عدل در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

| پرسش مرتبط  =  

}}

== معناشناسی ==

«عَدْل» در چندین معنا استعمال شده است:

[[امیر مؤمنان]]{{ع}} در وصف [[عدل]] می‌فرماید: {{متن حدیث|الْعَدْلُ يَضَعُ الْأُمُورَ مَوَاضِعَهَا}}؛ عدل، هر چیز را به جای خود قرار می‌دهد<ref>نهج البلاغه، ص۵۵۳، حکمت ۴۳۷.</ref>.

عدل در نظام تکوین یا عدل در [[آفرینش]] بدین معناست که خداوند هر موجودی را چنان که باید و شاید [[آفریده]] و آنچه شایسته‌اش بوده به او داده است. عدل در نظام تشریع یا عدل در [[قانون‌گذاری]]، عبارت از این است که [[قوانین الهی]] در قالب [[وحی]] بر [[پیامبران]] برای [[انسان‌ها]] بر اساس حکمت و [[مصلحت]] به گونه‌ای که از حدود [[قدرت]] [[بشر]] خارج نباشد وضع شده است و آنچه که برای [[زندگی]] و [[سعادت]] و [[رشد]] جسمانی و [[روحانی]] افراد [[بشر]] و اجتماعات بشری لازم بوده، در آن رعایت شده است. همچنین در [[مقام]] [[پاداش]] و [[کیفر]] به بندگانش، در [[روز قیامت]] به هیچ کس کم‌ترین ستمی را روا نمی‌دارد و [[اعمال]] هر کس را با [[میزان]] [[عدالت]] سنجیده و پاداشی در خود آن مقرر می‌دارد.

== عدالت فلسفه بعثت پیامبران ==

عدالت در شکل گسترده، با ابعاد مفهومی و مصداقی، مستقیم و غیر مستقیم، سلبی و ایجابی در [[قرآن کریم]] مطرح شده و برای آن هیچ شرط و [[زمان]] و مکانی قائل نشده است. در [[قرآن]] نه تنها بر [[تحقق عدالت]] در [[جامعه]] تأکید شده، بلکه آن را از اهداف بلند [[پیامبران]] دانسته است. از سوی دیگر عدالت [[قرآنی]] هم ناظر به بُعد سلبی است و هم بُعد ایجابی، یعنی نباید ستم و [[ظلم]] ورزید و هر چیزی باید در جای خود قرار گیرد. در [[آیات]] متعددی به موضوع عدالت پرداخته شده است که برخی از آنها عبارت‌اند از:  

## [[اجرای عدالت]]، در پرتو [[اطاعت از خدا]] و [[رسول]] و [[اولو الامر]]: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ}}<ref>«ای [[مؤمنان]]، از [[خداوند]] [[فرمان]] [[برید]] و از [[پیامبر]] و زمامدارانی که از شمایند [[فرمانبرداری]] کنید و اگر به خداوند و [[روز بازپسین]] [[ایمان]] دارید، چون در چیزی با هم به [[ستیز]] برخاستید آن را به خداوند و پیامبر بازبرید که این بهتر و بازگشت آن نیکوتر است» [[سوره نساء]]، [[آیه]] ۵۹.</ref> بر اساس این آیه [[وظیفه]] [[مردم]] به هنگام درگیری و [[اختلاف]] برای [[قضاوت عادلانه]]، [[رجوع]] به [[خدا]] و پیامبر و [[اولی الأمر]] است که این رجوع از [[نشانه‌های ایمان]] است.

## قضاوت عادلانه بر اساس [[قانون]] ـ [[قرآن]] ـ [[وظیفه پیامبر]] از طرف خداوند اعلام شده است و [[دعوت]] خداوند از پیامبر به [[رعایت عدالت]] هنگام [[داوری]] بین [[یهودیان]]: {{متن قرآن|وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ}}<ref>«و اگر میان آنان داوری کردی به داد داوری کن که خداوند دادگران را دوست می‌دارد» سوره مائده، آیه ۴۲.</ref>.

## عدالت خداوند در اعطای درجه و [[پاداش]] به مقدار تلاش آنان: {{متن قرآن|لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}}<ref>«مؤمنان جهادگریز که آسیب دیده نباشند با جهادگران در راه خداوند به جان و مال، برابر نیستند» سوره نساء، آیه ۹۵.</ref>.

## [[وفا]] کردن به [[اعمال]] و استیفای [[حق]] [[انسان‌ها]]: {{متن قرآن|وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ}}<ref>«و به هر کس (جزای) آنچه کرده است تمام داده خواهد شد و او به آنچه می‌کنند داناتر است» سوره زمر، آیه ۷۰.</ref> و [[آیات]] فراوان دیگری که به [[ظلم]] نکردن و عطا و وفا کردن به [[اعمال انسان‌ها]] تأکید می‌کند<ref>فرهنگ قرآن، ج۲۰، ص۱۶۰.</ref>.

