اخلاق اقتصادی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۵: | خط ۵: | ||
| پرسش مرتبط = | | پرسش مرتبط = | ||
}} | }} | ||
'''اخلاق اقتصادی''' یکی از اصول و پایههای [[نظام]] [[اقتصاد]] [[اسلام]] است. [[نظام اقتصادی اسلام]] عبارت است از مجموعه هماهنگی از رفتارها در سه حوزه [[تولید]]، توزیع و [[مصرف]] که در راستای اهداف مد نظر اسلام در [[اقتصاد]] ساماندهی شده است. این رفتارها بر اساس مبانی و [[اهداف]] [[نظام اقتصادی]] شکل گرفته و در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف در نظام اقتصادی اسلام بررسی میگردد. | |||
== مقدمه == | == مقدمه == | ||
یکی از اصول و پایههای [[نظام]] [[اقتصاد]] [[اسلام]]، اخلاق اقتصادی است. اخلاق اقتصادی آن نوع از | یکی از اصول و پایههای [[نظام]] [[اقتصاد]] [[اسلام]]، اخلاق اقتصادی است. اخلاق اقتصادی آن نوع از خصلتها و صفات روحی عملی مانند [[زهد]]، [[توکل]]، [[امانت]] و ...<ref>صحیفه امام، ج۲۱، ص۲۷۷.</ref> است که به نحوی با اقتصاد سروکار دارد و در بهبود وضع اقتصاد مؤثر است<ref>میرمعزی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام، ص۴۶۱.</ref>. | ||
تفاوت [[اخلاق]] با [[حقوق]] در [[هدف]]، [[نیت]] و ضمانت اجرای آن است. | تفاوت [[اخلاق]] با [[حقوق]] در [[هدف]]، [[نیت]] و ضمانت اجرای آن است. هدف اخلاق دستیابی به [[سعادت]] و هدف حقوق تأمین [[نظم]] و استقرار [[عدالت]] است. تفاوت دیگر اینکه شرط کافی برای ارزش حقوقی داشتن یک عمل، موافقت آن با [[موازین]] و [[قوانین]] حقوقی است و نیّت تأثیری در ارزش حقوقی آن عمل ندارد. اما در [[ارزش]] [[قواعد]] [[اخلاقی]] نیت و انگیزه فاعل آن تأثیرگذار است. از طرف دیگر ضمانت اجرایی در حقوق با [[دولت]] است در حالی که ضامن اجرایی در اخلاق ـ اعم از الزامی یا غیر الزامی ـ خود فرد است<ref>حسینی، سید اکبر، اخلاقی و حقوقی، ۱۳۸۱.</ref>. | ||
در رابطه با | در رابطه با اخلاق اقتصادی بررسی سه محورِ رابطه [[انسان]] با [[خدا]]، اموال و منابع و دیگر [[انسانها]] لازم است<ref>میرمعزی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام، ص۴۶۹.</ref>. | ||
در عرصه رابطه انسان با خدا به بررسی علل مؤثر بر امور معیشتی انسان و [[جامعه]] مانند [[توکل بر خدا]] در مقابل | در عرصه رابطه انسان با خدا به بررسی علل مؤثر بر امور معیشتی انسان و [[جامعه]] مانند [[توکل بر خدا]] در مقابل اعتماد به دیگران و [[حرص]]<ref>شرح چهل حدیث، ص۲۱۴؛ آداب الصلاة (آداب نماز)، ص۲۰۸ و ۲۲۰.</ref>، [[شکر]] و [[سپاس]] از خدا در مقابل کفران نعمت<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۸۱.</ref> و... پرداخته میشود. | ||
[[زهد]] و [[سادهزیستی]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۹۳؛ صحیفه امام، ج۴، ص۱۷۹ و ۴۱۸؛ ج۲۰، ص۳۴۳.</ref> [[قناعت]] در مقابل در [[حرص]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۱۷.</ref>، | [[زهد]] و [[سادهزیستی]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۹۳؛ صحیفه امام، ج۴، ص۱۷۹ و ۴۱۸؛ ج۲۰، ص۳۴۳.</ref> [[قناعت]] در مقابل در [[حرص]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۱۷.</ref>، روحیه کار و تلاش و دوری از [[تنبلی]]<ref>شرح چهل حدیث، ص۵۵۹؛ صحیفه امام، ج۷، ص۳۴۳ و ۴۳۹؛ ج۱۰، ص۳۸۴.</ref> نیز از جمله اخلاق اقتصادی در عرصه رابطه [[انسان]] با [[اموال]] و منابع است. | ||
