صحابه در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| موضوع مرتبط = صحابه

| عنوان مدخل = صحابه

| مداخل مرتبط = [[صحابه در قرآن]] - [[صحابه در علوم حدیث]] - [[صحابه در نهج البلاغه]] - [[صحابه در اصول فقه]] - [[صحابه در معارف دعا و زیارات]] - [[صحابه در معارف و سیره نبوی]] - [[صحابه در معارف و سیره سجادی]] - [[صحابه در فقه اسلامی]] - [[صحابه در کلام اسلامی]] - [[صحابه از دیدگاه اهل سنت]]

== معناشناسی ==

واژه «صحابه» جمع «صاحب» از ریشه «ص – ح - ب»<ref>معجم مقاییس اللغه، ج ۳، ص۳۳۵، «صحب».</ref>، به معنای ملازم، همنشین و قرین است<ref>معجم مقاییس اللغه، ج ۳، ص۳۳۵؛ لسان العرب، ج ۱، ص۵۱۹، «صحب».</ref>. این ریشه همواره بر گونه‌ای از نزدیکی و [[همراهی]] دلالت دارد<ref>معجم مقاییس اللغه، ج ۳، ص۳۳۵؛ لسان العرب، ج ۱، ص۵۱۹، «صحب».</ref>. در کارکرد واژه صاحب، کثرت [[معاشرت]] و ملازمت به اقتضای ریشه «ص - ح - ب»<ref>اقرب الموارد، ج ۱، ص۶۳۳.</ref> یا به سبب الزام [[عرفی]] لحاظ شده است<ref>الکفایه فی علم الروایه، ص۷۰؛ التعریفات، ص۱۷۳.</ref>. شماری از [[اهل]] [[ادب]] تأکید کرده‌اند که صاحب در عرف فقط به کسی گفته می‌شود که همراهی و مجالست او با دیگری طولانی باشد<ref>العده، ج ۳، ص۹۸۸.</ref>. به‌نظر می‌رسد قیودی همچون «[[تبعیت]]» و «[[تعلّم]]» که برخی آن را مقوّم معنای صاحب و صحبت دانسته‌اند<ref>التعریفات، ص۱۷۳؛ الکفایه فی علم الروایه، ص۷۰.</ref>، به این ریشه ربطی نداشته و این مفاهیم صرفاً با صحبت و [[مصاحبت]] مقارنت خارجی دارند.

صحابه در شکل مصدری به معنای رفاقت کردن و همراهی کردن نیز به کار رفته است<ref>لسان العرب، ج ۱، ص۵۱۹.</ref>. به‌گفته برخی لغویان، واژه صحابه در اصل مصدر بوده و بعدها به معنای جمع «صاحب» به کار رفته و هیچ جمع فاعلی جز صحابه بر این وزن وجود ندارد<ref>لسان العرب، ج ۱، ص۵۱۹.</ref>. صحابه به فتح و کسر صاد کاربرد دارد<ref>لسان العرب، ج ۱، ص۵۱۹.</ref>. «[[صحابی]]» صفت منسوب به صحابه، مفرد معنای اصطلاحی است<ref>الاصابه، ج ۱، ص۷-۸.</ref>. صحابه در [[علوم]] گوناگون [[اسلامی]] مانند [[تاریخ]]، [[کلام]]، [[حدیث]] و [[علوم قرآن]] اصطلاح است. دانشمندان [[مسلمان]] در تعریف صحابه بر یک نظر نیستند<ref>ادامه مقاله، تعریف و قلمرو صحابه</ref>. افزون بر [[اختلاف]] نظر در قلمرو اصطلاح صحابه، مهم‌ترین چالش این مبحث - که با طرح اصل مبحث صحابه همزاد بوده - موضوع [[شرافت]] و [[فضیلت]] بی‌بدیل و [[عدالت صحابه]] است؛ موضوعی که به یکی از [[منازعات]] شدید [[کلامی]] بدل شده است. در یک سوی این [[نزاع]]، اکثر [[اهل سنت]] قرار دارند که با عدم [[پذیرش امامت]] [[منصوص]] و با [[هدف]] برطرف کردن خلأ [[مرجعیت دینی]] و ساماندهی [[آموزه‌های اسلامی]] پس از [[رحلت پیامبر اکرم]]{{صل}}<ref>مسند ابن‌راهویه، ج ۱، ص۲۶.</ref> به [[عدالت صحابه]] قائل شده و بر آن پای فشرده<ref>الاصابه، ج ۱، ص۸-۹.</ref> و از همین رو صدها کت[[اب]] و رساله در [[عدالت]] و [[فضایل صحابه]] نگاشته‌ و حتی از کنکاش درباره برهه [[تاریخی]] [[صحابه]] و [[منازعات]] آنان با یکدیگر منع کرده‌اند<ref>سیر اعلام النبلاء، ج ۱۰، ص۹۲.</ref>. بر پایه منابع و [[روایات اهل سنت]]، [[فضیلت]] یک [[ساعت]] از عمر صحابه، از عمل ۴۰ ساله دیگران [[برتر]] است<ref>سنن ابن‌ماجه، ج ۱، ص۳۶-۳۸.</ref> و [[اعمال نیک]] همه نسل‌های پسین با [[مقام]] پایین‌ترین [[صحابی]] [[برابری]] نمی‌کند<ref>شرح اصول اعتقاد اهل السنه، ج ۷، ص۱۳۲۳.</ref> و فضیلت صحابی بودن با دیگر [[فضایل]] سنجیدنی نیست<ref>صحیح المسلم بشرح النووی، ج ۱۶، ص۹۳.</ref>. [[ابن‌حزم]] با جمله {{متن قرآن|الصَّحَابَةُ كُلُّهُمْ أَهْلُ الجَنَّةِ قَطْعاً}} به [[بهشتی]] بودن همه صحابه تصریح کرده است<ref>الصواعق المحرقه، ص۲۱۱.</ref>. شماری دیگر از بزرگان [[اهل سنت]] همچون [[ابن‌عبدالبر]]<ref>الاستیعاب، ج ۱، ص۲.</ref>، [[ابن‌اثیر]]<ref>اسدالغابه، ج ۱، ص۳-۴.</ref> و [[ابن‌حجر]]<ref>الاصابه، ج ۱، ص۱۳۱.</ref> نیز به همین مطلب تصریح کرده‌اند. به‌گفته ابن‌حجر عسقلانی، [[عقیده]] به [[پاکی]] صحابه از [[واجبات]] است؛ زیرا قطعاً آنان [[اهل]] بهشت‌اند و هیچ‌یک از آنان [[جهنمی]] نیست<ref>الاصابه، ج ۱، ص۸-۹.</ref>. در سوی دیگر این منازعات، [[شیعه]] قرار دارد که بسیاری از فضایل یادشده درباره صحابه را نپذیرفته و به نقد نظریه عدالت صحابه پرداخته، [[ادله]] آن را موهون شمرده و بسیاری از [[تعالیم]] مبتنی بر این اصل را نقد کرده است. از منظر شیعه افزون بر فضیلت [[همراهی]] [[پیامبر]]، فضیلت دیگری همچون عدالت یا برخورداری از مقام [[اجتهاد]] برای همه صحابه ثابت نیست و صحابه نیز مانند دیگر افرادِ [[امت]] مسلمان‌اند که در میان آنان [[مؤمن]]، [[منافق]]، [[عادل]]، [[فاسق]]، [[نیکوکار]] و زشت‌کار حضور دارد<ref>نظریة عدالة الصحابه، ص۵۹.</ref>. در فضای این [[مجادلات]]، شیعه [[اتهام]] بی‌توجهی به [[شأن]] صحابه و [[دشمنی]] با آنان را نپذیرفته و چنین اتهامی را برخاسته از [[تندروی]]، توهم، [[دشمنی]]، برداشت نادرست از برخی [[روایات]] یا ناظر به [[رفتار]] برخی [[عوام]] دانسته<ref>اضواء علی عقائد الشیعة الامامیه، ص۵۲۲.</ref> و تصریح کرده است که [[ایمان به پیامبر]] اکرم{{صل}} و [[مصاحبت]] با آن حضرت فضیلتی بزرگ است<ref>الرعایه فی علم الدرایه، ص۱۶۲.</ref> و در [[فضایل]] صحابه‌ای که [[حق]] مصاحبت را [[رعایت]] کرده‌اند، آثاری پدید آورده است<ref>دانشنامه سیره نبوی، ج ۱، ص۱۸؛ برای تفصیل بیشتر ر.ک: عدالت صحابه.</ref>.<ref>[[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[صحابه (مقاله)|مقاله «صحابه»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷]]، ص ۱۰۱.</ref>

 

== تعریف و قلمرو صحابه ==

تعریف [[صحابه]] در میان [[اهل سنت]] بر اثر اعطای نقش [[مرجعیت دینی]] به آنان و واسطه بودنشان در انتقال [[تفسیر]] [[کتاب و سنت]] به نسل‌های پسین و نیز به علت طرح نظریه [[عدالت همه صحابه]]، اهمیتی ویژه‌ یافته است و از همین رو تعاریفی متفاوت از صحابه ارائه کرده‌اند: اهل سنت در تعریف صحابه، افزون بر [[پذیرش اسلام]] با اظهار [[شهادتین]] و [[رؤیت]] [[پیامبر اکرم]]، قیودی مانند طولانی بودن مراوده، شرکت در [[غزوه‌ها]] و نقل شمار قابل توجهی [[حدیث]] از [[پیامبر]] را در این اصطلاح [[دخالت]] داده‌اند<ref>مقدمة ابن‌الصلاح، ص۱۱۹؛ البحر المحیط، ج ۴، ص۳۱۰.</ref>. شماری از اهل سنت و به صورت خاص [[فقیهان]] و اصولیان آنان، هماهنگ با کارکرد [[عرفی]] صحابه بر طولانی بودن [[همنشینی]] تأکید کرده‌اند<ref>جامع الاصول، ج ۱، ص۱۳۴؛ الاحکام، ج ۱، ص۲۷۶؛ البحر المحیط، ج ۴، ص۳۰۱.</ref>، چنان‌که [[خطیب بغدادی]] تصریح کرده است که واژه «صحابه» درباره کسی که یک بار دیداری کوتاه با پیامبر داشته و حتی یک [[روایت]] هم از آن حضرت نقل کرده به کار نمی‌رود<ref>الکفایه فی علم الروایه، ص۶۳-۶۴.</ref>. گروهی دیگر از اهل سنت و به‌گونه خاص [[اهل حدیث]]، با این برداشت که معنای لغوی عام و فراگیر است و به محض تحقق [[همراهی]]، بدون هیچ‌گونه قید و شرطی، صاحب و صحابه اطلاق می‌شود، معنای اصطلاحی صحابه را عام دانسته‌اند<ref>الکفایه فی علم الروایه، ص۱۰۰؛ فتح المغیث، ج۳، ص۹۳-۹۴.</ref>. با همین رویکرد، [[ابن‌حجر عسقلانی]] پس از نقل تعاریف گوناگون، با حذف بیشتر قیود و [[توسعه]] در مفهوم [[صحابه]]، اطلاق [[صحابی]] را بر هر کسی که در حال [[ایمان]]، [[پیامبر]] را [[ملاقات]] کند و بر [[اسلام]] بمیرد روا دانسته و این تعریف را صحیح‌ترین تعریف می‌داند: {{متن قرآن|وَ أصُحُّ مَا وَقَفْتُ عَلَیْهِ مِنْ ذَلِک أنَّ الصَّحَابِیَّ مَنْ لَقِیَ النَّبِیَّ مُؤْمِناً بِهِ وَ مَاتَ عَلی الإسْلامِ}}. [[ابن‌حجر]] در ادامه تصریح می‌کند که مجالست طولانی،‌نقل [[روایت]]، شرکت در [[غزوه‌ها]] و رؤیت با چشم برای نابینا در کاربرد اصطلاح [[صحابی]] نقشی ندارد و همه را دربرمی‌گیرد. ابن‌حجر این [[توسعه]] را با آنچه از [[احمد بن حنبل]] در دست است{{متن قرآن|اصحاب رسول الله{{صل}} کُلُّ مَنْ صَحِبَهُ شَهْراً أوْ سَاعَةً أوْ رَآهُ}}<ref>الاصابه، ج ۱، ص۷-۸.</ref> و نیز با تعریف [[بخاری]]{{متن قرآن|وَ مَنْ صَحِبَ النَّبِیَّ أوْ رَآهُ مِنَ الْمُسْلِمِینَ فَهُوَ مِنْ أصْحابِهِ}}<ref>صحیح البخاری، ج ۴، ص۱۸۸.</ref> هماهنگ می‌داند<ref>الاصابه، ج ۱، ص۱۵۹.</ref>. براساس این تعریف، کسانی که هنگام [[ملاقات]] [[پیامبر]] [[مسلمان]] نبوده یا هنگام [[مرگ]] [[مرتد]] شده‌اند، در شمار [[صحابه]] قرار نمی‌گیرند. به رغم عدم همنوایی این توسعه با مفهوم [[عرفی]]<ref>فتح المغیث، ج ۳، ص۹۴.</ref> اکثر [[اهل‌سنت]] به این تعریف روآورده‌اند<ref>نک: عدالة الصحابه عند المسلمین، ص۲۶.</ref>. به‌نظر می‌رسد قید «[[بلوغ]]» نیز در این تعریف شرط نیست؛ زیرا [[صحابه‌نگاران]] حسنین و [[عبدالله بن زبیر]] و [[عبدالله بن عباس]] را جزو «صِغار صحابه» شمرده‌اند<ref>الاصابه، ج ۱، ص۸؛ تدریب الراوی، ج ۲، ص۲۴۲.</ref>. [[شیعه]] به دلیل [[باور]] به همانندی صحابه و دیگر [[مسلمانان]] در [[عدالت]] و [[فسق]] و عدم [[اعتقاد]] به وجود جایگاه قدسی برای آنان<ref>نک: ابوهریره، شرف الدین، ص۷.</ref> در تعریف و تبیین قلمرو صحابه با چالشی روبه‌رو نبوده و بر تعریف واحدی تمرکز نکرده است، از همین رو به‌نظر می‌رسد بیشتر مباحث شکل‌گرفته در منابع شیعه درباره تعریف صحابه، و اصرار بر [[تضییق]] قلمرو مفهومی این اصطلاح، واکنشی به دیدگاه‌های اهل‌سنت در ایجاد جایگاهی ویژه برای صحابه بوده و برخورداری از چنین جایگاهی را به صِرف ملاقات با پیامبر برنتابیده و از نظر [[عقلی]] و نقلی و قراین لغوی چنین شمولی را مخدوش دانسته است<ref>نک: نظریة عدالة الصحابه، ص۵۹.</ref>. به نظر می‌رسد طرح مباحث گسترده موجود در منابع در مفهوم‌شناسی [[صحابه]] و استمداد از مباحث نقلی و [[عقلی]] در تعیین قلمرو و گستره صحابه، ‌کم‌نتیجه است؛ زیرا روشن است که این اصطلاح از اصطلاحات متشرعه است؛ یعنی در دوره‌های پس از [[رسول خدا]]{{صل}} شکل گرفته است<ref>معالم المدرستین، ج ۱، ص۱۴۰.</ref>. بنابراین هنگامی که در [[قرآن]] و [[روایات]] بدون قرینه به کار رود، بر معنای اصطلاحی حمل نمی‌شود، از این رو با وجود اشکال‌های فراوانی که بر تعریف [[ابن‌حجر عسقلانی]] وارد شده، موضوع صحابه در این مقاله با همان گستره مورد نظر ابن‌حجر، که رایج‌ترین تعریف نزد [[اهل‌سنت]] است، پی گرفته می‌شود.