# [[دعوت]] به برپایی و تحقق بخشیدن به [[عدالت]] و موانع آن: مسئله‌ای که در اینجا باید مورد توجه قرار گیرد این است که در [[قرآن مجید]] بارها به مسأله [[مبارزه]] با [[کم‌فروشی]] و [[تقلب]] در وزن و پیمانه تکیه و تأکید شده است، در یک جا [[رعایت]] این [[نظم]] را در ردیف [[نظام آفرینش]] در پهنه [[جهان هستی]] گذارده می‌گوید: {{متن قرآن|وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ}}<ref>«و آسمان را برافراشت و ترازو را بگذاشت که در ترازو تجاوز نکنید» سوره الرحمن، آیه ۷ ـ ۸.</ref>، اشاره به اینکه [[رعایت عدالت]] در کیل و وزن مسأله کوچک و کم اهمیتی نیست، بلکه جزئی از اصل عدالت و نظم است که [[حاکم]] بر سراسر هستی است. برخی از آیاتی که به [[قسط و عدل]] توصیه می‌کنند: {{متن قرآن|فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ}}<ref>«و چون بازگشت، میان آن دو با دادگری آشتی دهید و دادگری ورزید که خداوند دادگران را دوست می‌دارد» سوره حجرات، آیه ۹.</ref>؛ {{متن قرآن|وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ ذَلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا}}<ref>«و دو تن دادگر از (میان) خود گواه بگیرید و گواهی را برای خداوند برپا دارید؛ این است که با آن، به کسی که به خداوند و روز بازپسین ایمان دارد اندرز داده می‌شود و هر کس از خداوند پروا کند (خداوند) برای او دری می‌گشاید» سوره طلاق، آیه ۲.</ref>.

خداوند خطاب به مؤمنان می‌‌گوید همواره برای [[خدا]] [[قیام]] کنید و به حق و عدالت [[گواهی]] دهید: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ}}<ref>«ای مؤمنان! برای خداوند بپاخیزید و با دادگری گواهی دهید» سوره مائده، آیه ۸.</ref>، سپس به [[مسلمانان]] چنین هشدار می‌دهد: نباید کینه‌ها و عداوت‌های قومی و [[تصفیه]] حساب‌های شخصی مانع از [[اجرای عدالت]] و موجب [[تجاوز به حقوق دیگران]] گردد؛ زیرا [[عدالت]] از همه اینها بالاتر است: «وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَی أَلَّا تَعْدِلُوا» و بار دیگر به خاطر اهمیت موضوع روی مسأله عدالت تکیه کرده، می‌فرماید: {{متن قرآن|اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى}}<ref>«دادگری ورزید که به پرهیزگاری نزدیک‌تر است» سوره مائده، آیه ۸.</ref>.

[[برپایی عدالت]] در [[جامعه]]، [[هدف الهی]] از [[بعثت پیامبران]] است: {{متن قرآن|لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ}}<ref>«ما پیامبرانمان را با برهان‌ها (ی روشن) فرستادیم و با آنان کتاب و ترازو فرو فرستادیم تا مردم به دادگری برخیزند» سوره حدید، آیه ۲۵.</ref>. بنابراین برپایی عدالت در جامعه، [[فلسفه]] [[تشریع]] [[میزان]] ([[دین]] و [[قوانین عادلانه]]) است و مراعات [[عدالت]]، در [[محبت]] [[قلبی]] بین [[همسران]] متعدد، خارج از توان و [[اختیار]] مردان است: {{متن قرآن|وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا}}<ref>«و هرگز نمی‌توانید میان زنان (خود) دادگری کنید هر چند (به آن) آزمند باشید پس، (از یکی) یکسره رو مگردانید که او را سرگردان واگذارید و اگر (میان خود و او را) سازش دهید و پرهیزگاری ورزید بی‌گمان خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره نساء، آیه ۱۲۹.</ref> و از طرفی [[اقامه عدل]] و [[قسط]]، به عنوان [[وظیفه]] [[مردم]] تلقی شده است: {{متن قرآن|قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}}<ref>«بگو: پروردگارم به دادگری فرمان داده است و در هر نمازگاهی روی خود را (به سوی او) راست گردانید و او را در حالی که دین را برای وی ناب می‌سازید بخوانید؛ چنان که شما را در آغاز آفرید (به سوی او) باز می‌گردید» سوره اعراف، آیه ۲۹.</ref>، {{متن قرآن|وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ}}<ref>«و از آفریدگان ما دسته‌ای هستند که به حقّ رهنمون می‌شوند و به حقّ داد می‌ورزند» سوره اعراف، آیه ۱۸۱.</ref>، {{متن قرآن|وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا}}<ref>«و چون پیمانه می‌کنید تمام بپیمایید و با ترازوی درست وزن کنید؛ این بهتر و نیک‌فرجام‌تر است» سوره اسراء، آیه ۳۵.</ref>، {{متن قرآن|أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ}}<ref>«پیمانه را تمام بپیمایید و از کم‌فروشان نباشید» سوره شعراء، آیه ۱۸۱.</ref>، {{متن قرآن|وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ}}<ref>«و با ترازوی درست، وزن کنید» سوره شعراء، آیه ۱۸۲.</ref>. صاحب [[المیزان]] می‌گوید: بعید نیست مقصود از «[[میزان]]» در [[آیه]] {{متن قرآن|لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ}}<ref>«ما پیامبرانمان را با برهان‌ها (ی روشن) فرستادیم و با آنان کتاب و ترازو فرو فرستادیم تا مردم به دادگری برخیزند و (نیز) آهن را فرو فرستادیم که در آن نیرویی سخت و سودهایی برای مردم است و تا خداوند معلوم دارد چه کسی در نهان، (دین) او و پیامبرانش را یاری می‌کند؛ بی‌گمان خداوند توانمندی پیروزمند است» سوره حدید، آیه ۲۵.</ref> [[دین]] باشد؛ زیرا به وسیله [[دین]]، [[عقاید]] و [[اعمال]] اشخاص توزین می‌شود و این معنا بیشتر مناسب سیاق است<ref>المیزان، ج۱۹، ص۱۷۱.</ref>.<ref>[[محمد علی کوشا|کوشا، محمد علی]]، [[عدل (مقاله)|مقاله «عدل»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)| دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص۹۱۶-۹۱۸. </ref>