اخلاق اقتصادی در عرصه سوم یعنی رابطه انسان با دیگر [[انسانها]] نیز عبارت است از [[انصاف]] و دوری از [[ستم]]<ref>صحیفه امام، ج۶، ۳۸۸ و ۳۹۵ و ۴۹۸ و ۵۱۰؛ ج۷، ۳۰۵ و ۵۳۳.</ref>، [[رفق و مدارا]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۳۱۵.</ref> و ... . این رفتارها بر اساس [[قوانین الهی]] از طریق علل مجردی که در طول علل مادی قرار دارد در [[سعادت]] فرد و [[جامعه]] موثر هستند<ref>تقریرات فلسفه، ج۳، ص۲۵۵؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۴۶.</ref>.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۵۴.</ref> | اخلاق اقتصادی در عرصه سوم یعنی رابطه انسان با دیگر [[انسانها]] نیز عبارت است از [[انصاف]] و دوری از [[ستم]]<ref>صحیفه امام، ج۶، ۳۸۸ و ۳۹۵ و ۴۹۸ و ۵۱۰؛ ج۷، ۳۰۵ و ۵۳۳.</ref>، [[رفق و مدارا]]<ref>شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۳۱۵.</ref> و ... . این رفتارها بر اساس [[قوانین الهی]] از طریق علل مجردی که در طول علل مادی قرار دارد در [[سعادت]] فرد و [[جامعه]] موثر هستند<ref>تقریرات فلسفه، ج۳، ص۲۵۵؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۴۶.</ref>.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۵۴.</ref> | ||
| خط ۳۳: | خط ۳۵: | ||
# اهمیت نقش کارگر در تولید و رعایت [[حقوق]] آنها<ref>صحیفه امام، ج۶، ص۳۸۱؛ ج۷، ص۱۷۶؛ ج۲۱، ص۱۵۹.</ref>.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۵۷.</ref> | # اهمیت نقش کارگر در تولید و رعایت [[حقوق]] آنها<ref>صحیفه امام، ج۶، ص۳۸۱؛ ج۷، ص۱۷۶؛ ج۲۱، ص۱۵۹.</ref>.<ref>[[احمد رضا صفا|صفا، احمد رضا]]، [[نظام اقتصاد اسلامی - صفا (مقاله)| مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۶۵۷.</ref> | ||
=== | === توزیع در [[نظام اقتصادی اسلام]] === | ||
در [[نظام]] اقتصاد اسلامی، به تخصیص و تقسیمبندی منابع [[تولید]] که «ثروتهای اولیه» نامیده میشوند و بهرهبرداری و تبدیل آنها به کالاها از طریق کار که «ثروتهای ثانویه» نامیده میشود، توزیع میگویند. این امر نه تنها یکی از معضلات و موارد [[اختلاف]] نظامهای [[اقتصادی]] بوده بلکه [[برقراری عدالت]] [[اجتماعی]] در [[جامعه]] نیز بستگی به ارائه راه حل مناسبی در مورد مشکل یاد شده دارد. اصول [[حاکم]] بر [[توزیع ثروت]] و درآمد عبارت است از: | در [[نظام]] اقتصاد اسلامی، به تخصیص و تقسیمبندی منابع [[تولید]] که «ثروتهای اولیه» نامیده میشوند و بهرهبرداری و تبدیل آنها به کالاها از طریق کار که «ثروتهای ثانویه» نامیده میشود، توزیع میگویند. این امر نه تنها یکی از معضلات و موارد [[اختلاف]] نظامهای [[اقتصادی]] بوده بلکه [[برقراری عدالت]] [[اجتماعی]] در [[جامعه]] نیز بستگی به ارائه راه حل مناسبی در مورد مشکل یاد شده دارد. اصول [[حاکم]] بر [[توزیع ثروت]] و درآمد عبارت است از: | ||