 

پذیرش [[توسعه]] مورد نظر [[اهل سنت]] در مفهوم صحابه در این مقاله، از این روست که اهل سنت در پیدایش و تبیین قلمرو این اصطلاح در قرون اولیه پیشگام بوده و از سویی نقض و ابرام‌ها و مباحث [[کلامی]] گسترده با محوریت صحابه با قلمرو مورد نظر اهل سنت شکل گرفته‌اند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

برخورداری صحابه از امدادهای غیبی [[الهی]] در غزوه‌ها در موارد متعددی گزارش شده است. از گزارش [[آیات قرآن کریم]] برمی‌آید که اوج این امدادها، در [[غزوه بدر]] بوده است؛ مانند اینکه در این غزوه برای [[آرامش]] [[یاران رسول خدا]]{{صل}} [[خواب]] را بر آنان مسلط کرد و صبحگاهان که برای [[غسل]] نیازمند آب شدند، برای آنان [[باران]] فرستاد تا هم خود را با آن [[پاک]] کنند، هم با آن [[زمین]] را زیر پای آنان محکم کند<ref>جامع البیان، ج ۹، ص۱۲۹؛ التبیان، ج ۵، ص۸۶.</ref>: {{متن قرآن|إِذْ يُغَشِّيكُمُ ٱلنُّعَاسَ أَمَنَةًۭ مِّنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءًۭ لِّيُطَهِّرَكُم بِهِۦ وَيُذْهِبَ عَنكُمْ رِجْزَ ٱلشَّيْطَـٰنِ وَلِيَرْبِطَ عَلَىٰ قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ ٱلْأَقْدَامَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که (خداوند) خوابی سبک را بر شما فرا می‌پوشاند تا از سوی او آرامشی (برای شما) باشد و از آسمان آبی فرو می‌باراند تا شما را بدان پاکیزه گرداند و پلیدی شیطان را از شما بزداید و دل‌هایتان را نیرومند سازد و گام‌ها (یتان) را بدان استوار دارد» سوره انفال، آیه ۱۱.</ref>؛ نیز در [[غزوه بدر]]، هنگامی که [[مسلمانان]] کم‌شمار با [[سپاه مشرکان]] پرشمار روبه‌رو شدند، [[خداوند]] [[سپاه]] [[مشرک]] را در چشم مسلمانان کم‌شمار جلوه داد تا با روحیه‌ای [[قوی]] به [[جنگ]] وارد شوند<ref>التبیان، ج ۵، ص۱۳۱؛ تفسیر قرطبی، ج ۴، ص۲۶.</ref>: {{متن قرآن|وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ ٱلْتَقَيْتُمْ فِىٓ أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًۭا}}<ref>سوره انفال، آیه ۴۴.</ref>. در همین [[غزوه]]، [[قرآن کریم]] از حضور ۱۰۰۰ [[فرشته]] در آغاز جنگ برای [[یاری]] مسلمانان گزارش می‌کند<ref>التبیان، ج ۵، ص۸۴؛ مجمع البیان، ج ۴، ص۸۴۱.</ref>: {{متن قرآن|فَٱسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّى مُمِدُّكُم بِأَلْفٍۢ مِّنَ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ مُرْدِفِينَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که از پروردگارتان فریادخواهی می‌کردید و به شما پاسخ داد که من با هزار فرشته پیاپی امدادگر شما خواهم بود» سوره انفال، آیه ۹.</ref>. شمار [[فرشتگان]] در ادامه جنگ به ۳۰۰۰ افزایش یافت<ref>جامع البیان، ج ۴، ص۵۰-۵۱؛ روض الجنان، ج ۵، ص۵۳.</ref>: {{متن قرآن|إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَن يَكْفِيَكُمْ أَن يُمِدَّكُمْ رَبُّكُم بِثَلَـٰثَةِ ءَالَـٰفٍۢ مِّنَ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ مُنزَلِينَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که به مؤمنان می‌گفتی: آیا بسنده‌تان نیست که خداوند با سه هزار فرشته فرو فرستاده (از سوی خود) شما را یاری رساند؟» سوره آل‌عمران، آیه ۱۲۴.</ref>. از امدادهایی که در غزوه بدر نصیب [[صحابه]] شد و در [[پیروزی]] آنان و [[شکست]] سپاه [[مکه]] نقشی مهم داشت، [[رعب]] و وحشتی بود که خداوند در دل‌های [[مشرکان]] افکند<ref>المغازی، ج ۱، ص۹۵؛ اسباب النزول، واحدی، ص۱۲۹.</ref>: {{متن قرآن|سَأُلْقِى فِى قُلُوبِ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ ٱلرُّعْبَ}}<ref>سوره انفال، آیه ۱۲.</ref>. چند [[آیه]] دیگر نیز از افکندن رعب در [[دل]] [[دشمن]] خبر داده‌اند؛ مانند {{متن قرآن|سَنُلْقِى فِى قُلُوبِ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ ٱلرُّعْبَ}}<ref>سوره آل‌عمران، آیه ۱۵۱.</ref> و {{متن قرآن|وَقَذَفَ فِى قُلُوبِهِمُ ٱلرُّعْبَ}}<ref>سوره احزاب، آیه ۲۶.</ref>. در برابر ایجاد رعب در دل [[دشمنان]]، خداوند [[سکینه]] و [[آرامش]] را در دل‌های [[مؤمنان]] پدید می‌آورد، چنان‌که در ماجرای [[ناکامی]] [[سپاه]] انبوه [[مسلمانان]] در حنین و [[شکست]] آنان، از نزول [[آرامش]] بر [[رسول خدا]] و [[مؤمنان]] خبر می‌دهد: {{متن قرآن|لَقَدْ نَصَرَكُمُ ٱللَّهُ فِى مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍۢ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ...ثُمَّ أَنزَلَ ٱللَّهُ سَكِينَتَهُۥ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَعَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ}}<ref>سوره توبه، آیه ۲۵-۲۶.</ref> و در ماجرای [[فتح المبین]] که در آغاز [[سوره فتح]] از آن یاد شده است می‌فرماید<ref>تفسیر سمر قندی، ج ۳، ص۳۰۹.</ref>: {{متن قرآن|هُوَ ٱلَّذِىٓ أَنزَلَ ٱلسَّكِينَةَ فِى قُلُوبِ ٱلْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوٓا۟ إِيمَـٰنًۭا مَّعَ إِيمَـٰنِهِمْ}}<ref>«اوست که آرامش را در دل مؤمنان فرو فرستاد تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند و سپاهیان آسمان‌ها و زمین از آن خداوند است و خداوند دانایی فرزانه است» سوره فتح، آیه ۴.</ref>. در بیشتر مواردی که از انزال [[سکینه]] سخن به میان آمده، پس از آن از فروفرستادن سپاهیانی از [[آسمان]] برای کمک به مؤمنان یاد شده است: {{متن قرآن|وَأَنزَلَ جُنُودًۭا لَّمْ تَرَوْهَا}}<ref>سوره توبه، آیه ۲۶. {{متن قرآن|لَّقَدْ رَضِىَ ٱللَّهُ عَنِ ٱلْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ ٱلشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِى قُلُوبِهِمْ فَأَنزَلَ ٱلسَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَـٰبَهُمْ فَتْحًۭا قَرِيبًۭا}}«به راستی خداوند از مؤمنان خشنود شد هنگامی که با تو در زیر آن درخت بیعت می‌کردند پس آنچه در دل داشتند معلوم داشت، از این رو آرامش را بر آنها فرو فرستاد و به پیروزی زودرسی پاداششان داد» سوره فتح، آیه ۱۸. {{متن قرآن|إِذْ جَعَلَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ فِى قُلُوبِهِمُ ٱلْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ ٱلْجَـٰهِلِيَّةِ فَأَنزَلَ ٱللَّهُ سَكِينَتَهُۥ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَعَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ ٱلتَّقْوَىٰ وَكَانُوٓا۟ أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا وَكَانَ ٱللَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمًۭا}}«(یاد کن) آنگاه را که کافران به ننگ - ننگ جاهلی- دل نهادند و خداوند، آرامش خود را بر پیامبرش و بر مؤمنان فرو فرستاد و آنان را به فرمان پرهیزگاری پایبند کرد و آنان بدان سزاوارتر و شایسته آن بودند و خداوند به هر چیزی داناست» سوره فتح، آیه ۲۶.</ref>. در [[غزوه احزاب]] نیز [[صحابه]] از [[امدادهای غیبی]] برخوردار شدند: بر اساس [[آیه]] ۹ [[سوره احزاب]]، [[خداوند]] از این [[امداد]]، به «[[نعمت]]» تعبیر کرده است و خطاب به [[مؤمنان]] می‌فرماید [[نعمت خدا]] را که در [[غزوه خندق]] بر شما نازل شد به یاد داشته باشید؛ هنگامی که سپاهیانی از [[قبایل]] گوناگون همپیمان شدند و آهنگ شما کردند و ما برای [[شکست]] آنان در شب‌های زمستانی بادی سرد بر آنان فرستادیم و لشکریانی از [[فرشتگان]] که شما آنها را نمی‌دیدید به سویشان گسیل داشتیم<ref>جامع البیان، ج ۲۱، ص۸۱؛ مناقب، ج ۲، ص۳۲۴.</ref>: {{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱذْكُرُوا۟ نِعْمَةَ ٱللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَآءَتْكُمْ جُنُودٌۭ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًۭا وَجُنُودًۭا لَّمْ تَرَوْهَا وَكَانَ ٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا}}<ref>«ای مؤمنان! نعمت خداوند را بر خویش به یاد آورید هنگامی که سپاهیانی بر شما تاختند و ما بر (سر) آنان بادی و (نیز) سپاهیانی را که آنان را نمی‌دیدید فرستادیم و خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست» سوره احزاب، آیه ۹.</ref>.<ref>[[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[صحابه (مقاله)|مقاله «صحابه»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷]]، ص ۱۲۶.</ref>