# [[برپایی عدالت]] از اهداف اصلی [[دعوت پیامبر]] و [[مأموریت]] ایشان از طرف [[خداوند]]: {{متن قرآن|فَلِذَلِكَ فَادْعُ... وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ...}}، {{متن قرآن|قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ}}؛

# [[اجرای عدالت]]، در پرتو [[اطاعت از خدا]] و [[رسول]] و [[اولو الامر]]: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا}}؛

# رجوع به [[خدا]] و پیامبر [[وظیفه]] [[مردم]] به هنگام درگیری و [[اختلاف]] برای قضاوت عادلانه: {{متن قرآن|فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ}} و از [[نشانه‌های ایمان]] {{متن قرآن|إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا}}<ref>[[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲ (کتاب)|فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲]]، ص۲۰۶-۲۱۳.</ref>.

# عدالت خداوند در اعطای درجه و [[پاداش]] به مقدار تلاش آنان {{متن قرآن|لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}}؛

# [[وفا]] کردن به [[اعمال]] و استیفای [[حق]] [[انسان‌ها]] {{متن قرآن|وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ}} و [[آیات]] فراوان دیگری که به [[ظلم]] نکردن و عطا و وفا کردن به [[اعمال انسان‌ها]] تأکید می‌کند<ref>ر. ک: فرهنگ قرآن، ج۲۰، ص۱۶۰.</ref>.  

   

== [[دعوت]] به برپایی و تحقق بخشیدن به [[عدالت]] و موانع آن ==

# خداوند خطاب به [[مؤمنان]] می‌فرماید هنگامی که به خاطر وام یا [[داد و ستد]] بدهی‌ای را تا سرآمدِ معین به یکدیگر بدهکار شدید، پس آن را بنویسید. {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ}} و باید نویسنده‌ای بر اساس [[عدالت]]، سند را در میانِ شما بنویسد {{متن قرآن|وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ}} و تنظیم و [[نوشتن]] اسناد [[تجاری]] و دیون باید بر اساس [[عدل]] و نویسنده [[عادل]] باشد؛

# [[داوری]] عادلانه و [[قضاوت]] بر اساس [[قسط]] [[فرمان خداوند]] به [[پیامبر]] و [[مردم]] {{متن قرآن|وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ}}؛

# [[دستور خداوند]] به [[مؤمنان]] برای ـ [[قیام]] ـ حرکت و [[ایستادگی]] بر اساس [[قسط و عدل]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ}} و در [[شهادت]] انگیزه‌های منفعت‌طلبانه، [[خویشاوندی]] و [[ترس]] آنان را از [[گواهی دادن]] عادلانه جدا نکند {{متن قرآن|شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}} و تحت تأثیر [[تمایلات نفسانی]] از عدالت [[منحرف]] نشوند {{متن قرآن|فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا}}؛

# خداوند خطاب به مؤمنان می‌گوید همواره [[قیام برای خدا]] کنید و به حق و [[عدالت]] [[گواهی]] دهید {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ}} سپس، به [[مسلمانان]] چنین هشدار می‌دهد که: نباید [[کینه‌ها]] و عداوت‌های قومی و [[تصفیه]] حساب‌های شخصی مانع از [[اجرای عدالت]] و موجب [[تجاوز به حقوق دیگران]] گردد؛ زیرا [[عدالت]] از همه اینها بالاتر است {{متن قرآن|وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا}} و بار دیگر به خاطر اهمیت موضوع روی مسأله عدالت تکیه کرده، می‌فرماید: [[عدالت پیشه]] کنید که به [[پرهیزگاری]] نزدیک‌تر است {{متن قرآن|اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى}}؛

# در [[نظام]] [[تجارت]]، [[داد و ستد]] باید همان‌گونه نظام هستی بر اساس [[عدل و قسط]] است ترازوی سنجش عادلانه باشد در سنجش کالاها دقت کنید که [[کم‌فروشی]] نکنید {{متن قرآن|وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ}} پرداخت کامل [[حقوق مردم]]، بهتر و خوش‌عاقبت‌تر است. {{متن قرآن|ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا}}؛

# بی‌مورد بودن [[خوف]] از [[بی‌عدالتی]]، از جانب [[خدا]] و [[رسول]]: {{متن قرآن|وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ *... * أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ}}؛

# خداوند دستور می‌دهد که هنگام [[طلاق]] و جدایی، دو نفر [[عادل]] از خودتان را [[شاهد]] بگیرید {{متن قرآن|وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ}} تا اگر در [[آینده]] اختلافی روی دهد، هیچ‌یک از طرفین، نتوانند واقعیت‌ها را [[انکار]] کنند. و سپس می‌گوید [[شهادت]] را برای [[خدا]] برپا دارید {{متن قرآن|وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ}} مبادا [[تمایل]] [[قلبی]] شما به یکی از دو طرف، مانع [[شهادت به حق]] باشد، باید جز خدا و [[اقامه حق]] انگیزه دیگری در آن راه نیابد، درست است که [[شهود]] باید عادل باشند، ولی با وجود عدالت، نیز [[صدور گناه]] محال نیست، به همین دلیل به آنها هشدار می‌دهد که مراقب خویش باشند و آگاهانه یا [[ناآگاهانه]] از [[مسیر حق]] [[منحرف]] نشوند<ref>[[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲ (کتاب)|فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲]]، ص۲۰۶-۲۱۳.</ref>.