# برخورداری عموم افراد جامعه از [[رفاه]]<ref>صحیفه امام، ج۴، ص۱۸۲؛ ج۷، ص۳۱؛ ج۱۴، ص۲۹۱.</ref>؛ | # برخورداری عموم افراد جامعه از [[رفاه]]<ref>صحیفه امام، ج۴، ص۱۸۲؛ ج۷، ص۳۱؛ ج۱۴، ص۲۹۱.</ref>؛ | ||
| خط ۴۰: | خط ۴۲: | ||
=== [[مصرف]] در [[نظام اقتصادی اسلام]] === | === [[مصرف]] در [[نظام اقتصادی اسلام]] === | ||
در نظام اقتصادی اسلام مصرف بر دو نوع مصرف شخصی بر پایه حد | در نظام اقتصادی اسلام مصرف بر دو نوع مصرف شخصی بر پایه حد کفاف یا توسعه بهدور از [[اسراف]] و مصرف اجتماعی بر دو قسم مصارف [[واجب]] ـ [[خمس]]، [[زکات]]، نذورات و... ـ و [[مستحب]] ـ [[انفاق]]، [[صدقات]] و... ـ به [[هدف]] کاهش [[نابرابری]] تقسیم میشود<ref>بهاروندی، احمد، پژوهشی پیرامون الگوی مصرف مورد نظر در نظام اقتصادی اسلام، زمستان ۱۳۸۶.</ref>. اصول [[حاکم]] بر مصرف و درآمد عبارت است از: | ||
# پرهیز از هزینه در امور [[حرام]]<ref>المکاسب المحرمة، ج۱، ص۷.</ref>؛ | # پرهیز از هزینه در امور [[حرام]]<ref>المکاسب المحرمة، ج۱، ص۷.</ref>؛ | ||
# هزینه در جهت [[قرب الهی]]، [[عبادات]]، صدقات و...<ref>صحیفه امام، ج۱۲، ص۲۰۱.</ref>؛ | # هزینه در جهت [[قرب الهی]]، [[عبادات]]، صدقات و...<ref>صحیفه امام، ج۱۲، ص۲۰۱.</ref>؛ | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۳:۴۵
این مدخل زیرشاخهٔ بحث اخلاق است. اخلاق اقتصادی از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: اخلاق اقتصادی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارداخلاق اقتصادی یکی از اصول و پایههای نظام اقتصاد اسلام است. نظام اقتصادی اسلام عبارت است از مجموعه هماهنگی از رفتارها در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف که در راستای اهداف مد نظر اسلام در اقتصاد ساماندهی شده است. این رفتارها بر اساس مبانی و اهداف نظام اقتصادی شکل گرفته و در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف در نظام اقتصادی اسلام بررسی میگردد.
مقدمه
یکی از اصول و پایههای نظام اقتصاد اسلام، اخلاق اقتصادی است. اخلاق اقتصادی آن نوع از خصلتها و صفات روحی عملی مانند زهد، توکل، امانت و ...[۱] است که به نحوی با اقتصاد سروکار دارد و در بهبود وضع اقتصاد مؤثر است[۲].
تفاوت اخلاق با حقوق در هدف، نیت و ضمانت اجرای آن است. هدف اخلاق دستیابی به سعادت و هدف حقوق تأمین نظم و استقرار عدالت است. تفاوت دیگر اینکه شرط کافی برای ارزش حقوقی داشتن یک عمل، موافقت آن با موازین و قوانین حقوقی است و نیّت تأثیری در ارزش حقوقی آن عمل ندارد. اما در ارزش قواعد اخلاقی نیت و انگیزه فاعل آن تأثیرگذار است. از طرف دیگر ضمانت اجرایی در حقوق با دولت است در حالی که ضامن اجرایی در اخلاق ـ اعم از الزامی یا غیر الزامی ـ خود فرد است[۳].
در رابطه با اخلاق اقتصادی بررسی سه محورِ رابطه انسان با خدا، اموال و منابع و دیگر انسانها لازم است[۴].