در شماری از [[آیات]]، صحابه برای [[سستی]] در جنگ نکوهش شده‌اند؛ از جمله هنگامی که آنان در [[جنگ احد]] متحمل شکست شدند درباره آن گفت‌وگو می‌کردند و گفتند این آسیب و شکست از کجا به ما رسید؟ خداوند به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} [[فرمان]] می‌دهد به آنان بگوید این شکست از نزد خود شماست و خودتان این‌گونه خواستید<ref>جامع البیان، ج ۴، ص۱۰۸.</ref>: {{متن قرآن|قُلْتُمْ أَنَّىٰ هَـٰذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِندِ أَنفُسِكُمْ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌۭ}}<ref>«آیا چون گزندی به شما رسید که دو چندان آن را (به دشمنان خود) رسانده بودید (باز) می‌گویید این (گزند) از کجا (آمد)؟ بگو: این از سوی خود شماست؛ بی‌گمان خداوند بر هر کاری تواناست» سوره آل‌عمران، آیه ۱۶۵.</ref>. همچنین [[قرآن کریم]] صحابه شکست‌خورده در [[احد]] را به دلیل سستی، [[مخالفت]] با [[دستور پیامبر]]، [[اختلاف]] و [[دنیاطلبی]] نکوهش می‌کند و همین امور را عامل شکست آنان در [[اُحد]] می‌داند<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص۸۵۸-۸۵۹.</ref>: {{متن قرآن|حَتَّىٰٓ إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَـٰزَعْتُمْ فِى ٱلْأَمْرِ وَعَصَيْتُم مِّنۢ بَعْدِ مَآ أَرَىٰكُم مَّا تُحِبُّونَ مِنكُم مَّن يُرِيدُ ٱلدُّنْيَا وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ ٱلْـَٔاخِرَةَ}}<ref>«و به راستی خداوند به وعده خود وفا کرد که (در جنگ احد) به اذن وی آنان را از میان برداشتید؛ تا اینکه سست شدید و در کار (خود) به کشمکش افتادید و پس از آنکه آنچه را دوست می‌داشتید به شما نمایاند سرکشی کردید؛ برخی از شما این جهان را و برخی جهان واپسین را می‌خواستید؛ سپس شما را از (دنبال کردن) آنان روگردان کرد تا بیازمایدتان؛ و از شما در گذشت و خداوند به مؤمنان بخشش دارد» سوره آل‌عمران، آیه ۱۵۲.</ref>. در [[آیه]] بعد، از گریختن [[صحابه]] از صحنه [[نبرد]] و توجه نکردن به هیچ کس و [[بی‌اعتنایی]] آنان به فراخوان [[رسول خدا]]{{صل}} برای بازگشت خبر می‌دهد: {{متن قرآن|إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُۥنَ عَلَىٰٓ أَحَدٍۢ وَٱلرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِىٓ أُخْرَىٰكُمْ}}<ref>«یاد کنید هنگامی را که (در احد) به بالا می‌گریختید و به کسی (جز خود) توجهی نمی‌کردید و پیامبر شما را از پی فرا می‌خواند آنگاه (خداوند) شما را با اندوهی از پی اندوهی کیفر داد تا بر آنچه از دست دادید یا بر سرتان آمد اندوه مخورید و خداوند از آنچه انجام می‌» سوره آل‌عمران، آیه ۱۵۳.</ref>. بر پایه روایتی از [[ابن‌عباس]]، مراد از {{متن قرآن|مَّن يُرِيدُ ٱلدُّنْيَا}} جمعی از صحابه‌ است که برای گرد‌آوری [[غنایم]]، سنگر خود را رها کردند و مراد از {{متن قرآن|مَّن يُرِيدُ ٱلْـَٔاخِرَةَ}} گروهی است که سنگر خود را رها نکردند<ref>التبیان، ج ۳، ص۱۹؛ تفسیر ثعالبی، ج ۲، ص۱۲۵.</ref>. آیه ۱۵۵ [[سوره آل‌عمران]]، اقدام [[تیراندازان]] متخلف را لغزشی [[شیطانی]] می‌داند: {{متن قرآن|إِنَّ ٱلَّذِينَ تَوَلَّوْا۟ مِنكُمْ يَوْمَ ٱلْتَقَى ٱلْجَمْعَانِ إِنَّمَا ٱسْتَزَلَّهُمُ ٱلشَّيْطَـٰنُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا۟}}<ref>«بی‌گمان شیطان آنان را که در روز برخورد آن دو گروه (به دشمن) پشت کردند با برخی کارها که کرده بودند از راه به در برد و البته خداوند از آنان در گذشت؛ به راستی خداوند آمرزنده‌ای بردبار است» سوره آل‌عمران، آیه ۱۵۵.</ref>. به‌گفته بسیاری از [[مفسران]]، [[گناهان]] پیشین [[مسلمانان]] که از آن [[توبه]] نکرده بودند، سبب شد تا [[شیطان]] به هنگام [[جنگ]]، آنها را بلغزاند و از جنگ بگریزند<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص۸۶۴؛ روح المعانی، ج ۲، ص۳۱۱.</ref>. [[قرآن کریم]] در ماجرای [[غزوه احزاب]] نیز [[دنیاطلبی]] و [[ترس از مرگ]] را علت [[فرار]] برخی از [[صحابه]] دانسته است<ref>التبیان، ج ۸، ص۳۲۵.</ref>: {{متن قرآن|قُل لَّن يَنفَعَكُمُ ٱلْفِرَارُ إِن فَرَرْتُم مِّنَ ٱلْمَوْتِ أَوِ ٱلْقَتْلِ وَإِذًۭا لَّا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًۭا}}<ref>«بگو: گریز از مرگ یا از کشته شدن- اگر بگریزید- برای شما سودی ندارد و با آن جز اندکی (از زندگی) بهره‌ور نخواهید شد» سوره احزاب، آیه ۱۶.</ref>. همچنین قرآن کریم در ماجرای [[غزوه حنین]]، از [[غرور]] بیجای [[مسلمانان]] به سبب کثرت جمعیّت و [[شکست]] و فراری شدن آنها خبر می‌دهد و آنان را نکوهش می‌کند: {{متن قرآن|وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنكُمْ شَيْـًۭٔا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ ٱلْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُم مُّدْبِرِينَ}}<ref>«بی‌گمان خداوند در نبردهایی بسیار و در روز (جنگ) «حنین» شما را یاری کرده است؛ هنگامی که فزونیتان شما را به غرور واداشت اما هیچ سودی برای شما نداشت و زمین با گستردگیش بر شما تنگ شد سپس با پشت کردن (به دشمن) واپس گریختید» سوره توبه، آیه ۲۵.</ref>. این [[آیه]] چنان‌که تصریح شده، درباره غزوه حنین است که در برابر [[لشکر]] [[هوازن]] به [[فرماندهی]] [[مالک بن عوف]] بود. بر اساس گزارش مورخان، بر اثر [[یورش]] غافلگیرانه [[جنگجویان]] هوازن از تنگه‌ها و شکاف‌های [[کوه]]، طلایه‌داران [[سپاه اسلام]] از صحنه [[جنگ]] گریختند و درپی آنان [[اهل مکه]] و پس از آن دیگر دسته‌های سپاه اسلام با پذیرش شکست، فراری شدند<ref>المغازی، ج ۳، ص۸۹۲؛ السیرة النبویه، ج ۲، ص۴۴۲.</ref> و تنها شمار اندکی از صحابه در میدان جنگ [[ایستادگی]] و از [[پیامبر]]{{صل}} [[محافظت]] کردند<ref>تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص۶۲؛ الاستیعاب، ج ۱، ص۱۲۸.</ref>. برخی مورخان شمار مدافعان از [[رسول خدا]]{{صل}} را تنها ۹ تن از [[بنی‌هاشم]] دانسته‌اند<ref>تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص۶۲؛ الارشاد، مفید، ج ۱، ص۱۴۲.</ref>.<ref>[[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[صحابه (مقاله)|مقاله «صحابه»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷]]، ص ۱۲۸.</ref>

=== دلجویی از صحابه پس از ناکامی ===

[[قرآن]] در مواردی که صحابه دچار آسیب و شکست می‌شدند به دلداری از آنها می‌پرداخت، چنان‌که پس از [[شکست]] [[اُحد]]، از آنان ‌خواست [[سست]] و [[غمگین]] نباشند و چنانچه به اقتضای [[ایمان]] عمل کنند آنان را از [[مشرکان]] [[برتر]] می‌داند<ref>تفسیر مقاتل، ج ۱، ص۳۰۳؛ جامع البیان، ج ۴، ص۶۶.</ref>: {{متن قرآن|وَلَا تَهِنُوا۟ وَلَا تَحْزَنُوا۟ وَأَنتُمُ ٱلْأَعْلَوْنَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ}}<ref>«و سستی نورزید و اندوهگین مباشید که اگر مؤمن باشید شما برترید» سوره عمران، آیه ۱۳۹.</ref>؛ نیز به [[صحابه]] یادآوری می‌کند که اگر شما در این [[جنگ]] آسیب دیده‌اید، به [[دشمن]] هم در این جنگ و در [[جنگ بدر]] آسیب وارد شده است: {{متن قرآن|إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌۭ فَقَدْ مَسَّ ٱلْقَوْمَ قَرْحٌۭ مِّثْلُهُۥ وَتِلْكَ ٱلْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ ٱلنَّاسِ}}<ref>«اگر زخمی به شما (در احد) برسد زخمی همانند آن به آن گروه رسیده است، و ما این روزگاران را میان مردم (دست به دست) می‌گردانیم و تا مؤمنان را خداوند معلوم بدارد و از (میان) شما گواهانی بگیرد و خداوند ستمگران را دوست نمی‌دارد» سوره عمران، آیه ۱۴۰.</ref>؛ نیز برای دلداری صحابه، به [[پیامبران]] و [[مؤمنان]] پیشین اشاره می‌کند که آنان همراه یکدیگر پیکارها کردند و در برابر آسیب‌ها و شکست‌ها [[سستی]] نکردند و نالان نشدند: {{متن قرآن|وَكَأَيِّن مِّن نَّبِىٍّۢ قَـٰتَلَ مَعَهُۥ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌۭ فَمَا وَهَنُوا۟ لِمَآ أَصَابَهُمْ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا۟ وَمَا ٱسْتَكَانُوا۟ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلصَّـٰبِرِينَ}}<ref>«و بسا پیامبرانی که همراه آنان توده‌های انبوه به نبرد (با دشمنان خداوند) پرداختند و در راه خداوند هر چه به ایشان رسید نه سست و نه ناتوان شدند و نه تن به زبونی سپردند؛ و خداوند شکیبایان را دوست می‌دارد» سوره عمران، آیه ۱۴۶.</ref>.<ref>[[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[صحابه (مقاله)|مقاله «صحابه»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷]]، ص ۱۲۹.</ref>

یکی از مباحث مهم در [[جنگ‌ها]] و در عین حال مرتبط به صحابه، موضوع [[غنایم جنگی]] بود. از شماری از [[آیات قرآن کریم]] برمی‌آید که تقسیم غنایم در مواردی مایه [[اختلاف]] میان صحابه بوده است؛ از جمله از [[آیه]] نخست [[سوره انفال]] که گروهی از [[مفسران]] مقصود از [[انفال]] در آن را غنایم جنگی دانسته‌اند<ref>مجمع البیان، ج ۴، ص۷۹۵؛ المیزان، ج ۹، ص۶.</ref>، برمی‌آید که [[مسلمانان]] در [[تقسیم غنایم]] با یکدیگر [[مشاجره]] می‌کردند و از همین رو [[خداوند]] آنان را به رعایت [[تقوا]] و [[صلح]] و [[آشتی]] و [[اطاعت از خدا]] و [[پیامبر]] [[فرمان]] داده است: {{متن قرآن|يَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلْأَنفَالِ قُلِ ٱلْأَنفَالُ لِلَّهِ وَٱلرَّسُولِ فَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَأَصْلِحُوا۟ ذَاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا۟ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ}}<ref>«از تو از انفال می‌پرسند بگو: انفال از آن خداوند و پیامبر است پس، از خداوند پروا کنید و میانه خود را سازش دهید و اگر مؤمنید از خداوند و پیامبرش فرمان برید» سوره انفال، آیه ۱.</ref>.

از برخی [[آیات]] استفاده می‌شود که برخی [[صحابه]] در [[جنگ بدر]] خودسرانه و بی‌مشورت با [[رسول خدا]]{{صل}} و برای دستیابی به منافع مادی، پیش از [[غلبه]] کامل بر [[دشمن]]، به گرفتن [[اسیر]] از دشمن پرداختند<ref>جامع البیان، ج ۹، ص۱۱۴.</ref> تا در برابر [[آزادی]] آنان فدیه بگیرند. [[قرآن کریم]] این اقدام را در صورتی که موجب [[ضعف]] جبهه [[مسلمانان]] شود، [[دنیاطلبی]] و ناروا دانسته است: {{متن قرآن|مَا كَانَ لِنَبِىٍّ أَن يَكُونَ لَهُۥٓ أَسْرَىٰ حَتَّىٰ يُثْخِنَ فِى ٱلْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ ٱلدُّنْيَا وَٱللَّهُ يُرِيدُ ٱلْـَٔاخِرَةَ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌۭ}}<ref>«بر هیچ پیامبری روا نیست که اسیرانی داشته باشد تا (آنگاه که) در (سر) زمین (خویش دشمن را) از توان بیندازد؛ (شما از گرفتن اسیر) کالای ناپایدار این جهان را می‌خواهید و خداوند جهان واپسین را (برای شما) می‌خواهد و خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره انفال، آیه ۶۷.</ref>. در [[غزوه اُحد]] نیز [[خداوند]] بر تحقق [[وعده]] خود در [[پیروزی]] مسلمانان در آغاز [[نبرد]] تأکید می‌کند و در عین حال از [[کشمکش]] و [[نافرمانی]] و [[سستی]] شماری از صحابه و رها کردن محل [[مأموریت]] خویش، برای دستیابی به [[غنایم جنگی]]، نکوهش می‌کند و از این گروه نافرمان و [[حریص]] در دستیابی به [[غنایم]]، با تعبیر {{متن قرآن|مَّن يُرِيدُ ٱلدُّنْيَا}} یاد می‌کند، چنان‌که از [[تیراندازان]] مقاومی که سنگرشان را رها نکردند به {{متن قرآن|مَّن يُرِيدُ ٱلْـَٔاخِرَةَ}} تعبیر کرده است<ref>التبیان، ج ۳، ص۱۹؛ تفسیر ثعالبی، ج ۲، ص۱۲۵.</ref>: {{متن قرآن|وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ ٱللَّهُ وَعْدَهُۥٓ إِذْ تَحُسُّونَهُم بِإِذْنِهِۦ حَتَّىٰٓ إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَـٰزَعْتُمْ فِى ٱلْأَمْرِ وَعَصَيْتُم مِّنۢ بَعْدِ مَآ أَرَىٰكُم مَّا تُحِبُّونَ مِنكُم مَّن يُرِيدُ ٱلدُّنْيَا وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ ٱلْـَٔاخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنكُمْ وَٱللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«و به راستی خداوند به وعده خود وفا کرد که (در جنگ احد) به اذن وی آنان را از میان برداشتید؛ تا اینکه سست شدید و در کار (خود) به کشمکش افتادید و پس از آنکه آنچه را دوست می‌داشتید به شما نمایاند سرکشی کردید؛ برخی از شما این جهان را و برخی جهان واپسین را می‌خواستید؛ سپس شما را از (دنبال کردن) آنان روگردان کرد تا بیازمایدتان؛ و از شما در گذشت و خداوند به مؤمنان بخشش دارد» سوره آل‌عمران، آیه ۱۵۲.</ref>. برخی [[آیه]] ۱۶۱ [[سوره آل‌عمران]] را مرتبط با [[تیراندازان]] نافرمان در [[جنگ احد]] می‌دانند؛ زیرا آنان [[بیم]] داشتند که [[رسول خدا]]{{صل}} [[غنایم]] را قسمت نکند و هرکس هرچه به‌دست آورده، از آنِ خودش باشد، از همین رو سنگر خود را ترک کردند<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص۸۵۸-۸۵۹.</ref> که در این صورت «غُلّ» و [[خیانت]] [[نفی]] شده در آیه، خودداری از تقسیم عادلانه غنایم خواهد بود: {{متن قرآن|وَمَا كَانَ لِنَبِىٍّ أَن يَغُلَّ وَمَن يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ ٱلْقِيَـٰمَةِ ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍۢ مَّا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ}}<ref>«هیچ پیامبری را نسزد که خیانت ورزد؛ و هر کس خیانت کند در رستخیز آنچه را خیانت ورزیده است، (با خود) خواهد آورد؛ آنگاه به هر کس (پاداش) هر چه کرده است تمام داده خواهد شد و بر آنان ستم نخواهد رفت» سوره آل‌عمران، آیه ۱۶۱.</ref>.

