اقامه حدود در حدیث

این مدخل زیرشاخهٔ بحث اقامه حدود است. اقامه حدود از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: اقامه حدود در حدیث - اقامه حدود در فقه اسلامی - اقامه حدود در فقه سیاسی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

روایاتی که بر وجوب اقامۀ حدود الهی و احقاق حقوق و عدم جواز تعطیل آن دلالت دارند. این روایات به مدلول التزامی بر وجوب تأسیس و برپایی حکومت عدل الهی دلالت دارند؛ زیرا اقامۀ حدود و احقاق حقوق تنها از طریق برپایی حکومت عادلانه اسلامی و الهی امکان پذیر است.

در این زمینه روایات فراوانی وارد است که برای نمونه به روایات ذیل اشاره می‌کنیم:

۱. صحیحۀ یزید الکناسی عن ابی جعفر(ع) - فی حدیث-: «وَ لَا تَبْطُلُ حُدُودُ اللَّهِ فِي خَلْقِهِ وَ لَا تَبْطُلُ حُقُوقُ الْمُسْلِمِينَ»؛ امام باقر(ع) - در ضمن حدیثی - فرمود: هیچ‌گاه حدود الهی در میان خلق او تعطیل نمی‌گردد، و هیچ‌گاه حقوق مسلمین تعطیل نمی‌شود.

۲. صحیحۀ خلف بن حماد عن ابی‌عبدالله(ع) - فی حدیث طویل-: «أَنَّ امْرَأَةً أَتَتْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ(ع) فَأَقَرَّتْ عِنْدَهُ بِالزِّنَا أَرْبَعَ مَرَّاتٍ قَالَ: فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ وَ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّهُ قَدْ ثَبَتَ عَلَيْهَا أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ وَ إِنَّكَ قَدْ قُلْتَ لِنَبِيِّكَ(ص) فِيمَا أَخْبَرْتَهُ مِنْ دِينِكَ: يَا مُحَمَّدُ مَنْ عَطَّلَ حَدّاً مِنْ حُدُودِي فَقَدْ عَانَدَنِي وَ طَلَبَ بِذَلِكَ مُضَادَّتِي. اللَّهُمَّ فَإِنِّي غَيْرُ مُعَطِّلٍ حُدُودَكَ وَ لَا طَالِبٍ مُضَادَّتَكَ وَ لَا مُضَيِّعٍ لِأَحْكَامِكَ بَلْ مُطِيعٌ لَكَ وَ مُتَّبِعٌ سُنَّةَ نَبِيِّكَ(ص)»؛ خلف بن حماداز امام صادق(ع) - در ضمن حدیثی - روایت می‌کند فرمود: زنی نزد امیر‌المؤمنین(ع) آمد و چهار بار اقرار به زنا کرد امام صادق(ع) فرمود: پس امیرالمؤمنین(ع) سرش به سوی آسمان کرده فرمود: خداوندا همانا چهار گواهی بر این زن ثابت شد، و تو به پیامبرت(ص) در آنچه از دین و آیین خود به او خبر دادی فرمودی: ای محمد هر کس حدّی از حدود مرا تعطیل کند با من عناد و سرکشی کرده، و ضدّیّت با مرا خواسته، خداوندا همانا من حدود تو را هرگز تعطیل نخواهم کرد، و ضدّیّت با تو را نخواهم خواست و احکام تو را از بین نخواهم برد، بلکه مطیع و فرمانبردار توأم، و پیرو سنت پیامبر تو می‌باشم.

۳. کلینی به سند صحیح از امام باقر(ع) روایت می‌کند: «قَالَ: كَانَ لِأُمِّ سَلَمَةَ زَوْجَةِ النَّبِيِّ(ص) أَمَةٌ فَسَرَقَتْ مِنْ قَوْمٍ فَأُتِيَ بِهَا النَّبِيُّ(ص) فَكَلَّمَتْهُ أُمُّ سَلَمَةَ فِيهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ(ص): يَا أُمَّ سَلَمَةَ هَذَا حَدٌّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَا يُضَيَّعُ، فَقَطَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ(ص)»؛ فرمود: ام سلمه همسر پیامبر کنیزی داشت که از قومی سرقت کرده بود، او را نزد پیامبر(ص) آوردند پس ام سلمه با رسول اکرم(ص) دربارۀ آن کنیز سخن گفت و برای او درخواست گذشت نمود پس رسول خدا(ص) به ام سلمه فرمود: هان ای ام‌سلمه این حدّی از حدود خدای عزوجل است که قابل اهمال و تضییع نیست پس رسول اکرم(ص) حدّ دزدی بر او جاری کرند.

