ص۳۱؛ ج۱۴، ص۲۹۱.</ref>؛
# رفع [[تبعیض]] در امتیازات قانونی و دسترسی برابر به [[فرصت‌ها]]<ref>صحیفه امام، ج۷، ص۷۸.</ref>؛ امام خمینی می‌فرماید: «اسلامِ بزرگ تمام [[تبعیض‌ها]] را محکوم نموده و برای هیچ گروهی ویژگی خاصی قرار نداده؛ و [[تقوا]] و [[تعهد به اسلام]]، تنها [[کرامت]] انسان‌هاست و در [[پناه]] اسلام و [[جمهوری اسلامی]]، [[حق]] [[اداره امور]] داخلی و محلی و رفع هرگونه تبعیض [[فرهنگی]] و اقتصادی و [[سیاسی]] متعلق به تمام قشرهای [[ملت]] است»<ref>صحیفه امام، ج۱۱، ص۵۶.</ref>.
# رفع [[تبعیض]] در امتیازات قانونی و دسترسی برابر به فرصت‌ها<ref>صحیفه امام، ج۷، ص۷۸.</ref>؛
# پرداخت [[حقوق]] [[مستضعفین]] و رفع نیازهای آنان توسط [[دولت]] و [[ثروتمندان]]<ref>صحیفه امام، ج۶ ص۳۱۳؛ ج۷، ص۹۸؛ ج۱۶، ص۳۳۲؛ وصیت‌نامه، ص۸۳.</ref>.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۶۰.</ref>
# پرداخت [[حقوق]] [[مستضعفین]] و رفع نیازهای آنان توسط [[دولت]] و [[ثروتمندان]]<ref>صحیفه امام، ج۶ ص۳۱۳؛ ج۷، ص۹۸؛ ج۱۶، ص۳۳۲؛ وصیت‌نامه، ص۸۳.</ref>.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۶۰.</ref>


=== [[مصرف]] در [[نظام اقتصادی اسلام]] ===
=== [[مصرف]] در [[نظام اقتصادی اسلام]] ===
مصرف در [[نظام اقتصادی]] [[غرب]] برپایه حداکثرسازی مطلوبیت شخص [[استوار]] است. بر خلاف آن در نظام اقتصادی اسلام مصرف بر دو نوع مصرف شخصی بر پایه حد [[کفاف]] یا توسعه به‌دور از [[اسراف]] و مصرف اجتماعی بر دو قسم مصارف [[واجب]] -[[خمس]]، [[زکات]]، نذورات و... - و [[مستحب]] -[[انفاق]]، [[صدقات]] و... به [[هدف]] کاهش [[نابرابری]] تقسیم می‌شود<ref>بهاروندی، احمد، پژوهشی پیرامون الگوی مصرف مورد نظر در نظام اقتصادی اسلام، زمستان ۱۳۸۶.</ref>.
در نظام اقتصادی اسلام مصرف بر دو نوع مصرف شخصی بر پایه حد کفاف یا توسعه به‌دور از [[اسراف]] و مصرف اجتماعی بر دو قسم مصارف [[واجب]] ـ [[خمس]]، [[زکات]]، نذورات و... ـ و [[مستحب]] ـ [[انفاق]]، [[صدقات]] و... ـ به [[هدف]] کاهش [[نابرابری]] تقسیم می‌شود<ref>بهاروندی، احمد، پژوهشی پیرامون الگوی مصرف مورد نظر در نظام اقتصادی اسلام، زمستان ۱۳۸۶.</ref>. اصول [[حاکم]] بر مصرف و درآمد عبارت است از:
# [[پرهیز]] از هزینه در امور [[حرام]]<ref>المکاسب المحرمة، ج۱، ص۷.</ref>.
# پرهیز از هزینه در امور [[حرام]]<ref>المکاسب المحرمة، ج۱، ص۷.</ref>؛
# هزینه در جهت [[قرب الهی]]، [[عبادات]]، صدقات و...<ref>صحیفه امام، ج۱۲، ص۲۰۱.</ref>.
# هزینه در جهت [[قرب الهی]]، [[عبادات]]، صدقات و...<ref>صحیفه امام، ج۱۲، ص۲۰۱.</ref>؛
# [[اعتماد به نفس]] و توجه به [[تولید]] داخلی<ref>صحیفه امام، ج۲۱، ص۱۵۸؛ وصیتنامه، ص۴۰.</ref>.
# [[اعتماد به نفس]] و توجه به [[تولید]] داخلی<ref>صحیفه امام، ج۲۱، ص۱۵۸؛ وصیتنامه، ص۴۰.</ref>؛
# [[عادت]] به [[ساده زیستی]]<ref>صحیفه امام، ج۱۸، ص۴۷۱.</ref>؛ الگوی اقتصادی [[انسان]] [[مسلمان]] از منظر ایشان [[امام علی]]{{ع}} است که در عین تقوا و [[ساده‌زیستی]] بیشترین تلاش [[اقتصادی]] را داشتند<ref>صحیفه امام، ج۲، ص۳۵۹؛ ج۵، ص۲۶؛ ج۶، ص۱۶۳؛ ج۹، ص۱۱۷.</ref>.
# عادت به [[ساده زیستی]]<ref>صحیفه امام، ج۱۸، ص۴۷۱.</ref>؛
# [[پرهیز]] از مصرف‌زدگی<ref>صحیفه امام، ج۱۸، ص۴۷۱؛ وصیت‌نامه، ص۳۶ و ۴۰.</ref>.
# پرهیز از مصرف‌زدگی<ref>صحیفه امام، ج۱۸، ص۴۷۱؛ وصیت‌نامه، ص۳۶ و ۴۰.</ref>؛
# اجتناب از [[اسراف]]، [[تبذیر]] و [[تجملات]]<ref>صحیفه امام، ج۶، ص۲۶۶؛ ج۱۵، ص۳۸۸.</ref>.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۶۱.</ref>
# اجتناب از [[اسراف]]، [[تبذیر]] و [[تجملات]]<ref>صحیفه امام، ج۶، ص۲۶۶؛ ج۱۵، ص۳۸۸.</ref>.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۶۱.</ref>