از [[آیات]] مرتبط با [[فتح خیبر]] برمی‌آید که برخی از [[صحابه]] برای دستیابی به غنایم با لشکر اسلام همراه می‌شده‌اند. در آیات ۱۸ - ۲۰ [[سوره فتح]] [[خداوند]] [[مسلمانان]] را به فتح خیبر و غنیمت‌های فراوان آن [[بشارت]] داد: {{متن قرآن|...وَأَثَـٰبَهُمْ فَتْحًۭا قَرِيبًۭا *...مَغَانِمَ كَثِيرَةًۭ تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمْ هَـٰذِهِۦ وَكَفَّ أَيْدِىَ ٱلنَّاسِ عَنكُمْ}}. آیه ۱۵ سوره فتح نیز به این مطلب اشاره دارد که برخی [[صحابه]] بیابان‌نشین در جریان [[عمره]] [[حدیبیه]] به علت [[ترس]] از [[قریش]]، با [[رسول خدا]] همراه نشدند؛ ولی پس از [[وعده الهی]] به [[فتح خیبر]] و [[غنایم]] فراوان آن می‌خواستند در این [[جنگ]] شرکت کنند. [[خداوند]] این گروه را از [[همراهی]] با [[رسول خدا]] و غنیمت‌های [[خیبر]] [[محروم]] کرد و به پیامبرش فرمود آنان را از همراهی در [[غزوه خیبر]] باز دارد<ref>مجمع البیان، ج ۹، ص۱۷۴.</ref>: {{متن قرآن|سَيَقُولُ ٱلْمُخَلَّفُونَ إِذَا ٱنطَلَقْتُمْ إِلَىٰ مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَن يُبَدِّلُوا۟ كَلَـٰمَ ٱللَّهِ قُل لَّن تَتَّبِعُونَا كَذَٰلِكُمْ قَالَ ٱللَّهُ مِن قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا بَلْ كَانُوا۟ لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًۭا}}<ref>«چون برای گرفتن غنیمت‌هایی رهسپار شوید جهادگریزان خواهند گفت: بگذارید دنبال شما بیاییم، آنان برآنند که گفتار خداوند را دگرگون سازند؛ بگو: هرگز دنبال ما نخواهید آمد، خداوند از پیش چنین فرموده است؛ آنگاه خواهند گفت بلکه به ما رشک می‌برید! (چنین نیست) بلکه» سوره فتح، آیه ۱۵.</ref>.

در [[غزوه حنین]] نیز که [[غنایم جنگی]] بسیار فراوان بود<ref>الطبقات، ج ۲، ص۱۱۶؛ البدء و التاریخ، ج ۴، ص۲۳۷.</ref>، [[تقسیم غنایم]] موجب [[اختلاف]] شد: رسول خدا{{صل}} بخشی از غنایم را به نومسلمانانی بخشید که در [[فتح مکه]] [[مسلمان]] شده بودند. این گروه از [[مسلمانان]] که [[قرآن کریم]] از آنان با تعبیر {{متن قرآن|الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ}} یاد می‌کند، [[ایمانی]] [[سست]] و حتی از مسلمانان [[نفرت]] داشتند و رسول خدا{{صل}} از این طریق درصدد بود که دل‌های آنان را به [[اسلام]] و مسلمانان نزدیک کند و از [[کینه]] آنان نسبت به مسلمانان بکاهد<ref>المغازی، ج ۳، ص۹۴۴؛ الطبقات، ج ۲، ص۱۱۶.</ref>، از این رو رسول خدا{{صل}} به [[سران قریش]]، از جمله [[ابوسفیان]] و پسرانش معاویه و یزید ۱۰۰ شتر<ref>تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص۶۳؛ السیرة النبویه، ج ۲، ص۴۹۳.</ref> و به دیگر متنفذان [[قریش]] که عدد آنها را بیش از ۲۰ نفر گفته‌اند، ۴۰ تا ۵۰ شتر بخشید<ref>الاستیعاب، ج ۳، ص۱۲۲۱؛ اسدالغابه، ج ۲، ص۲۴۹.</ref>. اختصاص چنین سهمی به [[مؤلفة قلوبهم]] گلایه و [[شکایت]] برخی از [[صحابه]] را همراه داشت، چنان‌که مردی از [[بنی‌تمیم]] به نام [[حرقوص بن زهیر]]، معروف به ذوالخُوَیْصِره، [[پیامبر]] را به [[بی‌عدالتی]] متهم کرد که [[خشم]] دیگر [[صحابیان]] را برانگیخت<ref>المغازی، ج ۳، ص۹۴۴؛ السیرة النبویه، ج ۲، ص۴۹۵.</ref>. [[انصار]] نیز از این تقسیم ناخشنود و بر این [[گمان]] بودند که پس از [[مسلمان]] شدن [[قریش]]، [[رسول خدا]]{{صل}} به آنها توجهی ندارد<ref>تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص۶۳.</ref>. این نارضایتی در سروده [[حسّان بن ثابت]] درباره این رخداد آشکار است<ref>السیرة النبویه، ج ۱، ص۴۹۵؛ [[البدایه و النهایه]]، ج ۴، ص۳۶۱.</ref>. با خبردار شدن رسول خدا{{صل}} از این [[ناخرسندی]]، انصار را در مکانی جداگانه گرد آورد و ضمن [[ستایش]] و بیان خدمات انصار، به آنان فرمود آیا [[راضی]] نیستید که قریش با گاو و گوسفند به [[خانه]] خود بازگردند و شما همراه [[پیامبر خدا]] بازگردید؟ آن‌گاه برای انصار و [[فرزندان]] و دودمانشان [[دعا]] کرد. انصار با شنیدن سخنان پیامبر گریستند و از [[رفتار]] خود پشیمان شدند<ref>المغازی، ج ۳، ص۹۴۷؛ الطبقات الکبری، ج ۲، ص۱۱۷.</ref>. برخی [[نزول آیات]] ۵۸ - ۵۹ [[سوره توبه]] را درباره معترضان به [[تقسیم غنایم]] در حنین دانسته‌اند<ref>مجمع البیان، ج ۵، ص۶۲.</ref>. این [[آیات]] درباره کسانی‌اند که از روی [[خودخواهی]] درباره تقسیم [[صدقات]] به [[پیامبر]]{{صل}} [[اعتراض]] می‌کنند. پس اگر از صدقات به آنان داده شود راضی می‌شوند و گرنه به‌خشم می‌آیند و ‌ای کاش به آنچه [[خدا]] و پیامبرش به آنان داد راضی می‌شدند و به فضل و [[لطف خدا]] [[دل]] می‌بستند: {{متن قرآن|وَمِنْهُم مَّن يَلْمِزُكَ فِى ٱلصَّدَقَـٰتِ فَإِنْ أُعْطُوا۟ مِنْهَا رَضُوا۟ وَإِن لَّمْ يُعْطَوْا۟ مِنْهَآ إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ * وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا۟ مَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَقَالُوا۟ حَسْبُنَا ٱللَّهُ سَيُؤْتِينَا ٱللَّهُ مِن فَضْلِهِۦ وَرَسُولُهُۥٓ إِنَّآ إِلَى ٱللَّهِ رَٰغِبُونَ}}<ref>«و برخی از ایشان درباره زکات‌ها بر تو خرده می‌گیرند؛ اگر از آن به آنان داده شود خرسند می‌شوند و اگر داده نشود ناگهان به خشم می‌آیند * و اگر آنها به آنچه خداوند و پیامبرش به آنان داده‌اند خرسند می‌شدند و می‌گفتند:» سوره توبه، آیه ۵۸-۵۹.</ref>. در همین [[غزوه]] بود که [[شتاب]] برخی سپاهیان برای گرفتن سهم خود از [[غنایم]]، [[رسول خدا]]{{صل}} را آزرد. آن حضرت از همه حاضران در [[جنگ]] خواست اگر غنیمتی برده‌اند بازگردانند تا عادلانه میان همگان قسمت شود<ref>السیرة النبویه، ج ۲، ص۴۹۳؛ تاریخ طبری، ج ۳، ص۸۹.</ref>. برخی از [[لشکریان]] از فرمان پیامبر اکرم{{صل}} [[اطاعت]] نکرده و [[غنایم]] برده شده را پنهان کردند<ref>المغازی، ج ۳، ص۹۱۷-۹۱۸.</ref>. بر اساس روایتی، [[آیه]] ۱۶۱ [[سوره آل‌عمران]] درباره همین افراد نازل شد و [[خائنان]] را به [[کیفر]] اعمالشان در [[قیامت]] [[تهدید]] کرد<ref>جامع البیان، ج ۴، ص۱۰۲؛ مجمع البیان، ج ۲، ص۸۷۲.</ref>.<ref>[[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[صحابه (مقاله)|مقاله «صحابه»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷]]، ص ۱۲۹.</ref>

آیاتی از قرآن، گاه به اشاره و گاه به صراحت از [[اصحاب]] سخن گفته است. از مجموع [[آیات]] کاملاً برمی‌‌آید که [[خداوند]] نه آن نگاه افراطی قدسی‌انگارانه [[اهل سنت]] را درباره [[صحابه رسول خدا]] {{صل}} دارد و نه آن نگاه تفریطی بی‌ارزش و ارتدادانگارانه برخی از منابع شیعه را؛ بلکه به این موضوع حائز اهمیت، نگاهی [[اعتدالی]] دارد. بر این اساس، علمای شیعه به تبع از روش قرآن، در نقد و [[ستایش]] صحابه به [[میانه‌روی]] عمل کرده‌اند. [[قرآن کریم]]، مصاحبت با پیامبر را [[غسل]] تعمید نمی‌داند که هر کس به مجرد [[مصاحبت]] ـ آن هم چند لحظه کوتاه و به صرف حصول دیدار ـ [[عادل]] و [[اهل بهشت]] باشد. آیاتی که علمای اهل سنت بدین منظور بدان‌ها تمسک و استناد می‌‌جستند، چنانچه نخواهیم پیش‌فرض‌های [[کلامی]] و زمینه‌های [[تاریخی]] - [[سیاسی]] اهل سنت را در نظر بگیریم، به خوبی نشان می‌‌دهد که برداشت آنان از آیات، برداشتی ناقص و خلاف ظواهر قرآن و تعمیم جزء به کل است. بلکه باید گفت سخنان خود اهل سنت نیز تناقض دارد<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد رضا]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۱ (کتاب)|مقاله «دانش صحابه‌نگاری»، دانشنامه سیره نبوی ج۱]]، ص ۱۶.</ref>.

=== [[ستایش]] [[صحابه]] ===

# '''[[ستایش]] سابقانِ در قبول [[اسلام]]:''' {{متن قرآن|وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}}<ref>«و خداوند از نخستین پیش‌آهنگان مهاجران و انصار و کسانی که به نیکی از آنان پیروی کرده‌اند خشنود است و آنها نیز از وی خشنودند و او برای آنان بوستان‌هایی فراهم آورده که جویبارها در بن آنها روان است، هماره در آن جاودانند، رستگاری سترگ، این است» سوره توبه، آیه ۱۰۰.</ref>.

# '''[[رضایت خدا]] از بیعت‌کنندگان زیر درخت در هنگام [[صلح حدیبیه]]:''' {{متن قرآن|لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا}}<ref>«به راستی خداوند از مؤمنان خشنود شد هنگامی که با تو در زیر آن درخت بیعت می‌کردند پس آنچه در دل داشتند معلوم داشت، از این رو آرامش را بر آنها فرو فرستاد و به پیروزی زودرسی پاداششان داد» سوره فتح، آیه ۱۸.</ref>.

# '''[[ستایش]] [[مجاهدان]] و [[مهاجران]] و یاری‌کنندگان آنان:''' {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ... * وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ * وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}}<ref>«کسانی که ایمان آورده و هجرت گزیده‌اند و در راه خداوند با مال و جانشان جهاد کرده‌اند و کسانی که (به آنان) پناه داده و یاری رسانده‌اند دوستان یکدیگرند... * و کسانی که ایمان آورده و هجرت گزیده و در راه خداوند جهاد کرده‌اند و کسانی که (به آنان) پناه داده و یاری رسانده‌اند به راستی مؤمن‌اند؛ آنان آمرزش و روزی ارجمندی دارند * و کسانی که پس از آن ایمان آورده و هجرت گزیده و همراه شما جهاد کرده‌اند از شمایند و در کتاب خداوند خویشاوندان (در ارث‌بری) نسبت به همدیگر (از دیگران) سزاوارترند؛ بی‌گمان خداوند به هر چیزی داناست» سوره انفال، آیه ۷۲ و ۷۴-۷۵.</ref>.

همچنین [[خداوند]] در وصف ایشان این [[آیه]] را فرو فرستاد: {{متن قرآن|وَمَغَانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَهَا وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا}}<ref>«و نیز به غنیمت‌های فراوانی که به دست خواهند آورد؛ و خداوند، پیروزمندی فرزانه است» سوره فتح، آیه ۱۹.</ref>.

این [[آیات]] که بیانگر [[خشنودی]] [[خداوند]] از [[صحابه]] است؛ دلالت بر [[رستگاری]] همه ایشان ندارد، بلکه بیانگر کمالی است که این افراد در آن شرایط به [[دست]] آورده‌اند و اگر آن کمال را تا پایان [[زندگی]] نیز نگه دارند، [[رستگار]] خواهند بود، و اگر برخی [[صحابه]] در [[زندگی]]، راه خلاف [[اسلام]] را بپیمایند، [[رستگاری]] نخواهند یافت؛ زیرا [[جایگاه]] [[صحابه]] نزد [[خداوند]] بالاتر از [[پیامبر]] نیست که درباره او می‌فرماید: {{متن قرآن|لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ}}<ref>«اگر شرک بورزی بی‌گمان کردارت از میان خواهد رفت و بی‌شک از زیانکاران خواهی بود» سوره زمر، آیه ۶۵.</ref>.