۴. در مستدرک الوسائل از دعائم الاسلام نقل می‌کند: «رُوِّينَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ(ع): أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ(ص) أُتِيَ بِامْرَأَةٍ لَهَا شَرَفٌ فِي قَوْمِهَا قَدْ سَرَقَتْ فَأَمَرَ بِقَطْعِهَا، فَاجْتَمَعَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ(ص) نَاسٌ مِنْ قُرَيْشٍ، وَ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ تَقْطَعُ امْرَأَةً شَرِيفَةً مِثْلَ فُلَانَةَ فِي خَطَرٍ يَسِيرٍ؟ قَالَ: نَعَمْ، إِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِمِثْلِ هَذَا، كَانُوا يُقِيمُونَ الْحُدُودَ عَلَى ضُعَفَائِهِمْ وَ يَتْرُكُونَ أَقْوِيَاءَهُمْ وَ أَشْرَافَهُمْ، فَهَلَكُوا»؛ برای ما روایت کرده‌اند از ابی‌عبدالله (امام صادق)(ع) از پدرش از پدرانش(ع) که: زنی را به محضر رسول الله(ص) آوردند که از جایگاه اجتماعی بالایی برخوردار بود و در میان قومش بلند پایه بود وسرقت کرده بود، حضرت دستور دادند دست او را بریدند، پس جمعی از قریش نزد حضرت آمدند و گفتند: یا رسول الله دست زن شریف و بلند پایه‌ای را همچون فلانی را قطع می‌کنید برای یک امر ناچیزی؟ فرمود: آری، همانا اقوام پیش از شما به همین سبب هلاک شدند، ضعیفان خود را کیفر می‌کردند، و قدرتمندان و اشراف خود را رها می‌کردند به همین سبب به هلاکت رسیدند.

دلالت روایت بر وجوب اقامۀ حدود مطلقاً تام است، و ارسال، مُضرّ به استدلال نیست؛ زیرا قرائن کتابی و روایی مؤیّد مضمون آن است.

۵. نیز مستدرک الوسائل از دعائم الاسلام نقل می‌کند: «عَنْ رَسُولِ اللَّهِ(ص) أَنَّهُ نَهَى عَنْ تَعْطِيلِ الْحُدُودِ، وَ قَالَ: إِنَّمَا هَلَكَ بَنُو إِسْرَائِيلَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُقِيمُونَ الْحُدُودَ عَلَى الْوَضِيعِ دُونَ الشَّرِيفِ»؛ از رسول اکرم(ص) روایت است که نهی از تعطیل حدود فرمود، و گفت: بنی‌اسرائیل بدین سبب هلاک شدند که حدود را بر فرودستان جاری می‌کردند و بر فرادستان جاری نمی‌کردند. ‏

۶. مستدرک الوسائل از دعائم الاسلام نقل می‌کند: «عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ(ع) أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى رِفَاعَةَ: أَقِمِ الْحُدُودَ فِي الْقَرِيبِ يَجْتَنِبْهَا الْبَعِيدُ، لَا تُطَلُّ الدِّمَاءُ، وَ تُعَطَّلُ الْحُدُودُ»؛ از امیرالمؤمنین(ع) روایت است که به رفاعه نوشت: حدود را بر نزدیکان جاری کند تا آنان‌که دورتر‌اند از خلاف‌کاری بپرهیزند، و خونی که ریخته شده به هدر نمی‌رود، و حدود الهی تعطیل نمی‌شود.

۷. همان منبع، از امام صادق(ع) روایت می‌کند: «أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِ مَنْ أَوْصَاهُ: عَلَيْكَ بِإِقَامَةِ الْحُدُودِ عَلَى الْقَرِيبِ وَ الْبَعِيدِ وَ الْحُكْمِ بِكِتَابِ اللَّهِ فِي الرِّضَاءِ وَ السَّخَطِ وَ الْقَسْمِ بِالْعَدْلِ بَيْنَ الْأَحْمَرِ وَ الْأَسْوَدِ»؛ که به برخی از کسانی که بدان‌ها وصیت کرد فرمود: تو را باد که حدود را بر‌پا داری بر نزدیک و دور و حکم به کتاب خدا کنی در آنجا که رضایت تو یا نارضایتی توست، و توزیع عادلانه کنی میان سرخ و سیاه.