'''آیۀ اول''': {{متن قرآن|لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ}}<ref>«ما پیامبران خود را با دلایل روشن فرستادیم، و با آنها کتاب آسمانی و میزان (شناسایی حق از باطل) نازل کردیم تا مردم قیام به عدالت کنند» سوره حدید، آیه ۲۵.</ref>.

بنابراین مخاطب در این [[آیه]] اگرچه عام است؛ لکن مراد از آن خاص است که [[رسول اکرم]]{{صل}} و [[امامان]] پس از اویند و به عبارتی دیگر: مخاطب در این آیه [[حاکم]]ان الهی‌اند و عبارت {{متن قرآن|وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ}} [[شاهد]] روشنی بر این مطلب است. [[خداوند]] در این آیه خطاب به [[حاکمان]] [[اسلامی]] دستور می‌دهد که [[امانت]] [[امامت]] را به [[جانشین]] خود تحویل دهند و زمینه را برای امامت و [[جانشینی]] او فراهم سازند.

دربارۀ فرموده خداوند عزوجّل (خداوند به شما [[فرمان]] می‌‌دهد که [[امانت‌ها]] را به اهلش بسپارید) فرمود: آنان امامان از [[آل]] محمدند{{صل}}، فرمان این است که هر امامی امانت (امامت) را به [[امام]] پس از خود تحویل دهد، و به جز او نسپارد، و امامت را از او باز ندارد.

== عوامل اجرای عدالت ==

== موانع اجرای عدالت ==

== مصادیق [[عدالت در قرآن]] ==

برخی از مهم‌ترین مصادیق عدالت از نظر قرآن عبارت‌اند از:

