اخلاق اقتصادی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''اخلاق اقتصادی''' یکی از اصول و پایه‌های [[نظام]] [[اقتصاد]] [[اسلام]] است. [[نظام اقتصادی اسلام]] عبارت است از مجموعه هماهنگی از رفتارها در سه حوزه [[تولید]]، توزیع و [[مصرف]] که در راستای اهداف مد نظر اسلام در [[اقتصاد]] ساماندهی شده است. این رفتارها بر اساس مبانی و [[اهداف]] [[نظام اقتصادی]] شکل گرفته و در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف در نظام اقتصادی اسلام بررسی می‌گردد.

یکی از اصول و پایه‌های [[نظام]] [[اقتصاد]] [[اسلام]]، اخلاق اقتصادی است. اخلاق اقتصادی آن نوع از خصلت‌ها و صفات روحی عملی مانند [[زهد]]، [[توکل]]، [[امانت]] و ...<ref>صحیفه امام، ج۲۱، ص۲۷۷.</ref> است که به نحوی با اقتصاد سروکار دارد و در بهبود وضع اقتصاد مؤثر است<ref>میرمعزی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام، ص۴۶۱.</ref>.

تفاوت [[اخلاق]] با [[حقوق]] در [[هدف]]، [[نیت]] و ضمانت اجرای آن است. هدف اخلاق دستیابی به [[سعادت]] و هدف حقوق تأمین [[نظم]] و استقرار [[عدالت]] است. تفاوت دیگر اینکه شرط کافی برای ارزش حقوقی داشتن یک عمل، موافقت آن با [[موازین]] و [[قوانین]] حقوقی است و نیّت تأثیری در ارزش حقوقی آن عمل ندارد. اما در [[ارزش]] [[قواعد]] [[اخلاقی]] نیت و انگیزه فاعل آن تأثیرگذار است.  از طرف دیگر ضمانت اجرایی در حقوق با [[دولت]] است در حالی که ضامن اجرایی در اخلاق ـ اعم از الزامی یا غیر الزامی ـ خود فرد است<ref>حسینی، سید اکبر، اخلاقی و حقوقی، ۱۳۸۱.</ref>.

در رابطه با اخلاق اقتصادی بررسی سه محورِ رابطه [[انسان]] با [[خدا]]، اموال و منابع و دیگر [[انسان‌ها]] لازم است<ref>میرمعزی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام، ص۴۶۹.</ref>.  

در عرصه رابطه انسان با خدا به بررسی علل مؤثر بر امور معیشتی انسان و [[جامعه]] مانند [[توکل بر خدا]] در مقابل اعتماد به دیگران و [[حرص]]<ref>شرح چهل حدیث، ص۲۱۴؛ آداب الصلاة (آداب نماز)، ص۲۰۸ و ۲۲۰.</ref>، [[شکر]] و [[سپاس]] از خدا در مقابل کفران نعمت<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۸۱.</ref> و... پرداخته می‌شود.

 

[[زهد]] و [[ساده‌زیستی]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۹۳؛ صحیفه امام، ج۴، ص۱۷۹ و ۴۱۸؛ ج۲۰، ص۳۴۳.</ref> [[قناعت]] در مقابل در [[حرص]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۱۷.</ref>، روحیه کار و تلاش و دوری از [[تنبلی]]<ref>شرح چهل حدیث، ص۵۵۹؛ صحیفه امام، ج۷، ص۳۴۳ و ۴۳۹؛ ج۱۰، ص۳۸۴.</ref> نیز از جمله اخلاق اقتصادی در عرصه رابطه [[انسان]] با [[اموال]] و منابع است.  

 

‌اخلاق اقتصادی در عرصه سوم یعنی رابطه انسان با دیگر [[انسان‌ها]] نیز عبارت است از [[انصاف]] و دوری از [[ستم]]<ref>صحیفه امام، ج۶، ۳۸۸ و ۳۹۵ و ۴۹۸ و ۵۱۰؛ ج۷، ۳۰۵ و ۵۳۳.</ref>، [[رفق و مدارا]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۳۱۵.</ref> و ... . این رفتارها بر اساس [[قوانین الهی]] از طریق علل مجردی که در طول علل مادی قرار دارد در [[سعادت]] فرد و [[جامعه]] موثر هستند<ref>تقریرات فلسفه، ج۳، ص۲۵۵؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۴۶.</ref>.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۵۴.</ref>

[[نظام اقتصادی اسلام]] عبارت است از مجموعه هماهنگی از رفتارها در سه حوزه [[تولید]]، توزیع و [[مصرف]] که در راستای اهداف مد نظر اسلام در [[اقتصاد]] ساماندهی شده است. این رفتارها بر اساس مبانی و [[اهداف]] [[نظام اقتصادی]] شکل گرفته و در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف در نظام اقتصادی اسلام بررسی می‌گردد.  