در عرصه رابطه انسان با خدا به بررسی علل مؤثر بر امور معیشتی انسان و جامعه مانند توکل بر خدا در مقابل اعتماد به دیگران و حرص[۵]، شکر و سپاس از خدا در مقابل کفران نعمت[۶] و... پرداخته میشود.
زهد و سادهزیستی[۷] قناعت در مقابل در حرص[۸]، روحیه کار و تلاش و دوری از تنبلی[۹] نیز از جمله اخلاق اقتصادی در عرصه رابطه انسان با اموال و منابع است.
اخلاق اقتصادی در عرصه سوم یعنی رابطه انسان با دیگر انسانها نیز عبارت است از انصاف و دوری از ستم[۱۰]، رفق و مدارا[۱۱] و ... . این رفتارها بر اساس قوانین الهی از طریق علل مجردی که در طول علل مادی قرار دارد در سعادت فرد و جامعه موثر هستند[۱۲].[۱۳]
رفتارهای اقتصادی
نظام اقتصادی اسلام عبارت است از مجموعه هماهنگی از رفتارها در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف که در راستای اهداف مد نظر اسلام در اقتصاد ساماندهی شده است. این رفتارها بر اساس مبانی و اهداف نظام اقتصادی شکل گرفته و در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف در نظام اقتصادی اسلام بررسی میگردد.
تولید در نظام اقتصادی اسلام
اصول مهم در رابطه با تولید عبارتاند از:
- کار و تولید به انگیزه قرب الهی، و تلاش برای کسب رضایت خدا[۱۴]؛
- در نظر گرفتن اولویتها و مصالح نظام اسلام در تولید[۱۵]؛
- بهرهگیری صحیح و بهینه از امکانات جامعه[۱۶]؛
- تولید در جهت استقلال و رهایی از وابستگی و خودکفایی در زمینههای مختلف اقتصادی[۱۷]؛
- در نظر گرفتن اخلاق در نظام تولید؛ در نظر گرفتن نیاز عمومی خصوصاً محرومین[۱۸]؛
- داشتن نظم و برنامه در تولید و عرضه مناسب و صادرات[۱۹]؛
- جلوگیری از اخلال در نظام تولید و انحصار و نابودی کارگاههای خرد[۲۰]؛
- اهمیت نقش کارگر در تولید و رعایت حقوق آنها[۲۱].[۲۲]
توزیع در نظام اقتصادی اسلام
در نظام اقتصاد اسلامی، به تخصیص و تقسیمبندی منابع تولید که «ثروتهای اولیه» نامیده میشوند و بهرهبرداری و تبدیل آنها به کالاها از طریق کار که «ثروتهای ثانویه» نامیده میشود، توزیع میگویند. این امر نه تنها یکی از معضلات و موارد اختلاف نظامهای اقتصادی بوده بلکه برقراری عدالت اجتماعی در جامعه نیز بستگی به ارائه راه حل مناسبی در مورد مشکل یاد شده دارد. اصول حاکم بر توزیع ثروت و درآمد عبارت است از:
- برخورداری عموم افراد جامعه از رفاه[۲۳]؛
- رفع تبعیض در امتیازات قانونی و دسترسی برابر به فرصتها[۲۴]؛
- پرداخت حقوق مستضعفین و رفع نیازهای آنان توسط دولت و ثروتمندان[۲۵].[۲۶]
مصرف در نظام اقتصادی اسلام
در نظام اقتصادی اسلام مصرف بر دو نوع مصرف شخصی بر پایه حد کفاف یا توسعه بهدور از اسراف و مصرف اجتماعی بر دو قسم مصارف واجب ـ خمس، زکات، نذورات و... ـ و مستحب ـ انفاق، صدقات و... ـ به هدف کاهش نابرابری تقسیم میشود[۲۷]. اصول حاکم بر مصرف و درآمد عبارت است از:
- پرهیز از هزینه در امور حرام[۲۸]؛
- هزینه در جهت قرب الهی، عبادات، صدقات و...[۲۹]؛
- اعتماد به نفس و توجه به تولید داخلی[۳۰]؛
- عادت به ساده زیستی[۳۱]؛
- پرهیز از مصرفزدگی[۳۲]؛
- اجتناب از اسراف، تبذیر و تجملات[۳۳].[۳۴]
منابع
پانویس
- ↑ صحیفه امام، ج۲۱، ص۲۷۷.