#'''[[عدالت اقتصادی]]''': از دیگر ساحات مهم [[عدالت]]، عدالت اقتصادی است. از همین روست که [[اسلام]] به عنوان [[شریعت الهی]] که مطابق [[هدایت فطری]] [[عقلی]] است<ref>{{متن قرآن|فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ}} «بنابراین با درستی آیین روی (دل) را برای این دین راست بدار! بر همان سرشتی که خداوند مردم را بر آن آفریده است؛ هیچ دگرگونی در آفرینش خداوند راه ندارد؛ این است دین استوار اما بیشتر مردم نمی‌دانند» سوره روم، آیه ۳۰.</ref>، بر عدالت اقتصادی تأکید دارد و آن را اصلی مهم بر می‌‌شمارد<ref>{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ * فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}} «ای [[مؤمنان]]! از [[خداوند]] [[پروا]] کنید و اگر مؤمنید آنچه از [[ربا]] که باز مانده است رها کنید * و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) [[آگاه]] باشید و اگر [[توبه]] کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه [[ستم]] می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود * ای مؤمنان! چون وامی تا سرآمدی معیّن میان شما برقرار شد، آن را به نوشته آورید و باید نویسنده‌ای میان شما دادگرانه بنویسد و هیچ نویسنده‌ای نباید از [[نوشتن]] به گونه‌ای که خداوند بدو آموخته است سر، باز زند پس باید بنویسد و آنکه وامدار است باید [[املا]] کند و از خداوند، [[پروردگار]] خویش، پروا بدارد و چیزی از آن کم ننهد و امّا اگر وامدار، کم [[خرد]] یا [[ناتوان]] باشد یا نتواند املا کند باید [[سرپرست]] او دادگرانه املا کند و دو تن از مردانتان را نیز [[گواه]] بگیرید و اگر دو مرد نباشند یک مرد و دو [[زن]] از [[گواهان]] مورد پسند خود (گواه بگیرید) تا اگر یکی از آن دو زن از یاد برد دیگری به یاد او آورد و چون گواهان (برای [[گواهی]]) فرا خوانده شوند نباید سر، باز زنند و تن نزنید از اینکه آن (وام) را چه خرد و چه کلان به سر رسید آن بنویسید، این نزد خداوند دادگرانه‌تر و برای گواه‌گیری، استوارتر و به اینکه دچار تردید نگردید، نزدیک‌تر است؛ مگر داد و ستدی نقد باشد که (دست به دست) میان خود می‌گردانید پس گناهی بر شما نیست که آن را ننویسید و چون [[داد و ستد]] می‌کنید گواه بگیرید؛ و نویسنده و [[گواه]] نباید [[زیان]] بینند و اگر چنین کنید (نشان) [[نافرمانی]] شماست و از [[خداوند]] [[پروا]] کنید؛ و خداوند به شما [[آموزش]] می‌دهد؛ و خداوند به هر چیزی داناست» [[سوره بقره]]، [[آیه]] ۲۷۸ و ۲۷۹ و ۲۸۲.</ref>. از نظر [[قرآن]]، [[پیامبران]] [[عدالت اقتصادی]] را به عنوان یک اصل مهم می‌‌دانستند و برای اقامه آن [[تبلیغ]]، [[تشویق]] و اقدام می‌‌کردند<ref>{{متن قرآن|لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ}} «ما پیامبرانمان را با برهان‌ها (ی روشن) فرستادیم و با آنان کتاب و ترازو فرو فرستادیم تا مردم به دادگری برخیزند و (نیز) آهن را فرو فرستادیم که در آن نیرویی سخت و سودهایی برای مردم است و تا خداوند معلوم دارد چه کسی در نهان، (دین) او و پیامبرانش را یاری می‌کند؛ بی‌گمان خداوند توانمندی پیروزمند است» سوره حدید، آیه ۲۵.</ref>؛ زیرا عدم [[رعایت]] عدالت اقتصادی موجب [[فساد]] و [[تباهی]] [[اجتماع]] و [[فروپاشی]] آن می‌‌شود؛ زیرا [[اقتصاد]] پایه قوام اجتماع است.<ref>هود، آیه ۸۵.</ref> از نظر [[قرآن]]، برای تحقق عدالت اقتصادی می‌‌بایست روش‌ها و ابزارهای به کار گرفت که می‌‌تواند شامل ترک مبادلات ربوی<ref>بقره، آیات ۲۷۸ و ۲۷۹.</ref>، به‌کارگیری ابزارهای مناسب چون وزن و پیمانه<ref>هود، آیه ۸۵.</ref>، [[نگارش]] و [[کتابت]] مسائل مهم [[مالی]]<ref>بقره، آیه ۲۸۲.</ref>، [[توزیع ثروت]] در چارچوب [[قانون]] [[انفال]] و فیء<ref>{{متن قرآن|مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}} «آنچه [[خداوند]] از (دارایی‌های) [[اهل]] این [[شهرها]] بر پیامبرش (به [[غنیمت]]) بازگرداند از آن خداوند و [[پیامبر]] و [[خویشاوند]] و [[یتیمان]] و [[مستمندان]] و [[در راه مانده]] است تا میان [[توانگران]] شما دست به دست نگردد و آنچه پیامبر به شما می‌دهد بگیرید و از آنچه شما را از آن باز می‌دارد دست بکشید و از خداوند [[پروا]] کنید که خداوند، سخت [[کیفر]] است» [[سوره حشر]]، [[آیه]] ۷.</ref> و مانند آنها باشد. از نظر [[قرآن]]، [[رعایت]] [[عدل]] و [[انصاف]] [[اقتصادی]] موجب [[عاقبت به خیری]] و [[نیک فرجامی]]<ref>{{متن قرآن|وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا}} «و چون پیمانه می‌کنید تمام بپیمایید و با ترازوی درست وزن کنید؛ این بهتر و نیک‌فرجام‌تر است» سوره اسراء، آیه ۳۵؛ {{متن قرآن|وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}} «و به سوی مدین، برادرشان شعیب را فرستادیم، گفت: ای قوم من! خداوند را بپرستید که جز او خدایی ندارید، بی‌گمان برهانی از سوی پروردگارتان برایتان آمده است پس پیمانه و ترازو را تمام بپیمایید و چیزهای مردم را به آنان کم ندهید و در این سرزمین پس از سامان یافتن آن تباهی نورزید، این برای شما اگر مؤمن باشید بهتر است» سوره اعراف، آیه ۸۵.</ref>، [[رهایی]] از سرانجام بد و [[فروپاشی جامعه]] و مانند آنها است؛ زیرا از نظر قرآن، مبادلات [[تجاری]] و اقتصادی یکی از مهم‌ترین لغزشگاه‌های [[بشر]] و [[سقوط]] فردی و جمعی است، در حالی که [[اصلاح جامعه]] در گرو و [[رهن]] [[عدالت اقتصادی]] است.<ref>{{متن قرآن|وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ * وَيَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ * قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ}} «و به سوی ([[قوم]]) [[مدین]]، برادرشان شعیب را (فرستادیم که به ایشان) گفت: ای [[قوم]] من! [[خداوند]] را بپرستید که خدایی جز او ندارید و در پیمانه و ترازو کم ننهید، من شما را در [[رفاه]] می‌یابم و بر شما از [[عذاب]] روزی فراگیر می‌هراسم * و ای قوم من! پیمانه و ترازو را با [[دادگری]]، تمام بپیمایید و چیزهای [[مردم]] را به آنان کم ندهید و در [[زمین]] تبهکارانه [[آشوب]] نورزید * گفت: ای قوم من! به من بگویید که اگر برهانی از [[پروردگار]] خود داشته باشم و او نیز از نزد خویش به من روزی نیکویی ارزانی داشته باشد (شما چه خواهید کرد؟) و من در آنچه شما را از آن باز می‌دارم نمی‌خواهم با شما [[مخالفت]] کنم، تا آنجا که می‌توانم جز [[اصلاح]] نظری ندارم و [[توفیق]] من جز با خداوند نیست، بر او [[توکل]] دارم و به سوی او باز می‌گردم» [[سوره هود]]، [[آیه]] ۸۴ و ۸۵ و ۸۸.</ref> از نظر [[قرآن]]، کسانی که قائل به [[توحید]] هستند و به پروردگاری [[خدا]] [[ایمان]] داشته و خدا را [[معبود]] خویش قرار می‌‌دهند و بر اساس [[بینات]] [[الهی]] [[زندگی]] خود را سامان داده‌اند، [[گرایش]] به [[عدالت]] در همه ساحات از جمله ساحت [[اقتصادی]] دارند و به [[اصلاح امور]] و [[انصاف]] و عدالت می‌‌پردازند و از [[رباخواری]]، [[بی‌انصافی]] و [[حرام]] [[خواری]] و مانند آنها اجتناب می‌‌ورزند.<ref>اعراف، آیه ۸۵؛ هود، آیه ۸۴.</ref>از نظر قرآن در تنظیم اسناد اقتصادی چون مطالبات و دیون می‌‌بایست مراعات عدالت شود تا عدالت تحقق یابد<ref>بقره، آیه ۲۸۲.</ref>؛ زیرا واژه بالعدل متعلق به «ولیکتب» است.

#'''عدالت در [[حق]] [[اهل کتاب]]''': از نظر قرآن، عدالت امری نیست که محدود به امتی دون امتی یا ملتی دون ملتی باشد، بلکه [[عدالت]] امری فراگیر است و می‌‌بایست [[مؤمنان]] آن را در [[حق]] همگان از جمله [[اهل کتاب]] اقامه کنند<ref>شوری، آیات ۱۴ و ۱۵.</ref>.