#{{متن قرآن|كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ}}<ref>«شما بهترین گروهی بوده‌اید که (به عنوان سرمشق) برای مردم پدیدار شده‌اید.».. سوره آل عمران، آیه ۱۱۰.</ref>؛ شما ([[مسلمانان]] [[حقیقی]]) نیکوترین امتی هستید که بر آن [[قیام]] کردند که (برای [[اصلاح]] [[بشر]]) [[مردم]] را به [[نیکوکاری]] وادار کنند و از بدکاری بازدارند و [[ایمان به خدا]] آورند.

=== نکوهش [[صحابه]] ===

در کنار این دسته، گروه‌های دیگری در میان [[صحابه]] وجود دارند که قرآن با تعابیر بسیار تند و با صراحت به آنان [[وعده]] [[دوزخ]] داده و نیز کسانی که دارای مراتبی از خوب و بد و متوسط هستند. برخی از این گروه‌ها عبارت‌اند از:

# '''کسانی که دل‌های [[بیمار]] دارند:''' {{متن قرآن|وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَلَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْبَشَرِ}}<ref>«و دوزخبانان را جز از فرشتگان نگماردیم و شمار آنان را جز آزمونی برای کافران قرار ندادیم تا اهل کتاب، یقین پیدا کنند و مؤمنان بر ایمان خود بیفزایند و اهل کتاب و مؤمنان، دچار تردید نشوند و سرانجام بیماردلان و کافران بگویند که خداوند از این مثل چه می‌خواهد؟ بدین‌گونه خداوند هر که را بخواهد در گمراهی وا می‌نهد و هر که را بخواهد راهنمایی می‌کند و سپاه پروردگارت را کسی جز او نمی‌داند و این جز یادآوری برای آدمیان، نیست» سوره مدثر، آیه ۳۱.</ref>.<ref>چون با توجه به معنای این آیه مردم مکه در آغاز دعوت پیامبر به چهار گروه اهل کتاب، مؤمنان، بیماردلان و کفار تقسیم شده‌اند. مفسران در تفسیر این آیه و اینکه خداوند متعال گروه بیماردلان را در مقابل سه گروه دیگر قرار داده متحیر گشته و احتمالاتی داده‌اند. برای توضیح بیشتر، ر. ک: تفسیر ابن کثیر، ابن کثیر، ج۴، ص۴۷۴؛ احکام القرآن، جصاص، ج۱، ص۶۵۱؛ تفسیر مفاتیح الغیب، فخر رازی، ج۳۰، ص۲۰۷؛ تفسیر جلالین، سیوطی، ص۷۷۷؛ المیزان، علامه طباطبایی، ج۲۰، ص۹۸.</ref>

# '''[[منافقان]]''': قرآن مشحون از [[آیات]] بسیار زیادی درباره منافقان است. سوره‌های [[انفال]]، [[توبه]]، [[منافقین]]، [[احزاب]]، [[حشر]] و آیات بسیار دیگری به نقشه‌ها، [[توطئه‌ها]]، تمسخرها، اذیت‌ها و انواع فتنه‌گری‌های منافقان اشاره کرده و [[کتاب‌های تفسیر]] و [[سیره]] به تفصیل آنها را گزارش کرده‌اند. این همه [[آیه]] درباره منافقان، حاکی از تعداد زیاد آنان و خطر بزرگی بوده که [[اسلام]]، [[پیامبر]] و [[حکومت مدینه]] را [[تهدید]] می‌‌کرده است. از [[امام صادق]] {{ع}} ذیل آیه ۵۸ و ۵۹ [[سوره توبه]] نقل شده که بیش از دو سوم معاصران پیامبر، مشار الیه این آیه بوده‌اند. یا ذیل آیه ۹۴ و ۹۵ گفته‌اند که هشتاد نفر از صحابه مصداق آن دو آیه بوده‌اند.

# '''افراد فتنه‌جو و آزاردهنده [[رسول خدا]] {{صل}}:''' {{متن قرآن|إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ * لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ}}<ref>«تنها کسانی از تو اجازه (ی معاف بودن از جهاد) می‌خواهند که به خداوند و روز بازپسین ایمان ندارند و دل به شک سپرده‌اند و در تردید خود سرگردانند اگر (به راستی) می‌خواستند رهسپار گردند ساز و برگی برای آن فراهم می‌آوردند ولی خداوند روانه شدن آنان را خوش نداشت پس آنان را به درنگ کردن واداشت و (به آنها) گفته شد: با (خانه) نشستگان همنشین باشید! اگر در میان شما روانه می‌شدند جز شرّ به شما نمی‌افزودند و در میان شما برای ایجاد آشوب رخنه می‌کردند و آنان میان شما جاسوسانی دارند و خداوند به (حال) ستمگران داناست» سوره توبه، آیه ۴۵-۴۷.</ref>. [[خداوند]] در [[آیه]] دیگری می‌فرماید: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا}}<ref>«خداوند آنان را که خداوند و فرستاده او را می‌آزارند در این جهان و جهان بازپسین لعنت می‌کند و برای آنها عذابی خوارساز آماده کرده است» سوره احزاب، آیه ۵۷.</ref>.

# '''افرادی که در برابر [[حق]] ایستادند:''' {{متن قرآن|ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ}}<ref>«آنگاه، (خداوند) پس از آن اندوه با خوابی سبک آرامشی بر شما فرو فرستاد که گروهی از شما را فرا گرفت و گروهی (دیگر) که در اندیشه جان خود بودند با پنداری جاهلی به خداوند گمان نادرست بردند؛ می‌گفتند: آیا ما در این کار (از خود) اختیاری داریم؟ بگو: بی‌گمان یکسره کار با خداوند است، (آنان) در خویش چیزی نهان می‌دارند که بر تو آشکار نمی‌کنند، می‌گویند: اگر ما در این کار اختیاری داشتیم اینجا کشته نمی‌شدیم، بگو: اگر در خانه‌هایتان (نیز) می‌بودید، آنان که کشته شدن بر آنها مقرر شده بود به سوی کشتارگاه‌های خویش بیرون می‌آمدند، و (چنین شد) تا خداوند آنچه در اندرون خود دارید بیازماید و آنچه در دل‌هایتان دارید بپالاید و خداوند به اندیشه‌ها داناست» سوره آل عمران، آیه ۱۵۴.</ref><ref>ر. ک: تفسیر ابن کثیر، ابن کثیر، ج۱، ص۴۲۷.</ref>. در [[سوره حجرات]] نیز آمده است: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! اگر بزهکاری برایتان خبری آورد بررسی کنید مبادا نادانسته به گروهی زیان رسانید، آنگاه از آنچه کرده‌اید پشیمان گردید» سوره حجرات، آیه ۶.</ref>. همچنین [[خداوند]] در [[آیه]] دیگری درباره فرد مورد نظر در [[آیه]] قبل می‌‌فرماید: {{متن قرآن|أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا كَمَنْ كَانَ فَاسِقًا لَا يَسْتَوُونَ}}<ref>«آیا آنکه مؤمن است همگون کسی است که نافرمان است؟ (هرگز) برابر نیستند» سوره سجده، آیه ۱۸.</ref>. [[شأن نزول]] [[آیه]] "[[ولید بن عقبه]]" از [[اصحاب پیامبر]] بوده است که در عین داشتن دو [[فضیلت]] [[صحابی]] بودن و [[هجرت]] کردن به [[مدینه]]، نتوانست اعتبار خود را [[حفظ]] کند و با [[دروغ‌گویی]] درباره [[قبیله]] [[بنی مصطلق]]، [[خداوند]] از وی به عنوان [[فاسق]] یاد کرد. ملاحظه می‌شود با اینکه او [[پیامبر]] {{صل}} را دید و سخنانی را نیز از حضرت [[نقل]] کرد ولی [[فرمان]] بردار [[فرستاده خدا]] نبود؛ از این رو نمی‌توان همه [[اصحاب]] را که بیش از یک [[صد]] هزار تن بودند، [[عادل]] و [[پارسا]] دانست<ref>[[دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۱ (کتاب)|دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۱]]، ص۸۲-۹۸.</ref>.

#{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ * قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ * لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! پدران و برادرانتان را دوست مگیرید اگر کفر را بر ایمان برگزینند و کسانی از شما که آنها را دوست بگیرند ستمگرند * بگو اگر پدرانتان و فرزندانتان و برادرانتان و همسرانتان و دودمانتان و دارایی‌هایی که به دست آورده‌اید و تجارتی که از کساد آن بیم دارید و خانه‌هایی که می‌پسندید از خداوند و پیامبرش و جهاد در راه او نزد شما دوست‌داشتنی‌تر است پس چشم به راه باشید تا خداوند امر (عذاب) خود را (در میان) آورد و خداوند گروه نافرمانان را راهنمایی نمی‌کند * بی‌گمان خداوند در نبردهایی بسیار و در روز (جنگ) «حنین» شما را یاری کرده است؛ هنگامی که فزونیتان شما را به غرور واداشت اما هیچ سودی برای شما نداشت و زمین با گستردگیش بر شما تنگ شد سپس با پشت کردن (به دشمن) واپس گریختید» سوره توبه، آیه ۲۳-۲۵.</ref>.

#{{متن قرآن|وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ}}<ref>«و چون داد و ستد یا سرگرمی‌یی ببینند، بدان سو شتاب می‌آورند و تو را ایستاده رها می‌کنند؛ بگو: آنچه نزد خداوند است از سرگرمی و داد و ستد، نکوتر است» سوره جمعه، آیه ۱۱.</ref>.

#{{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ}}<ref>«کسانی که [به یکی از همسران پیامبر] آن دروغ را (وارد) آوردند دسته‌ای از شمایند» سوره نور، آیه ۱۱.</ref>؛ این [[آیه]]، گروهی از [[صحابه]] را که به یکی از [[همسران پیامبر]] {{صل}} [[تهمت]] [[زنا]] زدند، [[دروغ‌گو]] معرفی می‌کند. [[ابن اثیر]] می‌گوید: مِسطح، از [[صحابه]]، که در [[جنگ بدر]] بود، از کسانی بود که [[تهمت]] [[زنا]] به [[عایشه]] زد و به خاطر آن از [[پیامبر]] {{صل}} تازیانه خورد.

[[قرآن کریم]] درباره کسانی که در [[جنگ احد]] به دستور پیامبر{{صل}} [[رفتار]] نکرده و سنگر خویش را در گردنه کوه [[احد]] رها کردند و در نتیجه، [[شکست]] زیانباری به [[مسلمانان]] رسید، می‌فرماید: {{متن قرآن|مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ}}<ref>«برخی از شما این جهان را و برخی جهان واپسین را می‌خواستید» سوره آل عمران، آیه ۱۵۲.</ref>.

‌ابن مسعود می‌گوید: "ما می‌پنداشتیم که میان [[اصحاب پیامبر]] {{صل}} کسی نیست که خواسته‌اش [[دنیا]] باشد، تا اینکه [[خداوند]] این [[آیه]] را نازل فرمود".

به این مطلب در سخنان پیامبر {{صل}} نیز اشاره شده است؛ [[پیامبر اکرم]] {{صل}} در خطبه‌ای به [[خویشاوندان]] خود هشدار می‌دهد که سرانجام [[نیک]] و بد هر کس در گرو [[کردار]] خویش است و کسی به صرف [[خویشاوندی]] و بدون [[کردار نیک]] [[رستگار]] نخواهد شد.

[[امام باقر]] {{ع}} می‌فرماید: "[[رسول خدا]] {{صل}} پس از [[فتح مکه]] بر [[کوه صفا]] ایستاد و فرمود: ای [[فرزندان]] [[بنی هاشم]]! ای [[فرزندان عبدالمطلب]]! من [[فرستاده خدا]] به سوی شما و [[خیرخواه]] شما هستم. من در گرو [[کردار]] خودم هستم و هر یک از شما هم در گرو [[کردار]] خویش می‌باشید. نگویید [[محمد]] {{صل}} از [[خاندان]] ماست (و هر جایی او رود ما نیز خواهیم رفت و وقتی او به [[بهشت]] رود، ما [[خویشاوند]] او نیز به [[بهشت]] خواهیم رفت). به [[خدا]] [[سوگند]]! [[دوستان]] من از میان شما و غیر شما، فقط انسان‌های با [[تقوا]] خواهند بود. در [[روز قیامت]] شما را نبینم که به نزد من آیید در حالی که [[دنیا]] را بر پشت خود بار کرده باشید. و مردمی [[کردار]] خوب [[آخرت]] را با خود آورده باشند. بدانید که من میان خودم و شما و میان [[خدای بزرگ]] و شما، عذر و بهانه‌ای باقی نگذاشتم (و با شما [[اتمام حجت]] کردم)"<ref>{{متن حدیث|لمّا فتح رسول الله مکة قَامَ رَسُولُ اللَّهِ {{صل}} عَلَى الصَّفَا فَقَالَ يَا بَنِي هَاشِمٍ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ وَ إِنِّي شَفِيقٌ عَلَيْكُمْ وَ إِنَّ لِي عَمَلِي وَ لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْكُمْ عَمَلَهُ لَا تَقُولُوا إِنَّ مُحَمَّداً مِنَّا وَ سَنَدْخُلُ مَدْخَلَهُ فَلَا وَ اللَّهِ مَا أَوْلِيَائِي مِنْكُمْ وَ لَا مِنْ غَيْرِكُمْ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِلَّا الْمُتَّقُونَ أَلَا فَلَا أَعْرِفُكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَأْتُونَ تَحْمِلُونَ الدُّنْيَا عَلَى ظُهُورِكُمْ وَ يَأْتُونَ النَّاسُ يَحْمِلُونَ الْآخِرَةَ أَلَا إِنِّي قَدْ أَعْذَرْتُ إِلَيْكُمْ فِيمَا بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ فِيمَا بَيْنِي وَ بَيْنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِيكُمْ}}؛ روضه کافی، کلینی، ج۸، ص۱۸۲؛ مجموعه ورام، ورام بن ابی‌فراس، ج۲، ص۱۵۱.</ref>.