- ↑ میرمعزی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام، ص۴۶۱.
- ↑ حسینی، سید اکبر، اخلاقی و حقوقی، ۱۳۸۱.
- ↑ میرمعزی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام، ص۴۶۹.
- ↑ شرح چهل حدیث، ص۲۱۴؛ آداب الصلاة (آداب نماز)، ص۲۰۸ و ۲۲۰.
- ↑ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۸۱.
- ↑ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۹۳؛ صحیفه امام، ج۴، ص۱۷۹ و ۴۱۸؛ ج۲۰، ص۳۴۳.
- ↑ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۱۷.
- ↑ شرح چهل حدیث، ص۵۵۹؛ صحیفه امام، ج۷، ص۳۴۳ و ۴۳۹؛ ج۱۰، ص۳۸۴.
- ↑ صحیفه امام، ج۶، ۳۸۸ و ۳۹۵ و ۴۹۸ و ۵۱۰؛ ج۷، ۳۰۵ و ۵۳۳.
- ↑ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۳۱۵.
- ↑ تقریرات فلسفه، ج۳، ص۲۵۵؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۴۶.
- ↑ صفا، احمد رضا، مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»، منظومه فکری امام خمینی، ص ۶۵۴.
- ↑ صحیفه امام، ج۱۷، ص۲۸۲؛ ج۲۱، ص۲۳۲.
- ↑ صحیفه امام، ج۵، ص۵۴۰؛ ج۸، ص۱۹۷؛ ج۱۸، ص۴۵۹.
- ↑ صحیفه امام، ج۲۱، ص۱۵۸.
- ↑ صحیفه امام، ج۱۱، ص۴۱۳؛ ج۱۳، ص۳۳۶؛ ج۱۷، ص۲۸۲؛ ج۲۱، ص۱۵۸؛ وصیتنامه، ص۶۵ و ۹۰.
- ↑ صحیفه امام، ج۸، ص۱۴.
- ↑ صحیفه امام، ج۱۷، ص۱۲۱ و ۱۲۲؛ ج۲۱، ص۱۵۸.
- ↑ صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۳.
- ↑ صحیفه امام، ج۶، ص۳۸۱؛ ج۷، ص۱۷۶؛ ج۲۱، ص۱۵۹.
- ↑ صفا، احمد رضا، مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»، منظومه فکری امام خمینی، ص ۶۵۷.
- ↑ صحیفه امام، ج۴، ص۱۸۲؛ ج۷، ص۳۱؛ ج۱۴، ص۲۹۱.
- ↑ صحیفه امام، ج۷، ص۷۸.
- ↑ صحیفه امام، ج۶ ص۳۱۳؛ ج۷، ص۹۸؛ ج۱۶، ص۳۳۲؛ وصیتنامه، ص۸۳.
- ↑ صفا، احمد رضا، مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»، منظومه فکری امام خمینی، ص ۶۶۰.
- ↑ بهاروندی، احمد، پژوهشی پیرامون الگوی مصرف مورد نظر در نظام اقتصادی اسلام، زمستان ۱۳۸۶.
- ↑ المکاسب المحرمة، ج۱، ص۷.
- ↑ صحیفه امام، ج۱۲، ص۲۰۱.
- ↑ صحیفه امام، ج۲۱، ص۱۵۸؛ وصیتنامه، ص۴۰.
- ↑ صحیفه امام، ج۱۸، ص۴۷۱.
- ↑ صحیفه امام، ج۱۸، ص۴۷۱؛ وصیتنامه، ص۳۶ و ۴۰.
- ↑ صحیفه امام، ج۶، ص۲۶۶؛ ج۱۵، ص۳۸۸.
- ↑ صفا، احمد رضا، مقاله «نظام اقتصاد اسلامی»، منظومه فکری امام خمینی، ص ۶۶۱.