#'''عدالت در حق [[دشمنان]]''': از نظر [[قرآن]]، عدالت به معنای [[احقاق حق]] و اقامه آن است تا هر کسی به سهم و [[قسط]] خویش برسد؛ پس فرقی میان [[دوست]] و [[دشمن]]، خودی و غیر خودی نیست، بلکه می‌‌بایست همگان از این [[حق الهی]] برخوردار باشند. از این روست که [[مؤمنان]] [[عدالت]] را در [[حق]] [[دشمنان]] اقامه می‌‌کنند و اگر [[تعدی]] داشتند به همان [[میزان]] با آن [[مقابله به مثل]] می‌‌شود. در [[حقیقت]] [[اصل مقابله به مثل]] در ساختار عدالت برای همگان اقامه می‌‌شود<ref>بقره، آیات ۱۹۰ و ۱۹۴؛ مائده، آیات ۲ و ۸؛ نحل، آیه ۱۲۶؛ حج، آیه ۶۰؛ شوری، آیه ۴۰؛ ممتحنه، آیه ۸.</ref>.

#'''عدالت در حق [[فقیران]]''': از نظر [[قرآن]]، فقیران در [[اجتماع]] در شرایطی قرار می‌‌گیرند که ظلم در حق آنان حتی در [[امور اجتماعی]] نیز سرایت می‌‌کند، یعنی افزون بر [[فقر]] که نوعی [[ظلم اقتصادی]] در حق آنان است؛ زیرا [[توزیع ثروت]] به [[درستی]] انجام نشده یا سهم و قسط آنان ادا نشده و حق «[[سائل]] و [[محروم]]» به عنوان یک [[واجب عقلی]] و نقلی در حق آنان ادا نشده است، همچنین حق آنان در ساحت [[اجتماعی]] نیز داده نمی‌شود و از [[عدالت اجتماعی]] نیز محروم می‌‌شوند؛ بنابراین توجه به این اقشار اجتماعی لازم است تا عدالت در حق آنان به طور کامل اقامه شود.

#'''عدالت در حق [[کافران]]''': از نظر قرآن، [[عدالت فراگیر]] است و در [[حق]] همگان اقامه می‌‌شود، بنابراین، در حق [[کافران]] غیر معاند نیز اقامه می‌‌شود که در [[جنگ]] با [[امت اسلام]] و [[مؤمنان]] نیستند<ref>{{متن قرآن|لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ}} «[[خداوند]] شما را از [[نیکی]] ورزیدن و [[دادگری]] با آنان که با شما در کار [[دین]] [[جنگ]] نکرده‌اند و شما را از خانه‌هایتان بیرون نرانده‌اند باز نمی‌دارد؛ بی‌گمان خداوند دادگران را [[دوست]] می‌دارد» [[سوره ممتحنه]]، [[آیه]] ۸.</ref>. از نظر [[قرآن]]، [[خدا]] چنان [[عدالت‌خواهی]] و اقامه آن را دوست دارد که نگاه خاص و ویژه‌ای به مؤمنانی می‌‌کند که [[عدالت]] را در [[حق]] [[کافران]] غیر معاند اقامه می‌‌کنند؛ زیرا این گروه به عنوان مقسطین [[محبوب خدا]] هستند.

#'''عدالت در حق یتیمان''': از نظر قرآن یکی از اقشار [[ضعیف]] که امکان ظلم در حق آنان بسیار است، یتیمان است. از همین روست که [[خدا]] سفارش و توصیه بسیاری در حق آنان داشته است و بر [[رعایت عدالت]] در حق آنان تأکید دارد.<ref>نساء، آیات ۴ و ۱۲۷.</ref> از نظر قرآن، توجه [[انسان]] به [[علم خداوند]] به کارهای خیر، زمینه‌ساز [[رعایت]] [[قسط و عدل]] درباره یتیمان است همچنین از نظر قرآن اجرای قسط و عدل در مورد یتیمان در صورت ازدواج با آنان<ref>نساء، آیه ۳.</ref> شرط اساسی است؛ بنابراین در صورت [[ترس]] از بی‌عدالتی نسبت به آنان، [[ازدواج]] با دختران [[یتیم]] ممنوع است.

#'''عدالت در [[جنگ]]''': از نظر قرآن، عدالت حتی در میدان [[جنگ با دشمنان]] لازم است و [[مسلمانان]] موظف به رعایت عدالت هستند<ref>بقره، آیات ۱۹۰ و ۱۹۴؛ مائده، آیه ۲.</ref> از نظر قرآن هر کسی که عدالت حتی در حق [[دشمنان]] مراعات کند، مورد حمایت [[الهی]] است؛ زیرا یکی از راه‌های [[جلب حمایت]] الهی، رعایت عدالت در [[جنگ]] است<ref>{{متن قرآن|الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ}} «(این) ماه حرام در برابر (آن) ماه حرام است و حرمت شکنی‌ها قصاص دارد پس هر کس بر شما ستم روا داشت همان‌گونه که با شما ستم روا داشته است با وی ستم روا دارید، و از خداوند پروا کنید و بدانید که خداوند با پرهیزگاران است» سوره بقره، آیه ۱۹۴.</ref>.