اصول مهم در رابطه با تولید عبارت‌اند از:

# کار و تولید به انگیزه [[قرب الهی]]، و تلاش برای کسب [[رضایت خدا]]<ref>صحیفه امام، ج۱۷، ص۲۸۲؛ ج۲۱، ص۲۳۲.</ref>؛

# در نظر گرفتن اولویت‌ها و [[مصالح]] [[نظام]] [[اسلام]] در تولید<ref>صحیفه امام، ج۵، ص۵۴۰؛ ج۸، ص۱۹۷؛ ج۱۸، ص۴۵۹.</ref>؛

# بهره‌گیری صحیح و بهینه از امکانات [[جامعه]]<ref>صحیفه امام، ج۲۱، ص۱۵۸.</ref>؛

# تولید در جهت [[استقلال]] و [[رهایی]] از [[وابستگی]] و خودکفایی در زمینه‌های مختلف اقتصادی<ref>صحیفه امام، ج۱۱، ص۴۱۳؛ ج۱۳، ص۳۳۶؛ ج۱۷، ص۲۸۲؛ ج۲۱، ص۱۵۸؛ وصیت‌نامه، ص۶۵ و ۹۰.</ref>؛

# در نظر گرفتن [[اخلاق]] در نظام تولید؛ در نظر گرفتن نیاز عمومی خصوصاً محرومین<ref>صحیفه امام، ج۸، ص۱۴.</ref>؛

# داشتن [[نظم]] و برنامه در تولید و عرضه مناسب و صادرات<ref>صحیفه امام، ج۱۷، ص۱۲۱ و ۱۲۲؛ ج۲۱، ص۱۵۸.</ref>؛

# جلوگیری از اخلال در نظام تولید و انحصار و نابودی کارگاه‌های [[خرد]]<ref>صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۳.</ref>؛

# اهمیت نقش کارگر در تولید و رعایت [[حقوق]] آنها<ref>صحیفه امام، ج۶، ص۳۸۱؛ ج۷، ص۱۷۶؛ ج۲۱، ص۱۵۹.</ref>.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۵۷.</ref>

در [[نظام]] اقتصاد اسلامی، به تخصیص و تقسیم‌بندی منابع [[تولید]] که «ثروت‌های اولیه» نامیده می‌شوند و بهره‌برداری و تبدیل آنها به کالاها از طریق کار که «ثروت‌های ثانویه» نامیده می‌شود، توزیع می‌گویند. این امر نه تنها یکی از معضلات و موارد [[اختلاف]] نظام‌های [[اقتصادی]] بوده بلکه [[برقراری عدالت]] [[اجتماعی]] در [[جامعه]] نیز بستگی به ارائه راه حل مناسبی در مورد مشکل یاد شده دارد. اصول [[حاکم]] بر [[توزیع ثروت]] و درآمد عبارت است از:

# برخورداری عموم افراد جامعه از [[رفاه]]<ref>صحیفه امام، ج۴، ص۱۸۲؛ ج۷، ص۳۱؛ ج۱۴، ص۲۹۱.</ref>؛

# رفع [[تبعیض]] در امتیازات قانونی و دسترسی برابر به فرصت‌ها<ref>صحیفه امام، ج۷، ص۷۸.</ref>؛

در نظام اقتصادی اسلام مصرف بر دو نوع مصرف شخصی بر پایه حد کفاف یا توسعه به‌دور از [[اسراف]] و مصرف اجتماعی بر دو قسم مصارف [[واجب]] ـ [[خمس]]، [[زکات]]، نذورات و... ـ و [[مستحب]] ـ [[انفاق]]، [[صدقات]] و... ـ به [[هدف]] کاهش [[نابرابری]] تقسیم می‌شود<ref>بهاروندی، احمد، پژوهشی پیرامون الگوی مصرف مورد نظر در نظام اقتصادی اسلام، زمستان ۱۳۸۶.</ref>. اصول [[حاکم]] بر مصرف و درآمد عبارت است از:

# پرهیز از هزینه در امور [[حرام]]<ref>المکاسب المحرمة، ج۱، ص۷.</ref>؛

# هزینه در جهت [[قرب الهی]]، [[عبادات]]، صدقات و...<ref>صحیفه امام، ج۱۲، ص۲۰۱.</ref>؛

# [[اعتماد به نفس]] و توجه به [[تولید]] داخلی<ref>صحیفه امام، ج۲۱، ص۱۵۸؛ وصیتنامه، ص۴۰.</ref>؛

# عادت به [[ساده زیستی]]<ref>صحیفه امام، ج۱۸، ص۴۷۱.</ref>؛

# پرهیز از مصرف‌زدگی<ref>صحیفه امام، ج۱۸، ص۴۷۱؛ وصیت‌نامه، ص۳۶ و ۴۰.</ref>؛