این سخن هشدار دهنده [[دلیل]] ورود به [[بهشت]] را [[تقوا]] معرفی می‌کند نه [[خویشاوندی]] یا [[صحابه]] بودن را؛ چنانکه [[صحابی]] بودن [[دلیل]] [[گرایش]] نداشتن آنها به [[کفر]] یا [[قتل]] و... نیست. [[پیامبر اسلام]] از [[آینده]] [[امت]] خود نگران بود و در [[حجة الوداع]] (آخرین [[حج]]) نیز به همه [[مسلمانان]] هشدار داده، فرمود: "پس از من به سوی [[کفر]] بازنگردید تا [مبادا] برخی از شما گردن بعضی دیگر را (به بهانه [[کفر]]) بزنید"<ref>{{متن حدیث|لَا تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّاراً يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ}}؛ صحیح بخاری، بخاری، ج۷، ص۱۱۲، کتاب الادب، باب ما جاء فی قول الرجل ویلک؛ سنن دارمی، دارمی، ج۲، ص۶۹. </ref>؛ در این [[روایت]]، ضمیر "کُم" (شما [[مسلمانان]]) به کار رفته و همه [[صحابه]] مخاطب قرار گرفته‌اند.

روزی [[پیامبر]] {{صل}} پس از [[خواندن نماز]] بر پیکر شهدای [[احد]] فرمود: "به [[خدا]] [[سوگند]]، من بر شما از [[گرایش]] به [[شرک]] نمی‌ترسم، بلکه از رقابت با یکدیگر در [[امور دنیوی]] یا [[حکومت]] نگران هستم"<ref>{{متن حدیث|... و انی و الله ما أخاف علیکم أن تشرکوا بعدی و لکن أخاف علیکم أن تنافسوا فیها}}؛ صحیح بخاری، بخاری، ج۴، ص۱۴۲، باب فی الحوض.</ref>.

# [[مرتدان]]، از تعریف [[صحابی]] خارج‌اند.

# [[بدا]] یا [[نسخ]] در [[احکام]] انجام می‌گیرد نه در [[اخبار]]؛ زیرا [[بدا]] یا [[نسخ]] خبر، مرادِف [[تکذیب]] خبر اوّل است و [[خداوند تعالی]] از [[تکذیب]] خبر خویش مبراست".

در این [[آیه]] نیز [[خشنودی]] [[خداوند]] مشروط به قبول محبت خدا و [[رسول]] و ترجیح و [[برتری]] دادن آن بر دیگران دانسته شده است. بنابراین، دائمی بودن [[خشنودی خدا]] از [[مؤمنان]] و [[مسلمانان]] مشروط به پایدار بودن موجبات [[خشنودی]] است که در این [[آیات]]، به [[کردار]] شایسته، [[ترس از خدا]]، [[دوست داشتن]] [[خدا]] و [[رسول]] و [[دشمن]] داشتن [[دشمنان]] دانسته شده است.

در [[آیه]] دیگری آمده است: {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}}<ref>«بی‌گمان خداوند از این گروه نافرمان خشنود نخواهد گشت» سوره توبه، آیه ۹۶.</ref>.

[[علامه طباطبایی]] در این باره می‌نویسد: "در این گونه [[آیات]]، [[خشنودی]] و ناخشنودی [[خدا]] بر عناوینی مترتب شده که به گفته [[علما]]، معلق کردن [[حکم]] بر صفت، نمایانگر علیّت است؛ یعنی اگر حکمی بر عنوان خاصی مترتب شود، آن عنوان، علّت برای آن [[حکم]] است. بنابراین، این [[آیه]] می‌فهماند که [[فسق]]، علت برای ناخشنودی [[خداوند]] است و هر کس [[فاسق]] شد از ([[خشنودی]]) [[خدا]] بیرون است؛ هر چند او قبلا مورد [[خشنودی خدا]] بوده، چنانکه عکس آن مطلب، [[یقینی]] است؛ یعنی اگر زمانی کسی [[فاسق]] بود، سپس [[ایمان]] آورد، [[خداوند]] از او خشتود می‌شود. بنابراین، اگر [[خشنودی]] [[خداوند]] درباره بندگانش مقیّد به [[ایمان]] و [[عمل صالح]] نشود ـ خواه [[کردار نیک]] خواه کردار بد را انجام دهند، خواه با [[تقوا]]، خواه [[فاسق]] باشند ـ لازمه این مطلب [[تکذیب]] صریح آیاتی مانند: {{متن قرآن|فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}}، {{متن قرآن|وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ}}<ref>«و خداوند گروه نافرمانان را راهنمایی نمی‌کند» سوره مائده، آیه ۱۰۸.</ref>، {{متن قرآن|وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ}}<ref>«و خداوند ستمکاران را دوست نمی‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۵۷.</ref> می‌باشد. پس مدلول [[آیات]]، این مطلب نیست که بر هر کسی عنوان [[مهاجر]] یا [[انصار]] یا [[تابعی]] [[صدق]] کند، [[خداوند]] از او [[خشنود]] بوده و [این عنوان‌ها] موجب [[آمرزش]] او می‌شود؛ بلکه [[خداوند]] از [[مهاجرین]] و [[انصاری]] [[ستایش]] می‌کند که در [[ایمان]] و [[عمل صالح]] پایدار بمانند و برای آنان [[پاداش]] [[بهشت]] را آماده نموده است. چنانکه کلمه "من" (برخی) دلالت دارد که عده‌ای از آنان چنین خواهند بود و برخی از آنان، [[مؤمن حقیقی]] و شایسته بهشت‌اند و نه همه آنان.

نکته دیگر روشن‌گر بحث این است که [[خشنودی]] [[خداوند]] چگونه است؟ [[خشنودی خدا]] از اوصاف فعلی است نه از اوصاف ذاتی او، چون [[ذات خداوند]]؛ متصف به [[خشنودی]] و [[خشم]] نمی‌گردد؛ زیرا که لازمه داشتن صفات [[خشم]] و [[خشنودی]]، راه یافتن [[تغییر]] و دگرگونی در [[ذات خداوند]] است؛ به این معنا که در حال [[سرکشی]] [[بندگان]]، [[خشم]] بر [[خدا]] عارض شود و هرگاه [[بندگان]] [[سرکش]] [[توبه]] نمایند، [[خشنودی]] در ذات خدا پدید آید.

این [[تفسیر]]، سخنی [[اشتباه]] است، بلکه [[خشنودی]] و [[خشم خدا]] به این معنا است که او با بنده‌اش به گونه‌ای [[رفتار]] می‌کند که از آن [[رفتار]] [[خدا]]، [[خشنودی خدا]] دانسته می‌شود؛ مانند فرو فرستادن [[رحمت]] و [[نعمت]] بر [[بندگان]] یا جلوگیری کردن او از [[رحمت]] و فرو فرستادن [[عذاب]] بر آنان. بنابراین، امکان دارد که [[خشنودی]] [[خداوند]] در دوره‌ای از زمان شامل بنده‌ای شود، سپس با [[گناه]] کردن [[بنده]]، [[خشنودی خدا]] [[قطع]] شده و دگرگون شود و [[خشم]] و [[عذاب]] [[خدا]] جای [[خشنودی]] او را گیرد و در این صورت، هیچ گونه دگرگونی در ذات خدا پیش نمی‌آید.

بنابراین، هر کسی [[بیعت‌شکنی]] کند [[خشنودی]] [[خداوند]] را از [[دست]] می‌دهد، چنانکه [[خداوند]] فرموده است: {{متن قرآن|فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ}}<ref>«هر که پیمان شکند به زیان خویش می‌شکند» سوره فتح، آیه ۱۰.</ref>. اما جمله {{متن قرآن|أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ...}}<ref>«خداوند برای آنان باغ‌هایی آماده کرده است» سوره توبه، آیه ۸۹.</ref> که در برخی [[آیات]] آمده است، این قسمت از [[آیه]] به طور حتم و قطعی نمی‌فهماند که این افراد به [[بهشت]] می‌روند، بلکه [[آیه]] دلالت دارد که [[بهشت]] برای آنان آماده شده است؛ زیرا بین وارد شدن به [[بهشت]] و آماده شدن [[بهشت]]، فرق است. وارد شدن به [[بهشت]] بستگی به [[پایداری]] بر [[ایمان]] و [[اعمال صالح]] دارد و سرانجام [[انسان]]، مشروط به عاقبت به خیر بودن او است، در صورتی که آماده شدن [[بهشت]] چنین نیست و [[دلیل]] آن خود [[آیات]] است که هر جا با واژه {{متن قرآن|وَعَدَ}} آمده با عناوین کلی مانند [[ایمان]] و [[عمل صالح]] مشروط شده است، بدون اینکه به افراد معین اختصاص یابد؛ مثل {{متن قرآن|وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ...}}<ref>«خداوند به مردان و زنان مؤمن، بوستان‌هایی، نوید داده است» سوره توبه، آیه ۷۲.</ref><ref>المیزان فی تفسیر القرآن، علامه طباطبایی، ج۲۱، ص۳۷۳.</ref>.

چنانکه برخی [[علما]] درباره [[آیه]] {{متن قرآن|كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ}}<ref>«بدین گونه خداوند کردارهایشان را (چون) دریغ‌هایی به آنان می‌نمایاند» سوره بقره، آیه ۱۶۷.</ref> گفته‌اند: مقصود از این [[آیه]]، مؤمنانی است که [[خداوند]] جایگاهی را برای آنان فراهم نموده است، در حالی که در [[روز قیامت]] آن [[جایگاه]] [خوب] به آنان [افراد [[گمراه]] دوزخی] نشان داده می‌شود و آنان [[حسرت]] می‌خورند؛ چون آمدن به [[بهشت]] مشروط به [[اطاعت]] کامل [[انسان‌ها]] از دستورهای اسلام می‌باشد<ref>تفسیر طبری، ذیل آیه.</ref>.

[[علامه طباطبایی]] می‌فرماید: "اصول [[قرآنی]] و فطرت سالم این مطلب را [[اثبات]] می‌کند و گرنه چگونه امکان دارد افرادی با یک [[رفتار]] [خوب] بهشتی شوند، هر چند پس از آن [[کردار]] خوب، [[آلوده]] به [[گناه]] و [[فساد]] گردند. لازمه چنین [[اعتقادی]] جمع بین دو متناقض است؛ چرا که [[انسان‌ها]] مکلف‌اند به وظایف دینی خود [[رفتار]] نمایند و از سویی انجام وظیفه در برهه‌ای از زمان موجب [[امنیت]] و بیمه شدن آنان از [[عذاب]] می‌گردد. از این‌رو، در بین [[یاران]] و همراهان [[پیامبر]] هم این قاعده و [[قانون]] وجود دارد"<ref>المیزان فی تفسیر القرآن، علامه طباطبایی، ج۲۱، ص۳۷۳.</ref>.

# [[طاووس یمانی]] می‌گوید: [[امام سجاد]] {{ع}} به من فرمود: "ای [[طاووس یمانی]]! [[سخن گفتن]] از نسب را کنار بگذار؛ [[خدا]] [[بهشت]] را برای کسی [[آفریده]] است که [[مطیع]] او و [[نیکوکار]] باشد؛ هر چند او غلامی سیاه چهره باشد و [[خدا]] [[آتش]] را [[آفریده]] است برای کسی که از او [[نافرمانی]] کند هر چند او آقازاده‌ای از [[قریش]] باشد؛ مگر نشنیده‌ای سخن [[خدای تعالی]] را: {{متن قرآن|فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ}}<ref>«پس چون در صور دمند (دیگر) در آن روز میان آنان نه پیوندی است و نه از یکدیگر پرس و جو می‌کنند» سوره مؤمنون، آیه ۱۰۱.</ref>. به [[خدا]] [[سوگند]]، فردا [[قیامت]] برای تو فقط عمل صالحی سود دارد که امروز آن عمل را پیش می‌فرستی"<ref>{{متن حدیث|دَعْ عَنِّي حَدِيثَ أَبِي وَ أُمِّي وَ جَدِّي خَلَقَ اللَّهُ الْجَنَّةَ لِمَنْ أَطَاعَهُ وَ أَحْسَنَ وَ لَوْ كَانَ عَبْداً حَبَشِيّاً وَ خَلَقَ النَّارَ لِمَنْ عَصَاهُ وَ لَوْ كَانَ وَلَداً قُرَشِيّاً أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَهُ تَعَالَى {{متن قرآن|فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ}} وَ اللَّهِ لَا يَنْفَعُكَ غَداً إِلَّا تَقْدِمَةٌ تُقَدِّمُهَا مِنْ عَمَلٍ صَالِحٍ}}؛ بحارالأنوار، علامه مجلسی، ج۴۶، ص۸۲، ح۷۵، باب مکارم اخلاق حضرت سجاد؛ میزان الحکمه، محمد محمدی ری شهری، ج۴، ص۲۲۵۷.</ref>؛  

# در کتاب‌های [[تاریخ]] نوشته‌اند که [[رسول اکرم]] {{صل}} در سال آخر زندگانی خود، شبی تنها از [[خانه]] بیرون آمده و به [[بقیع]] رفتند و برای افراد [[دفن]] شده در [[بقیع]] از [[خدا]] [[آمرزش]] خواستند. پس از آن به [[اصحاب]] خود فرمودند: "جبرئیل هر سال یک بار [[قرآن]] را بر من نازل میکرد و امسال آن را دو بار نازل کرد؛ [[فکر]] میکنم این بدان جهت است که [[مرگ]] من نزدیک است". روز دیگر بر روی [[منبر]] فرمود: "هنگام [[مرگ]] من فرا رسیده است. هر کس که به او وعده‌ای داده‌ام بیاید تا به آن عمل کنم و هر کس از من‌طلبی دارد، بیاید آن را بگیرد". آن گاه فرمود: "ای [[مردم]]! میان [[خدا]] و کسی [[خویشاوندی]] یا چیزی که خیری را به او برساند یا شری را از او دفع کند، جز عمل وجود ندارد. کسی چنین ادعا، [[آرزو]] و خیال [باطلی] را نداشته باشد که غیر از عمل، چیزی به حالش سود برساند. [[سوگند]] به کسی که مرا به [[حق]] برانگیخت، فقط عمل توأم با [[رحمت]] [[پروردگار]] [[نجات]] بخش است. من نیز اگر [[گناه]] کرده بودم، [[سقوط]] کرده بودم. خدایا! [[شاهد]] باش که من [[رسالت]] خود را [[ابلاغ]] کردم"<ref>{{متن حدیث| أيها الناس إنه ليس بين الله و بين أحد نسب و لا أمر يؤتيه به خيرا أو يصرف عنه شرا إلا العمل ألا لا يدعين مدع و لا يتمنين متمن و الذي بعثني بالحق لا ينجي إلا عمل مع رحمة و لو عصيت لهويت اللهم قد بلغت}}؛ شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج۲، ص۸۶۳.</ref>.

