بحث:رشد اقتصادی در قرآن

راهبردهای قرآنی برای تحقق و پایداری رشد اقتصادی

نخست: اقتصاد مقاومتی به‌عنوان الگوی رشد پایدار

1. مفهوم و ضرورت اقتصاد مقاومتی برای رشد پایدار
2. نقش استقامت فردی و جمعی در تاب‌آوری اقتصادی
3. خودکفایی و استقلال اقتصادی در سایه استقامت

دوم: جهش اقتصادی: الزامات و راهکارها

1. نقش ویژه عوامل معنوی در تحقق جهش
2. مانع‌زدایی از قوانین بازدارنده رشد
3. مدیریت انقلابی و جهادی برای تحقق رشد
4. تأمین مالی مناسب برای پروژه‌های رشد

سوم: مدیریت بحران‌های اقتصادی مؤثر بر رشد

1. تحلیل صحیح علل بحران (ابتلاء یا کیفر الهی)
2. راهکارهای قرآنی عبور از بحران
3. عدم اتکا به دشمنان در شرایط بحران

عوامل رشد و شکوفایی اقتصادی

نخست: عوامل مادی

1. زمین پاک و حاصلخیز
2. آب و منابع آبی کافی
3. کار و تلاش انسانی در جهت تولید و افزایش بهره‌وری
4. متخصصان متعهد و منابع انسانی کارآمد

دوم: عوامل معنوی

1. امنیت و آرامش اجتماعی-سیاسی
2. ایمان و تقوای الهی
3. شریعت‌محوری و پایبندی به آموزه‌های وحیانی
4. استقامت در دین و ملازمت با دین حق
5. انفاق و گردش ثروت در جامعه
6. استغفار و توبه برای جلب برکات الهی
7. دعا، شکر، عبادت و امید به فضل الهی
8. نقش امدادهای غیبی در فرآیند رشد
9. پذیرش تفاوت‌ها و بهره‌گیری از توان‌های متنوع جامعه

الزامات ساختاری و مدیریتی برای رشد اقتصادی

شرط "رشید" در مدیران و فعالان اقتصادی

1. مفهوم قرآنی "رشد" و راه کسب آن
2. لزوم واگذاری مسئولیت‌های اقتصادی به افراد "رشید"

ویژگی‌های مدیران برای تحقق رشد اقتصادی

1. تعهد و امانت‌داری در مدیریت منابع اقتصادی
2. تخصص و تمکن در امور اقتصادی
3. قدرت علمی و عملی
4. صبر و استقامت در مدیریت
5. مشورت‌پذیری و قاطعیت در تصمیم‌گیری‌ها
6. توکل بر خدا در مدیریت اقتصادی

موانع و تهدیدهای رشد اقتصادی

موانع اعتقادی و رفتاری

1. کفر و بی‌ایمانی به‌عنوان مانع رشد
2. فسق و عصیانگری در برابر قوانین الهی
3. غفلت از خدا و آیات الهی
4. بی‌تقوایی و عدم تعهد

موانع ساختاری و عملکردی

1. توزیع ناعادلانه ثروت
2. ناکارآمدی مدیریتی و نهادی
3. قوانین دست‌وپاگیر و نامتناسب

فساد اقتصادی به عنوان مانع اصلی رشد

1. فساد به مثابه شاخص جامعه بیمار و ضد رشد
2. مصادیق فساد اقتصادی (ربا، کم‌فروشی، احتکار، اختلاس، پولشویی، قاچاق و فرار مالیاتی)
3. تخریب محیط زیست و تأثیر آن بر رشد اقتصادی

مبارزه با مفسدان اقتصادی برای تضمین رشد

1. مفهوم محاربه اقتصادی و افساد فی‌الارض
2. مجازات محاربان اقتصادی برای تضمین رشد
3. اصلاح فضای اقتصادی و پیشگیری از فساد

عوامل مادی پیشرفت و رشد اقتصادی

برای دست یابی به پیشرفت و رشد اقتصادی نیازمند بسترها و زمینه‌ها و نیز عواملی هستیم که برخی از آنها عوامل مادی و برخی دیگر معنوی می‌‌باشد. قرآن به هر دو دسته از عوامل مادی و معنوی اشاره دارد.