خط ۹۲: خط ۵۸:
{{پانویس}}
{{پانویس}}


[[رده:اخلاق اقتصادی]]
[[رده:اخلاق]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۳:۴۵

این مدخل زیرشاخهٔ بحث اخلاق است. اخلاق اقتصادی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: اخلاق اقتصادی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

اخلاق اقتصادی یکی از اصول و پایه‌های نظام اقتصاد اسلام است. نظام اقتصادی اسلام عبارت است از مجموعه هماهنگی از رفتارها در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف که در راستای اهداف مد نظر اسلام در اقتصاد ساماندهی شده است. این رفتارها بر اساس مبانی و اهداف نظام اقتصادی شکل گرفته و در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف در نظام اقتصادی اسلام بررسی می‌گردد.

مقدمه

یکی از اصول و پایه‌های نظام اقتصاد اسلام، اخلاق اقتصادی است. اخلاق اقتصادی آن نوع از خصلت‌ها و صفات روحی عملی مانند زهد، توکل، امانت و ...[۱] است که به نحوی با اقتصاد سروکار دارد و در بهبود وضع اقتصاد مؤثر است[۲].

تفاوت اخلاق با حقوق در هدف، نیت و ضمانت اجرای آن است. هدف اخلاق دستیابی به سعادت و هدف حقوق تأمین نظم و استقرار عدالت است. تفاوت دیگر اینکه شرط کافی برای ارزش حقوقی داشتن یک عمل، موافقت آن با موازین و قوانین حقوقی است و نیّت تأثیری در ارزش حقوقی آن عمل ندارد. اما در ارزش قواعد اخلاقی نیت و انگیزه فاعل آن تأثیرگذار است. از طرف دیگر ضمانت اجرایی در حقوق با دولت است در حالی که ضامن اجرایی در اخلاق ـ اعم از الزامی یا غیر الزامی ـ خود فرد است[۳].

در رابطه با اخلاق اقتصادی بررسی سه محورِ رابطه انسان با خدا، اموال و منابع و دیگر انسان‌ها لازم است[۴].

در عرصه رابطه انسان با خدا به بررسی علل مؤثر بر امور معیشتی انسان و جامعه مانند توکل بر خدا در مقابل اعتماد به دیگران و حرص[۵]، شکر و سپاس از خدا در مقابل کفران نعمت[۶] و... پرداخته می‌شود.