# حضرت [[علی بن موسی الرضا]] {{ع}} [[برادری]] به نام [[زید بن موسی]] داشت که از [[رفتار]] او [[خشنود]] نبود. روزی [[امام]] در مرو در [[مجلسی]] که گروه زیادی شرکت داشتند، [[سخن]] می‌گفت. پس متوجه شد برادرش [[زید]] که آنجا حاضر بود گروهی را مخاطب قرار داده و به طور غرورآمیزی همواره "ما چنین... ما چنان..." می‌گوید. [[امام]] سخن خود را [[قطع]] کرده به [[زید]] فرمود: "این سخنان چیست که می‌گویی؟! اگر سخن تو درست باشد و [[فرزندان رسول خدا]] این گونه باشند، [[خداوند]] بدکاران آنها را [[عذاب]] نمی‌کند و [[عمل]][خوب] نکرده به آنها [[پاداش]] دهد. پس تو از پدرت [[موسی بن جعفر]] در نزد [[خدا]] گرامی‌تر هستی؛ زیرا وی [[خدا]] را [[بندگی]] کرد تا به درجات [[قرب الهی]] رسید و تو می‌پنداری که بی‌بندگی [[خدا]] می‌توانی هم پایه [[موسی بن جعفر]] قرارگیری؟"

[[حسن بن موسی]] پاسخ داد: "آنان چنین می‌خوانند: {{عربی|انّه عَمَل غیرُ صالح}}؛ یعنی او [[فرزند]] تو نیست و گروهی دیگر می‌خوانند: {{عربی|انّه عملٌ غیرُ صالح}}. [[امام]] فرمود: "چنین نیست؛ آنان [[آیه]] را غلط می‌خوانند و غلط [[تفسیر]] می‌کنند. معنی [[آیه]] چنین است: {{عربی|انّه عَمَل غیر صالح}}؛ یعنی [[فرزند]] تو خودش ناصالح است. او واقعاً فرزند نوح بود. او بدان جهت از درگاه [[خدا]] رانده شد که فردی ناصالح بود؛ با اینکه او فرزند نوح [[پیامبر]] بود. همچنین کسی از بستگان ما که از [[خداوند]] [[اطاعت]] نکند از ما نیست و تو ([[حسن بن موسی]]) اگر از [[خدای عزوجل]] [[اطاعت]] کردی، از ما [[اهل بیت]] خواهی بود"<ref>بحار الانوار، علامه مجلسی، ج۴۹، ص۲۱۸، تاریخ الإمام أبی الحسن الرضا {{ع}}.</ref>.

بنابراین، [[فرزند]] [[امام]] بودن و انتساب داشتن به [[پیامبر]] {{صل}} و [[امام]]، سودی ندارد و [[عمل صالح]] لازم است. و [[آیات]] و [[روایات]] گویای این واقعیت است که مقررات [[الهی]] برای [[پاداش]] و [[کیفر]] با [[سعادت]] و [[شقاوت]] افراد، تابع شرایطی است.

[[اسلام]] تابع [[قوانین]] و معیارهای خاصی است امّا از نظر [[دینی]]، هر گاه کسی شهادتین را بر زبان بیاورد، [[مسلمان]] شناخته می‌شود، ولی از نظر مقررات [[اخروی]] و حساب [[جهان]] دیگر باید تابع [[قانون]] [[خداوند]] باشد: {{متن قرآن|فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي}}<ref>«پس هر که از من [حضرت ابراهیم] پیروی کند از من است» سوره ابراهیم، آیه ۳۶.</ref>. یا {{متن قرآن|إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ}}<ref>«بی‌گمان گرامی‌ترین شما نزد خداوند پرهیزگارترین شماست» سوره حجرات، آیه ۱۳.</ref>.

[[پیامبر اکرم]] {{صل}} فرمود: "ای [[مردم]]! همه شما، دارای یک پدر و یک [[پروردگار]] هستید؛ همگی از [[آدم]] [[آفریده]] شده‌اید و [[آدم]] از خاک [[آفریده]] شده است (اصل و نسب همه به خاک بر میگردد)، [[عرب]] بر [[عجم]] امتیازی ندارد، مگر به خاطر [[تقوا]]"<ref>{{متن حدیث|أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَبَاكُمْ وَاحِدٌ وَ إِنَّ رَبَّكُمْ وَاحِدٌ كُلُّكُمْ لِآدَمَ وَ آدَمُ مِنْ تُرَابٍ لَا فَخْرَ لِعَرَبِيٍّ عَلَى عَجَمِيٍّ إِلَّا بِالتَّقْوَى}}؛ کنز العمال، متقی هندی، ج۳، ص۹۳، ح۵۶۵۲ و ۵۶۵۵؛ مجمع الزوائد، هیثمی، باب الخطب فی الحج، ح۲۲۶۵.</ref>؛ [[سلمان فارسی]] در کسب [[تقوا]] به جایی رسید که [[رسول خدا]] {{صل}} درباره او فرمود: "[[سلمان]] از ما [[اهل بیت]] است"<ref>{{متن حدیث|سَلْمَانُ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ...}}</ref>؛ بنابراین، نظریه "[[عدالت]] همه [[صحابه]]" هم با روایات نبوی و هم با [[قانون]] [[پاداش]] و [[کیفر الهی]] در [[قرآن]] و هم با [[عقل]] [[مخالفت]] دارد<ref>[[دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۱ (کتاب)|دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۱]]، ص۸۲-۹۸.</ref>.

== جایگاه صحابه پیامبر ==

#{{متن قرآن|وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}}<ref>«و خداوند از نخستین پیش‌آهنگان مهاجران و انصار و کسانی که به نیکی از آنان پیروی کرده‌اند خشنود است و آنها نیز از وی خشنودند و او برای آنان بوستان‌هایی فراهم آورده که جویبارها در بن آنها روان است، هماره در آن جاودانند، رستگاری سترگ، این است» سوره توبه، آیه ۱۰۰.</ref>. '''نکته''': معرفی [[جایگاه]] و [[منزلت]] [[صحابه پیامبر]] از طرف [[خداوند]] با ویژگی‌های پیشگامان، {{متن قرآن|وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ}}<ref>«و خداوند از نخستین پیش‌آهنگان» سوره توبه، آیه ۱۰۰.</ref> [[مهاجر]] {{متن قرآن|مِنَ الْمُهَاجِرِينَ}}<ref>«از مهاجران» سوره توبه، آیه ۱۰۰.</ref> و [[انصار]] {{متن قرآن|وَالْأَنْصَارِ}}<ref>«و انصار» سوره توبه، آیه ۱۰۰.</ref> و [[تابعین]] {{متن قرآن|وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ}}<ref>«و کسانی که به نیکی از آنان پیروی کرده‌اند» سوره توبه، آیه ۱۰۰.</ref> [[علامه طباطبائی]] درباره واژه وصفی {{متن قرآن|بِإِحْسَانٍ}} چنین مینویسد: مقصود از این قید این می‌شود: «[[تبعیت]] آنان همراه با یک نوع [[احسان]] بوده باشد» و خلاصه، [[احسان]]، وصف برای [[پیروی]] می‌شود. خواهید گفت مگر [[پیروی]] چند [[جور]] است‌؟ در جواب می‌گوییم: ما از خود [[قرآن کریم]] استفاده می‌کنیم که [[پیروی]] دو [[جور]] است، یکی مذموم و ناپسند و دیگری ممدوح و پسندیده و [[قرآن کریم]] [[پیروی]] کورکورانه و از روی [[جهل]] و [[هوای نفس]] ـ مانند [[پیروی]] [[مشرکین]] از پدرانشان و [[پیروی]] [[اهل کتاب]] از [[احبار]] و [[رهبانان]] و نیاکانشان ـ را که جز متابعت هوی و [[شیطان]]، انگیزه دیگری ندارد مذمت می‌کند. پس، کسی که پیرویش این‌چنین باشد پیرویش بد و مذموم، و کسی که از [[حق]] [[پیروی]] کند پیرویش خوب و ممدوح است، و [[خدای تعالی]] در باره آن می‌فرماید {{متن قرآن|الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ}}<ref>«کسانی که گفتار را می‌شنوند آنگاه از بهترین آن پیروی می‌کنند، آنانند که خداوند راهنمایی‌شان کرده است و آنانند که خردمندند» سوره زمر، آیه ۱۸.</ref> و کسانی که گفتار را می‌شنوند و [[بهترین]] آن را [[پیروی]] می‌کنند ایشانند آن کسانی که [[خدا]] هدایتشان کرده.) و از جمله شرایط [[احسان]] در [[پیروی]] یکی این است که عمل تابع، کمال مطابقت را با عمل متبوع داشته باشد، که اگر نداشته باشد باز [[پیروی]] بد و مذموم است. پس، ظاهرا منظور از طبقه سوم یعنی {{متن قرآن|الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ}} کسانی هستند که با [[پیروی]] [[نیک]] آن دو طبقه را [[پیروی]] کنند، یعنی پیرویشان به [[حق]] باشد - و یا به عبارتی پیرویشان برای این باشد که [[حق]] را با آنان ببینند - پس در [[حقیقت]] برگشت این قید به این شد که:[[پیروی]] دسته سوم از دو دسته اول [[پیروی از حق]] باشد، نه [[پیروی]] به خاطر علاقه‌ای که به ایشان دارند، یا به خاطر علاقه و تعصبی که به اصل [[پیروی]] از آنان دارند، و همچنین در پیرویشان رعایت مطابقت را بکنند. پس خلاصه بحث این شد که: [[آیه شریفه]]، [[مؤمنین]] از [[امت اسلام]] را، به سه طائفه تقسیم می‌کند، یکی سابقون اولون از [[مهاجرین]]، و یکی سابقون اولون از [[انصار]]، و طائفه سوم کسانی که این دو طائفه را به [[احسان]] (به [[حق]]) [[پیروی]] کنند. و [[خداوند]] دو طائفه اول را می‌ستاید به اینکه ایشان در [[ایمان آوردن]] به [[خدا]] و بر پا کردن پایه‌های [[دین]]، [[سبقت]] و تقدم داشته‌اند، و به‌طوری که از سیاق [[آیه]] استفاده می‌شود می‌خواهد این دو طائفه را بر دیگر [[مسلمانان]] با [[ایمان]] [[برتری]] دهد. و اینکه، [[حکم]] به [[فضیلت]] آن دو طائفه و خوشنودی [[خدا]] از ایشان در خود [[آیه]] مقید شده به [[ایمان]] و [[عمل صالح]]، و سیاق [[آیه]] به خوبی بر این معنا [[گواهی]] می‌دهد، چون [[آیه شریفه]]، [[مؤمنین]] را در سیاقی [[مدح]] کرده که در همان سیاق [[منافقین]] را به [[کفر]] و اعمال زشت مذمت نموده است<ref>ترجمه تفسیر المیزان، ج۹، ص۵۰۸.</ref>.

#{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref>«ای پیامبر! چون زنان مؤمن نزد تو آیند تا با تو بیعت کنند که هیچ چیز را با خدا شریک نگردانند و مرتکب دزدی نشوند و زنا نکنند و فرزندان خود را نکشند و با دروغ فرزند حرام‌زاده‌ای را که پیش دست و پای آنان است بر (شوهر) خویش نبندند و در هیچ کار شایسته‌ای سر از فرمان تو نپیچند، با آنان بیعت کن و برای آنها از خداوند آمرزش بخواه که خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره ممتحنه، آیه ۱۲.</ref>.

#{{متن قرآن|مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ}}<ref>«مردم مدینه و تازیان بیابان‌نشین پیرامون آنان حق ندارند از (همراهی) پیامبر بازمانند و نه جان‌های خودشان را از جان او دوست‌تر بدارند؛ از این رو که هیچ تشنگی و سختی و گرسنگی در راه خداوند به آنان نمی‌رسد و بر هیچ جایگاهی که کافران را به خشم آورد گام نمی‌نهند و هیچ زیانی به دشمنی نمی‌زنند مگر که در برابر آن، کاری شایسته برای آنان نوشته می‌شود؛ بی‌گمان خداوند پاداش نکوکاران را تباه نمی‌سازد» سوره توبه، آیه ۱۲۰.</ref>

#{{متن قرآن|فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}}<ref>«پس چنان که فرمان یافته‌ای پایداری کن و (نیز) آنکه همراه تو (به سوی خداوند) بازگشته است (پایداری کند) و سرکشی نورزید که او به آنچه انجام می‌دهید بیناست» سوره هود، آیه ۱۱۲.</ref>

#{{متن قرآن|وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ}}<ref>«و مؤمنان نباید همگی رهسپار (جهاد یا آموختن دانش) شوند؛ اما چرا از هر گروه ایشان دسته‌ای رهسپار نمی‌گردند تا دین آگاه شوند و چون نزد قوم خود باز آمدند آنها را بیم دهند باشد که بپرهیزند» سوره توبه، آیه ۱۲۲.</ref>

#{{متن قرآن|وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا}}<ref>«و با آنان که پروردگار خویش را سپیده‌دمان و در پایان روز به شوق لقای وی می‌خوانند خویشتنداری کن و دیدگانت از آنان به دیگران دوخته نشود که زیور زندگی این جهان را بجویی و از آن کس که دلش را از یاد خویش غافل کرده‌ایم و از هوای (نفس) خود پیروی کرده و کارش تباه است پیروی مکن» سوره کهف، آیه ۲۸.</ref>.