۸. شیخ مفید در امالی به سندش از امیرالمؤمنین(ع) روایت می‌کند: «قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص): إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَدَّ لَكُمْ حُدُوداً فَلَا تَعْتَدُوهَا وَ فَرَضَ عَلَيْكُمْ فَرَائِضَ فَلَا تُضَيِّعُوهَا وَ سَنَّ لَكُمْ سُنَناً فَاتَّبِعُوهَا وَ حَرَّمَ عَلَيْكُمْ حُرُمَاتٍ فَلَا تَهْتِكُوهَا وَ عَفَا لَكُمْ عَنْ أَشْيَاءَ رَحْمَةً مِنْهُ لَكُمْ مِنْ غَيْرِ نِسْيَانٍ فَلَا تَتَكَلَّفُوهَا»؛ فرمود: رسول خدا(ص) فرمودند: همانا خدای تعالی حدود را برای شما معین فرموده آن حدود را زیر پا نگذارید، و فرائض و واجباتی را بر شما مقرر کرده آنها را تضییع نکنید، و سنت‌ها و قوانینی را قرار داده است از آنها پیروی کنید و اشیائی را بر شما حرام کرده است پس آن حرمت‌ها را نگهدارید، و چیزهایی را از روی مهر و شفقت مورد عفو و بخشش قرار داده است بدون آنکه آنها را فراموش کرده باشد پس خود را در انجام آنها به رنج و تکلف نیندازید.

دلالت این روایات بر وجوب اقامۀ حدود و احکام الهی روشن است.

۹. در مستدرک الوسائل از غررالحکم نقل می‌کند: «عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ(ع) أَنَّهُ قَالَ: لَا يَسْعَدُ أَحَدٌ إِلَّا بِإِقَامَةِ حُدُودِ اللَّهِ وَ لَا يَشْقَى أَحَدٌ إِلَّا بِإِضَاعَتِهَا»؛ هیچ کس جز با اقامۀ حدود به سعادت دست نمی‌یابد، و هیچ کس به بدبختی و فلاکت نمی‌افتد مگر به سبب تضییع آن حدود.

۱۰. شریف رضی در نهج البلاغه از امیرالمؤمنین(ع) روایت می‌کند: «قَالَ(ع): فَرَضَ اللَّهُ الْإِيمَانَ تَطْهِيراً مِنَ الشِّرْكِ» ‏- تا آنجا که فرمود- «وَ إِقَامَةَ الْحُدُودِ إِعْظَاماً لِلْمَحَارِمِ»؛ فرمود: خداوند ایمان را فرض کرد برای پاکی از آلودگی شرک - تا آنجا که فرمود - و برپایی حدود را مقرر فرمود برای بزرگداشت حرمت‌ها.

۱۱. کلینی در کافی به سند صحیح - در ضمن حدیثی- از امام صادق(ع) روایت می‌کند: «قَالَ: أَ لَا تَعْلَمُ أَنَّ مَنِ انْتَظَرَ أَمْرَنَا وَ صَبَرَ عَلَى مَا يَرَى مِنَ الْأَذَى وَ الْخَوْفِ فَهُوَ غَداً فِي زُمْرَتِنَا؟! فَإِذَا رَأَيْتَ الْحَقَّ قَدْ مَاتَ وَ ذَهَبَ أَهْلُهُ وَ رَأَيْتَ الْجَوْرَ قَدْ شَمِلَ الْبِلَادَ» - تا آنجا که فرمود -: «وَ رَأَيْتَ الْحُدُودَ قَدْ عُطِّلَتْ وَ عُمِلَ فِيهَا بِالْأَهْوَاءِ»؛ در ضمن حدیثی فرمود: آیا نمی‌دانی که آن کس که در انتظار امر باشد و بر آزار و هراسی که می‌بیند صابر و شکیبا باشد پس همانا او فردا در زمره و گروه ما خواهد بود، پس آنگاه که دیدی حق مرده و اهلش از بین رفته‌اند و دیدی که ستم فراگیر شده - تا آنجا که فرمود - و دیدی که حدود الهی معطل شده و بر اساس هوای نفس با آنها رفتار شده. تا آنجا که در آخر روایت می‌فرماید: «وَ اعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ فِي سَخَطِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِنَّمَا يُمْهِلُهُمْ لِأَمْرٍ يُرَادُ بِهِمْ فَكُنْ مُتَرَقِّباً وَ اجْتَهِدْ لِيَرَاكَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي خِلَافِ مَا هُمْ عَلَيْهِ...» الی آخر الروایة؛ و بدان که چنین مردمی مشمول خشم خدای عزوجل می‌باشند، لکن به سبب سرنوشتی که برای آنان در نظر گرفته است به آنان مهلت می‌دهند. پس در انتظار باش و تلاش کن خداوند تو را در حال و وضعی بر خلاف حال و وضع آنان ببیند.