زهد و ساده‌زیستی[۷] قناعت در مقابل در حرص[۸]، روحیه کار و تلاش و دوری از تنبلی[۹] نیز از جمله اخلاق اقتصادی در عرصه رابطه انسان با اموال و منابع است.

‌اخلاق اقتصادی در عرصه سوم یعنی رابطه انسان با دیگر انسان‌ها نیز عبارت است از انصاف و دوری از ستم[۱۰]، رفق و مدارا[۱۱] و ... . این رفتارها بر اساس قوانین الهی از طریق علل مجردی که در طول علل مادی قرار دارد در سعادت فرد و جامعه موثر هستند[۱۲].[۱۳]

رفتارهای اقتصادی

نظام اقتصادی اسلام عبارت است از مجموعه هماهنگی از رفتارها در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف که در راستای اهداف مد نظر اسلام در اقتصاد ساماندهی شده است. این رفتارها بر اساس مبانی و اهداف نظام اقتصادی شکل گرفته و در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف در نظام اقتصادی اسلام بررسی می‌گردد.

تولید در نظام اقتصادی اسلام

اصول مهم در رابطه با تولید عبارت‌اند از:

  1. کار و تولید به انگیزه قرب الهی، و تلاش برای کسب رضایت خدا[۱۴]؛
  2. در نظر گرفتن اولویت‌ها و مصالح نظام اسلام در تولید[۱۵]؛
  3. بهره‌گیری صحیح و بهینه از امکانات جامعه[۱۶]؛
  4. تولید در جهت استقلال و رهایی از وابستگی و خودکفایی در زمینه‌های مختلف اقتصادی[۱۷]؛
  5. در نظر گرفتن اخلاق در نظام تولید؛ در نظر گرفتن نیاز عمومی خصوصاً محرومین[۱۸]؛
  6. داشتن نظم و برنامه در تولید و عرضه مناسب و صادرات[۱۹]؛
  7. جلوگیری از اخلال در نظام تولید و انحصار و نابودی کارگاه‌های خرد[۲۰]؛
  8. اهمیت نقش کارگر در تولید و رعایت حقوق آنها[۲۱].[۲۲]

توزیع در نظام اقتصادی اسلام

در نظام اقتصاد اسلامی، به تخصیص و تقسیم‌بندی منابع تولید که «ثروت‌های اولیه» نامیده می‌شوند و بهره‌برداری و تبدیل آنها به کالاها از طریق کار که «ثروت‌های ثانویه» نامیده می‌شود، توزیع می‌گویند. این امر نه تنها یکی از معضلات و موارد اختلاف نظام‌های اقتصادی بوده بلکه برقراری عدالت اجتماعی در جامعه نیز بستگی به ارائه راه حل مناسبی در مورد مشکل یاد شده دارد. اصول حاکم بر توزیع ثروت و درآمد عبارت است از:

  1. برخورداری عموم افراد جامعه از رفاه[۲۳]؛
  2. رفع تبعیض در امتیازات قانونی و دسترسی برابر به فرصت‌ها[۲۴]؛
  3. پرداخت حقوق مستضعفین و رفع نیازهای آنان توسط دولت و ثروتمندان[۲۵].[۲۶]

مصرف در نظام اقتصادی اسلام

در نظام اقتصادی اسلام مصرف بر دو نوع مصرف شخصی بر پایه حد کفاف یا توسعه به‌دور از اسراف و مصرف اجتماعی بر دو قسم مصارف واجب ـ خمس، زکات، نذورات و... ـ و مستحب ـ انفاق، صدقات و... ـ به هدف کاهش نابرابری تقسیم می‌شود[۲۷]. اصول حاکم بر مصرف و درآمد عبارت است از:

  1. پرهیز از هزینه در امور حرام[۲۸]؛
  2. هزینه در جهت قرب الهی، عبادات، صدقات و...[۲۹]؛
  3. اعتماد به نفس و توجه به تولید داخلی[۳۰]؛
  4. عادت به ساده زیستی[۳۱]؛
  5. پرهیز از مصرف‌زدگی[۳۲]؛
  6. اجتناب از اسراف، تبذیر و تجملات[۳۳].[۳۴]