#{{متن قرآن|وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ}}<ref>«و کسانی را که پروردگارشان را در سپیده‌دمان و در پایان روز در پی به دست آوردن خشنودی وی می‌خوانند از خود مران، نه هیچ از حساب آنان بر گردن تو و نه هیچ از حساب تو بر گردن آنهاست تا برانیشان و از ستمگران گردی» سوره انعام، آیه ۵۲.</ref>.

#{{متن قرآن|مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا}}<ref>«محمد، پیامبر خداوند است و آنان که با وی‌اند، بر کافران سختگیر، میان خویش مهربانند؛ آنان را در حال رکوع و سجود می‌بینی که بخشش و خشنودی‌یی از خداوند را خواستارند؛ نشان (ایمان) آنان در چهره‌هایشان از اثر سجود، نمایان است، داستان آنان در تورات همین است و داستان آنان در انجیل مانند کشته‌ای است که جوانه‌اش را برآورد و آن را نیرومند گرداند و ستبر شود و بر ساقه‌هایش راست ایستد، به گونه‌ای که دهقانان را به شگفتی آورد تا کافران را با آنها به خشم انگیزد، خداوند به کسانی از آنان که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند نوید آمرزش و پاداشی سترگ داده است» سوره فتح، آیه ۲۹.</ref>.

#{{متن قرآن|لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا}}<ref>«به راستی خداوند از مؤمنان خشنود شد هنگامی که با تو در زیر آن درخت بیعت می‌کردند پس آنچه در دل داشتند معلوم داشت، از این رو آرامش را بر آنها فرو فرستاد و به پیروزی زودرسی پاداششان داد» سوره فتح، آیه ۱۸.</ref>.

# [[بیعت]] [[صحابیان]] [[زن]] با [[پیامبر]] مورد [[تشویق]] [[خداوند]] و [[پیامبر]] موظّف به پذیرش بیعت آنان در صورت اقدامشان به [[بیعت]] که خود [[دلیل]] بر پذیرش مشارکت اجتماعی [[زنان]] است: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref>«ای پیامبر! چون زنان مؤمن نزد تو آیند تا با تو بیعت کنند که هیچ چیز را با خدا شریک نگردانند و مرتکب دزدی نشوند و زنا نکنند و فرزندان خود را نکشند و با دروغ فرزند حرام‌زاده‌ای را که پیش دست و پای آنان است بر (شوهر) خویش نبندند و در هیچ کار شایسته‌ای سر از فرمان تو نپیچند، با آنان بیعت کن و برای آنها از خداوند آمرزش بخواه که خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره ممتحنه، آیه ۱۲.</ref>؛

# ثبت [[جهاد]] [[صحابه]] و سختی‌های آن به صورت [[عمل صالح]] برای آنان، در صورت تخلف نکردن از فرمان‌های [[پیامبر]] و فداکاری برای حفظ جان وی: {{متن قرآن|ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ}}<ref>«از این رو که هیچ تشنگی و سختی و گرسنگی در راه خداوند به آنان نمی‌رسد و بر هیچ جایگاهی که کافران را به خشم آورد گام نمی‌نهند و هیچ زیانی به دشمنی نمی‌زنند مگر که در برابر آن، کاری شایسته برای آنان نوشته می‌شود؛ بی‌گمان خداوند پاداش نکوکاران را تباه نمی‌سازد» سوره توبه، آیه ۱۲۰.</ref>؛

# [[صحابه پیامبر]] [[اسلام]] موظّف به [[استقامت]] و [[پایداری]] بر طریق [[ایمان]]: {{متن قرآن|فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ...}}<ref>«پس چنان که فرمان یافته‌ای پایداری کن و (نیز) آنکه همراه تو (به سوی خداوند) بازگشته است (پایداری کند).».. سوره هود، آیه ۱۱۲.</ref>؛

# برخی [[صحابه پیامبر]] موظّف به یادگیری [[تعالیم دینی]]، به منظور [[ابلاغ]] آن به دیگران: {{متن قرآن|فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ}}<ref>«و مؤمنان نباید همگی رهسپار (جهاد یا آموختن دانش) شوند؛ اما چرا از هر گروه ایشان دسته‌ای رهسپار نمی‌گردند تا دین آگاه شوند و چون نزد قوم خود باز آمدند آنها را بیم دهند باشد که بپرهیزند» سوره توبه، آیه ۱۲۲.</ref>؛

# [[بشارت]] [[خداوند]] به [[صحابه]] پیشگام در [[ایمان]]، به باغ‌های بهشتی و نهرهای جاری در آن: {{متن قرآن|وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}}<ref>«و خداوند از نخستین پیش‌آهنگان مهاجران و انصار و کسانی که به نیکی از آنان پیروی کرده‌اند خشنود است و آنها نیز از وی خشنودند و او برای آنان بوستان‌هایی فراهم آورده که جویبارها در بن آنها روان است، هماره در آن جاودانند، رستگاری سترگ، این است» سوره توبه، آیه ۱۰۰.</ref>

# [[عبادت]] و [[نیایش]] خالصانه برخی از [[اصحاب پیامبر]] به درگاه [[خدا]] در صبحگاهان و شامگاهان زمینه توصیه [[خداوند]] به [[پیامبر]] درباره [[همراهی]] با آنان و توجه نکردن به درخواست اشراف ثروتمند برای دور کردن آنان از [[جایگاه]] و منزلۀ [[مصاحبت]] [[پیامبر]] {{متن قرآن|وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ...}}<ref>«و با آنان که پروردگار خویش را سپیده‌دمان و در پایان روز به شوق لقای وی می‌خوانند خویشتنداری کن و دیدگانت از آنان به دیگران دوخته نشود که زیور زندگی این جهان را بجویی.».. سوره کهف، آیه ۲۸.</ref>، {{متن قرآن|وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ}}<ref>«و کسانی را که پروردگارشان را در سپیده‌دمان و در پایان روز در پی به دست آوردن خشنودی وی می‌خوانند از خود مران» سوره انعام، آیه ۵۲.</ref>؛

# جمعی از [[صحابه پیامبر]] تنها به دنبال کسب [[خشنودی]] و [[رضایت خداوند]] و رسیدن به [[جایگاه]] و [[منزلت]] [[رضوان]] [[الهی]]: {{متن قرآن|مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ... يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا}}<ref>«محمد، پیامبر خداوند است و آنان که با وی‌اند، بر کافران سختگیر، میان خویش مهربانند؛ آنان را در حال رکوع و سجود می‌بینی که بخشش و خشنودی‌یی از خداوند را خواستارند» سوره فتح، آیه ۲۹.</ref>؛

# رسیدن به [[جایگاه]] [[رضوان]] [[خداوند]]، [[صحابیان]] حاضر در [[بیعت رضوان]] پس از [[صلح حدیبیه]] و پیروزی‌های پس از آن، [[پاداش الهی]] به [[صحابه]] و [[مؤمنان]] حاضر در [[بیعت رضوان]]: {{متن قرآن|لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا}}<ref>«به راستی خداوند از مؤمنان خشنود شد هنگامی که با تو در زیر آن درخت بیعت می‌کردند پس آنچه در دل داشتند معلوم داشت، از این رو آرامش را بر آنها فرو فرستاد و به پیروزی زودرسی پاداششان داد» سوره فتح، آیه ۱۸.</ref>.<ref>[[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲ (کتاب)|فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲]]، ص ۳۹-۵۱.</ref>

#{{متن قرآن|وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا}}<ref>«و اگر بر آنان مقرّر می‌داشتیم که یکدیگر را بکشید یا از دیار خویش بیرون روید جز اندکی از ایشان آن را انجام نمی‌دادند و اگر اندرزی که داده شده بود به کار می‌بستند برای آنان بهتر و استوارتر می‌بود» سوره نساء، آیه ۶۶.</ref>. '''نکته''': [[خداوند]] می‌فرماید ما [[تکلیف]] شاق و مشکلی بر دوش اینها نگذاشتیم، اگر همانند بعضی از امم پیشین (مانند [[یهود]] که پس از [[بت‌پرستی]] و گوساله‌پرستی به آنها [[دستور]] داده شد که یکدیگر را به [[کفاره]] این [[گناه]] بزرگ به [[قتل]] برسانند و یا از وطن مورد علاقه خود بیرون روند) به اینها نیز چنین [[دستور]] سنگین و [[سختی]] را می‌دادیم، تنها برخی از [[صحابه]] آماده عمل به - [[تکالیف]] سخت بودند و در برابر انجام آن [[طاقت]] می‌آوردند، {{متن قرآن|وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ}}<ref>«و اگر بر آنان مقرّر می‌داشتیم که یکدیگر را بکشید یا از دیار خویش بیرون روید جز اندکی از ایشان آن را انجام نمی‌دادند» سوره نساء، آیه ۶۶.</ref> [[علامه طباطبائی]] در ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ}}<ref>«و (یاد کنید) آنگاه را که موسی به قوم خود گفت: ای قوم من! بی‌گمان شما با (به پرستش) گرفتن گوساله بر خویش ستم روا داشتید پس به درگاه آفریدگار خود توبه کنید و یکدیگر را بکشید، این کار نزد آفریدگارتان برای شما بهتر است. آنگاه، خداوند از شما در گذشت که او توبه‌پذیر بخشاینده است» سوره بقره، آیه ۵۴.</ref> مینویسد جمله {{متن قرآن|فَتَابَ عَلَيْكُمْ}} الخ، دلالت دارد بر اینکه بعد از آن [[کشتار]]، توبه‌شان قبول شده، و در [[روایات]] هم آمده: که [[توبه]] ایشان قبل از کشته شدن همه مجرمین نازل شد. از اینجا می‌فهمیم، که امر به یکدیگرکشی، امری امتحانی بوده، نظیر امر به کشتن [[ابراهیم]] [[اسماعیل]]، [[فرزند]] خود را، که قبل از کشته شدن [[اسماعیل]] خطاب آمد: {{متن قرآن|يَا إِبْرَاهِيمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا}}<ref>«ای ابراهیم! * تو خواب خود را راست شمردی» سوره صافات، آیه ۱۰۴-۱۰۵.</ref> در داستان [[موسی]] {{ع}} هم آن جناب [[فرمان]] داده بود که: (به سوی آفریدگارتان [[توبه]] ببرید، و یکدگر را بکشید که این در نزد باری شما، برایتان بهتر است)، [[خدای سبحان]] هم همین [[فرمان]] او را امضاء کرد، و کشتن بعض را کشتن کل به حساب آورده، [[توبه]] را بر آنان نازل کرد<ref>ترجمه تفسیر المیزان، ج۱، ص۲۸۷.</ref>.

#{{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا * وَمَغَانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَهَا وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا * أُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا}}<ref>«بی‌گمان آنان که با تو بیعت می‌کنند جز این نیست که با خداوند بیعت می‌کنند؛ دست خداوند بالای دست‌های آنان است؛ از این روی هر که پیمان شکند به زیان خویش می‌شکند و هر کس به آنچه با خداوند پیمان بسته است وفا کند به زودی به او پاداشی سترگ خواهد داد * و نیز به غنیمت ‌های فراوانی که به دست خواهند آورد؛ و خداوند، پیروزمندی فرزانه است * و خداوند به (غنیمت‌های) دیگری که هنوز به آنها دست نیافته‌اید چیرگی دارد و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره فتح، آیه ۱۰ و ۱۹ و ۲۱.</ref>.

 

'''نتیجه''': در [[آیات]] فوق این محورها در رابطه با تذکرهای [[تربیتی]] و انتقادی از طرف [[خداوند]] درباره [[صحابه پیامبر]] و چگونگی ارتباط آنها با [[رسول]] گرامی مطرح گردیده است:

 

#{{متن قرآن|وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}}<ref>«و برخی از ایشان کسانی هستند که پیغمبر را آزار می‌کنند و می‌گویند او خوش‌باور است؛ بگو سخن نیوش خوبی برای شماست که به خداوند ایمان و مؤمنان را باور دارد و برای آن دسته از شما که ایمان آورده‌اند رحمت است و برای آن کسان که به فرستاده خداوند آزار می‌رسانند عذابی دردناک خواهد بود» سوره توبه، آیه ۶۱.</ref>.

#{{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا}}<ref>«خداوند آنان را که خداوند و فرستاده او را می‌آزارند در این جهان و جهان بازپسین لعنت می‌کند و برای آنها عذابی خوارساز آماده کرده است» سوره احزاب، آیه ۵۷.</ref>.

 

 

 

# بهانه‌جویی برخی [[صحابه]] [[منافق]] صفت و [[رفاه]] طلب، برای [[همراهی]] نکردن با [[پیامبر]] در [[غزوه تبوک]]: {{متن قرآن|لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لَاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ}}<ref>«اگر غنیمتی در دسترس و سفری آسان می‌بود از تو پیروی می‌کردند اما راه سخت بر آنان گران است و به زودی به خداوند سوگند می‌خورند که اگر یارایی می‌داشتیم با شما روانه می‌شدیم؛ خود را (با دروغ) نابود می‌کنند و خداوند می‌داند که آنان دروغگویند» سوره توبه، آیه ۴۲.</ref>.<ref>[[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲ (کتاب)|فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲]]، ص ۳۹-۵۱.</ref>

{{مدخل وابسته}}

* [[سنت صحابه]]

{{پایان مدخل وابسته}}

# [[پرونده:1100354.jpg|22px]] [[دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۱ (کتاب)|'''دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۱‌''']]

# [[پرونده:55210091.jpg|22px]] [[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲ (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم''']]

[[رده:اصحاب پیامبر]]