دلالت روایت فوق بر جوب اقامۀ حدود الهی تام است؛ زیرا روایت در مقام بیان اوصاف جامعۀ مورد خشم و غضب الهی است چنان‌که با اشاره به جامعۀ دارای اوصاف یاد شده فرمود: «وَ اعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ فِي سَخَطِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِنَّمَا يُمْهِلُهُمْ لِأَمْرٍ يُرَادُ بِهِمْ»؛ «و بدان که چنین مردمی مشمول خشم خدای عزوجل می‌باشند، لکن به سبب سرنوشتی که برای آنان در نظر گرفته است به آنان مهلت می‌دهد» و از جمله اوصاف این جامعه را تعطیل حدود الهی بیان فرمود: «وَ رَأَيْتَ الْحُدُودَ قَدْ عُطِّلَتْ»؛ «و حدود را می‌بینی که معطل شده» و در ذیل روایت با تأکید بر وجوب مخالفت این جامعه در اوصاف یاد شده که از جملۀ آنها تعطیل حدود الهی است فرمود: «وَ اجْتَهِدْ لِيَرَاكَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي خِلَافِ مَا هُمْ عَلَيْهِ»؛ «تلاش کن خداوند تو را در حال و وضعی بر خلاف حال و وضع آنها ببیند» و معلوم است که وجوب مخالفت با تعطیل حدود الهی به معنای وجوب اقامۀ حدود الهی است.

بنابراین روایت فوق بر وجوب اقامۀ احکام الهی و حرمت تعطیل حدود خداوند مطلقاً، دلالت دارد.

۱۲. شیخ طوسی به سند صحیح از امام صادق(ع) روایت می‌کند: «قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ(ع) لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: ثَلَاثٌ إِنْ حَفِظْتَهُنَّ وَ عَمِلْتَ بِهِنَّ كَفَتْكَ مَا سِوَاهُنَّ، وَ إِنْ تَرَكْتَهُنَّ لَمْ يَنْفَعْكَ شَيْ‏ءٌ سِوَاهُنَّ. قَالَ: وَ مَا هُنَّ يَا أَبَا الْحَسَنِ؟ قَالَ(ع): إِقَامَةُ الْحُدُودِ عَلَى الْقَرِيبِ وَ الْبَعِيدِ، وَ الْحُكْمُ بِكِتَابِ اللَّهِ فِي الرِّضَا وَ السَّخَطِ، وَ الْقَسْمُ بِالْعَدْلِ بَيْنَ الْأَحْمَرِ وَ الْأَسْوَدِ. قَالَ عُمَرُ: لَعَمْرِي لَقَدْ أَوْجَزْتَ وَ أَبْلَغْتَ»؛ امیرالمؤمنین(ع) به عمربن الخطاب فرمود: سه چیز است اگر آنها را حفظ کرده و به آنها عمل کنی تو را از چیزهای دیگر بی‌نیاز می‌کند، و اگر آنها را رها کنی، چیزهای دیگر سودی برای تو نخواهند داشت. عمر گفت: آن سه چیز چیستند ای ابوالحسن؟ حضرت فرمود: اقامۀ حدود بر نزدیک و دور، و حکم به کتاب خدا در خرسندی و ناخرسندی و توزیع عادلانه میان سرخ و سیاه. عمر گفت: به جانم سوگند همانا خلاصه و رسا گفتی.

دلالت روایت بر وجوب اقامۀ حدود مطلقاً بر قریب و بعید روشن است؛ زیرا اضافه بر سیاق روایت عبارت: «إِنْ تَرَكْتَهُنَّ لَمْ يَنْفَعْكَ شَيْ‏ءٌ سِوَاهُنَّ»؛ «اگر آنها را رها کنی چیزهای دیگر سودی برای تو نخواهند داشت» بر وجوب این سه امر - از جمله اقامۀ حدود بر قریب و بعید - دلالت می‌کند.

منابع

1. اراکی، محسن، فقه نظام سیاسی اسلام ج۳