از آن جایی که با «[[عدالت]]» می‌‌توان اقامه «[[حق]]» کرد؛ [[خدا]] در [[آیات]] بسیاری بر [[اقامه عدالت]] از سوی [[مردمان]] تأکید داشته و آن را نشانه‌ای از [[ورع]] و تقوایی می‌‌داند که [[انسان]] با آن می‌‌تواند [[صفات حق]] را در خود تحقق بخشد و [[عدالت]] را نزدیک‌ترین راه به [[تقوا]] معرفی می‌‌کند<ref>{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا}}، «ای مؤمنان! به دادگری بپاخیزید و برای خداوند گواهی دهید هر چند به زیان خود یا پدر و مادر و یا نزدیکان (تان) باشد و اگر (هر یک از دو طرف دعوا) دارا باشد یا نادار، خداوند به (دستگیری از) هر دو سزاوارتر است، پس (در گواهی دادن) از هوا (ی نفس) پیروی نکنید که به یک سو‌گرایید و اگر (در گواهی دادن) زبان بگردانید یا (از آن) رو برتابید بی‌گمان خداوند از آنچه می‌کنید آگاه است» سوره نساء، آیه ۱۳۵. {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}} «ای مؤمنان! برای خداوند بپاخیزید و با دادگری گواهی دهید و نباید دشمنی با گروهی شما را وادارد که دادگری نکنید، دادگری ورزید که به پرهیزگاری نزدیک‌تر است و از خداوند پروا کنید که خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است» سوره مائده، آیه ۸. {{متن قرآن|لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ}} «ما پیامبرانمان را با برهان‌ها (ی روشن) فرستادیم و با آنان کتاب و ترازو فرو فرستادیم تا مردم به دادگری برخیزند و (نیز) آهن را فرو فرستادیم که در آن نیرویی سخت و سودهایی برای مردم است و تا خداوند معلوم دارد چه کسی در نهان، (دین) او و پیامبرانش را یاری می‌کند؛ بی‌گمان خداوند توانمندی پیروزمند است» سوره حدید، آیه ۲۵.</ref>.

البته همان طوری که [[نظام تکوینی]] بر مدار و محور «حق و [[عدالت]]» سامان یافته است، [[اقامه حق]] و عدالت در [[نظام تشریعی]] نیز جزء اصول و مبانی اساسی قرار داده شده است. از این روست که در قالب «امر» [[تشریعی]] نیز [[خدا]] [[فرمان]] می‌‌دهد تا عدالت را اقامه کنند: {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ}}<ref>«به راستی خداوند به دادگری و نیکی کردن و ادای (حقّ) خویشاوند، فرمان می‌دهد و از کارهای زشت و ناپسند و افزونجویی، باز می‌دارد؛ به شما اندرز می‌دهد باشد که شما پند گیرید» سوره نحل، آیه ۹۰.</ref>

در تبیین همین معنا آن حضرت{{ع}} در جایی دیگر می‌‌فرماید: همانا [[برترین]] [[نور چشم]] و [[روشنایی]] [[بصر]]، برای حاکمان، [[پایدار]] شدن عدالت در [[سرزمین‌ها]] و بروز [[عشق]] و [[شیفتگی]] مردم است؛ و این عشق، ظاهر نمی‌شود مگر به آرامش سینه‌هایشان<ref>فیض الاسلام، سید علی نقی، ترجمه و شرح نهج البلاغه، نامه ۵۳، ص۱۰۰۶.</ref>. همچنین آن حضرت، در نامه‌ای به زیادبن ابیه که به جای [[عبدالله بن عباس]] به [[حکومت فارس]] و شهرهای اطراف آن [[منصوب]] کرد، به نقش [[عدالت]] در تحقق [[اجتماع]] و [[حفظ]] آن می‌‌نویسد: عدالت را بگستران و از [[ستمکاری]] و [[بیدادگری]] پرهیز کن؛ زیرا ستمکاری، [[مردم]] را به آوارگی کشاند و بیدادگری آنان را به [[مبارزه]] و [[شمشیر]] فرا می‌‌خواند<ref>دشتی، محمد، غررالحکم و دررالحکم، حکمت ۴۷۶، ص۷۴۲.</ref>.

[[امیرمؤمنان]] عدالت را بهترین سیاستی می‌‌داند که دولت‌ها می‌‌تواند در پیش گیرند؛ زیرا با [[بخشش]] و [[جود]] و [[احسان]] دولت‌ها نمی‌توانند هر چیزی را در جایی قرار دهند که موضع حق و مقدر آنها است. ایشان می‌‌فرماید: {{متن حدیث|خَيْرُ اَلسِّيَاسَاتِ اَلْعَدْلُ}}؛ «[[برترین]] [[سیاست‌ها]]، عدالت است»<ref>خوانساری، سید جمال الدین محمد، شرح غررالحکم و دررالحکم، ج ۳، ص۴۲۰.</ref>.

به هر حال، بر اساس [[آموزه‌های وحیانی قرآن]]، اگر شروط و [[قواعد]] و اصول [[قرآنی]] در محاکم و [[قضاوت]] مراعات نشود، این حق و [[عدالت]] خواهد بود که در قضاوت به [[مسلخ]] می‌‌رود و [[اجتماع]] [[انسانی]] به [[فساد]] و [[تباهی]] رفته و نابودی اجتماع رقم می‌‌خورد و اساس [[دولت]] و حکومت از میان می‌‌رود و از [[مشروعیت سیاسی]] و [[مشروعیت دینی]] ساقط می‌‌گردد<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عدالت در مسلخ قضاوت (مقاله)|عدالت در مسلخ قضاوت]].</ref>.