منابع

  1. صفا، احمد رضا، مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»، منظومه فکری امام خمینی

پانویس

  1. ↑ صحیفه امام، ج۲۱، ص۲۷۷.
  2. ↑ میرمعزی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام، ص۴۶۱.
  3. ↑ حسینی، سید اکبر، اخلاقی و حقوقی، ۱۳۸۱.
  4. ↑ میرمعزی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام، ص۴۶۹.
  5. ↑ شرح چهل حدیث، ص۲۱۴؛ آداب الصلاة (آداب نماز)، ص۲۰۸ و ۲۲۰.
  6. ↑ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۸۱.
  7. ↑ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۹۳؛ صحیفه امام، ج۴، ص۱۷۹ و ۴۱۸؛ ج۲۰، ص۳۴۳.
  8. ↑ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۱۷.
  9. ↑ شرح چهل حدیث، ص۵۵۹؛ صحیفه امام، ج۷، ص۳۴۳ و ۴۳۹؛ ج۱۰، ص۳۸۴.
  10. ↑ صحیفه امام، ج۶، ۳۸۸ و ۳۹۵ و ۴۹۸ و ۵۱۰؛ ج۷، ۳۰۵ و ۵۳۳.
  11. ↑ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۳۱۵.
  12. ↑ تقریرات فلسفه، ج۳، ص۲۵۵؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۴۶.
  13. ↑ صفا، احمد رضا، مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»، منظومه فکری امام خمینی، ص ۶۵۴.
  14. ↑ صحیفه امام، ج۱۷، ص۲۸۲؛ ج۲۱، ص۲۳۲.
  15. ↑ صحیفه امام، ج۵، ص۵۴۰؛ ج۸، ص۱۹۷؛ ج۱۸، ص۴۵۹.
  16. ↑ صحیفه امام، ج۲۱، ص۱۵۸.
  17. ↑ صحیفه امام، ج۱۱، ص۴۱۳؛ ج۱۳، ص۳۳۶؛ ج۱۷، ص۲۸۲؛ ج۲۱، ص۱۵۸؛ وصیت‌نامه، ص۶۵ و ۹۰.
  18. ↑ صحیفه امام، ج۸، ص۱۴.
  19. ↑ صحیفه امام، ج۱۷، ص۱۲۱ و ۱۲۲؛ ج۲۱، ص۱۵۸.
  20. ↑ صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۳.
  21. ↑ صحیفه امام، ج۶، ص۳۸۱؛ ج۷، ص۱۷۶؛ ج۲۱، ص۱۵۹.
  22. ↑ صفا، احمد رضا، مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»، منظومه فکری امام خمینی، ص ۶۵۷.
  23. ↑ صحیفه امام، ج۴، ص۱۸۲؛ ج۷، ص۳۱؛ ج۱۴، ص۲۹۱.
  24. ↑ صحیفه امام، ج۷، ص۷۸.
  25. ↑ صحیفه امام، ج۶ ص۳۱۳؛ ج۷، ص۹۸؛ ج۱۶، ص۳۳۲؛ وصیت‌نامه، ص۸۳.
  26. ↑ صفا، احمد رضا، مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»، منظومه فکری امام خمینی، ص ۶۶۰.
  27. ↑ بهاروندی، احمد، پژوهشی پیرامون الگوی مصرف مورد نظر در نظام اقتصادی اسلام، زمستان ۱۳۸۶.
  28. ↑ المکاسب المحرمة، ج۱، ص۷.
  29. ↑ صحیفه امام، ج۱۲، ص۲۰۱.
  30. ↑ صحیفه امام، ج۲۱، ص۱۵۸؛ وصیتنامه، ص۴۰.
  31. ↑ صحیفه امام، ج۱۸، ص۴۷۱.
  32. ↑ صحیفه امام، ج۱۸، ص۴۷۱؛ وصیت‌نامه، ص۳۶ و ۴۰.
  33. ↑ صحیفه امام، ج۶، ص۲۶۶؛ ج۱۵، ص۳۸۸.
  34. ↑ صفا، احمد رضا، مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»، منظومه فکری امام خمینی، ص ۶۶۱.
برگرفته از «https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=اخلاق_اقتصادی&oldid=1245974»