عدالت و ضد آن [[ظلم]] از پر تکرار و پرکاربردترین واژگان کلیدی قرآن است؛ زیرا از نظر [[آموزه‌های وحیانی قرآن]]، عدالت اساس نظام هستی از جمله نظام‌های [[تکوینی]] و [[تشریعی]] است؛ چراکه [[سنت الهی]] بر این قرار گرفته تا هر چیزی در جایگاهی قرار گیرد که [[حق]] است. این قرار‌گیری هر چیزی در جایگاه حق که از سوی [[خدا]] تعیین می‌‌شود، همان عدالت است. بنابراین، اگر در [[مقام]] [[تشریع]] و سنت‌های [[حاکم]] بر [[جان]] و [[جوامع بشری]] از [[احقاق حق]] و اعطای آن به صاحبش به عنوان عدالت یاد می‌‌شود، به سبب آن است که این گونه عدالت تحقق می‌‌یابد و ظلم و [[بی‌عدالتی]] رخت بر می‌‌بندد.

اصولا از نظر [[قرآن]]، تعیین مصارف ششگانه برای «فیء»، به منظور تعدیل [[ثروت]] و [[عدالت اقتصادی]] است.<ref>{{متن قرآن|مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}} «آنچه خداوند از (دارایی‌های) اهل این شهرها بر پیامبرش (به غنیمت) بازگرداند از آن خداوند و پیامبر و خویشاوند و یتیمان و مستمندان و در راه مانده است تا میان توانگران شما دست به دست نگردد و آنچه پیامبر به شما می‌دهد بگیرید و از آنچه شما را از آن باز می‌دارد دست بکشید و از خداوند پروا کنید که خداوند، سخت کیفر است» سوره حشر، آیه ۷.</ref> چنان که از نظر قرآن، تجلی [[توحید]] در [[جوامع بشری]] با اجرا و [[اقامه قسط]] و رعایت اصول و [[موازین]] عدالت اقتصادی است<ref>{{متن قرآن|وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}، «و به سوی مدین، برادرشان شعیب را فرستادیم، گفت: ای قوم من! خداوند را بپرستید که جز او خدایی ندارید، بی‌گمان برهانی از سوی پروردگارتان برایتان آمده است پس پیمانه و ترازو را تمام بپیمایید و چیزهای مردم را به آنان کم ندهید و در این سرزمین پس از سامان یافتن آن تباهی نورزید، این برای شما اگر مؤمن باشید بهتر است» سوره اعراف، آیه ۸۵. {{متن قرآن|وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ}} «و به سوی (قوم) مدین، برادرشان شعیب را (فرستادیم که به ایشان) گفت: ای قوم من! خداوند را بپرستید که خدایی جز او ندارید و در پیمانه و ترازو کم ننهید، من شما را در رفاه می‌یابم و بر شما از عذاب روزی فراگیر می‌هراسم» سوره هود، آیه ۸۴.</ref> به طوری که اگر [[جامعه]]‌ای این امور را رعایت نکند، از دایره [[توحید]] خارج نیستند؛ چراکه [[اقامه عدالت]] از جمله [[عدالت اقتصادی]] و [[اقامه قسط]] از [[نشانه‌های توحید]] و اصل مهم در [[اقتصادی]] [[اسلامی]] است<ref>{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}} «ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸. {{متن قرآن|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ}} «و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۹. {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}} «ای مؤمنان! چون وامی تا سرآمدی معیّن میان شما برقرار شد، آن را به نوشته آورید و باید نویسنده‌ای میان شما دادگرانه بنویسد و هیچ نویسنده‌ای نباید از نوشتن به گونه‌ای که خداوند بدو آموخته است سر، باز زند پس باید بنویسد و آنکه وامدار است باید املا کند و از خداوند، پروردگار خویش، پروا بدارد و چیزی از آن کم ننهد و امّا اگر وامدار، کم [[خرد]] یا ناتوان باشد یا نتواند املا کند باید سرپرست او دادگرانه املا کند و دو تن از مردانتان را نیز گواه بگیرید و اگر دو مرد نباشند یک مرد و دو زن از گواهان مورد پسند خود (گواه بگیرید) تا اگر یکی از آن دو زن از یاد برد دیگری به یاد او آورد و چون گواهان (برای گواهی) فرا خوانده شوند نباید سر، باز زنند و تن نزنید از اینکه آن (وام) را چه خرد و چه کلان به سر رسید آن بنویسید، این نزد خداوند دادگرانه‌تر و برای گواه‌گیری، استوارتر و به اینکه دچار تردید نگردید، نزدیک‌تر است؛ مگر داد و ستدی نقد باشد که (دست به دست) میان خود می‌گردانید پس گناهی بر شما نیست که آن را ننویسید و چون داد و ستد می‌کنید گواه بگیرید؛ و نویسنده و گواه نباید زیان بینند و اگر چنین کنید (نشان) نافرمانی شماست و از خداوند پروا کنید؛ و خداوند به شما آموزش می‌دهد؛ و خداوند به هر چیزی داناست» سوره بقره، آیه ۲۸۲. {{متن قرآن|لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ}} «ما پیامبرانمان را با برهان‌ها (ی روشن) فرستادیم و با آنان کتاب و ترازو فرو فرستادیم تا مردم به دادگری برخیزند و (نیز) آهن را فرو فرستادیم که در آن نیرویی سخت و سودهایی برای مردم است و تا خداوند معلوم دارد چه کسی در نهان، (دین) او و پیامبرانش را یاری می‌کند؛ بی‌گمان خداوند توانمندی پیروزمند است» سوره حدید، آیه ۲۵.</ref>.

=== عدالت در ساحت [[اجتماعی]] ـ [[سیاسی]] و [[قضایی]] ===