از جمله عوامل مادی رشد و پیشرفت اقتصادی می‌‌توان به زمین و خاک اشاره کرد. مراد از زمین و خاک که در آیه ۵۸ سوره اعراف و نیز ۱۵ سوره سبا به آن اشاره شده، خاک مناسب برای کشاورزی، معدن و کانی‌ها و مانند آن در صنعت است. باتوجه به اینکه پیشرفت و رشد اقتصادی ارتباط تنگاتنگی با اموری چون کشاورزی و صنعت دارد، لازم است تا مواد مناسب برای تولید وجود داشته باشد. به عنوان نمونه برای تولید رایانه‌ها، نیازمند عناصر مادی هستیم تا تراشه‌ها و دیگر سخت افزارها تهیه شود. برای تولید انرژی هسته‌ای نیز به معادن و کانی‌هایی چون اورانیوم و مانند آن نیاز است. بنابراین زمین خوب و مناسب از مهم‌ترین عناصر رشد و پیشرفت اقتصادی است. هرکشوری که از زمین خوب و با معادن غنی برخوردار باشد، از رشد و توسعه خوب اقتصادی برخوردار خواهد شد.

آب و دسترسی به دریاهای آزاد و اقیانوس‌ها نیز از دیگر عوامل مادی رشد اقتصادی است که در آیاتی از جمله آیه ۵۲ سوره هود و ۱۰ تا ۱۲سوره نوح و ۱۶ سوره جن به آن توجه داده شده است. آب، مایه حیات انسان و گیاه و جانوران است. افزون بر این، آب عامل انتقال کالا و ثروت از منطقه‌ای به منطقه دیگر است و بارگیری کالا از طریق کشتی و جابه جایی آن ازاین طریق مقرون به صرفه اقتصادی است.

شاید بتوان کار و تلاش آدمی را نیز یکی از عوامل مادی رشد و پیشرفت اقتصادی برشمرد. خداوند در آیاتی به این عامل توجه داده و به عنوان مهم‌ترین و موثرترین عامل در تولید ثروت از آن یاد کرده است. از جمله در آیه ۱۵ سوره ملک، کار و تلاش بر روی زمین را عامل تأمین روزی و زندگی بشر دانسته است. این بدان معناست که انسان با کار و تلاش می‌‌تواند از عوامل دیگر چون زمین و آب بهره جوید و آن را به عنوان ثروت به کار گیرد.

به هرحال، کار از مهمترین و اساسی‌ترین عوامل در عرصه تولید ثروت است. جامعه‌ای که با کار و تلاش همراه باشد، می‌‌تواند امیدوار باشد که به رشد و توسعه اقتصادی دست یابد.

عوامل معنوی رشد و پیشرفت اقتصادی

در علم اقتصاد سرمایه‌داری تنها به عوامل مادی توجه می‌‌شود و کمتر به عوامل معنوی رشد و پیشرفت اقتصادی بها و ارزشی داده شده است. البته این گونه نیست که آنان از عوامل معنوی غافل باشند، ولی عوامل معنوی که از سوی آنان مورد توجه و تأکید است، عوامل معنوی مرتبط با عوامل مادی صرف و به دور از آخرت‌گرایی و عدالت‌محوری است.

ایمان

این درحالی است که نظام اسلامی، اقتصاد را بر پایه عوامل معنوی دیگری شکل می‌‌دهد. از جمله عوامل مهم معنوی در آموزه‌های قرآنی، ایمان است. خداوند در آیه ۹۶ سوره اعراف ایمان به خدا و معارف الهی را از عوامل معنوی مهم در رسیدن به پیشرفت و رشد اقتصادی برمی شمارد؛ زیرا انسان مؤمن با اعتقاد به مأموریت الهی خود در زمین، در اندیشه شناخت و تولید علم و تبدیل آن به فن‌آوری در راستای آبادانی و استعمار زمین است و کار و تلاش خویش را برای افزایش بهره وری بهتر و بیشتر افزایش می‌‌دهد. همین انگیزه معنوی و جلب رضایت و خشنودی خداوند و انجام مأموریت و مسئولیت الهی است که مشوق جدی مؤمنان به تولید و توسعه و رشد اقتصای می‌‌شود.

استغفار

خداوند در آیات ۳ و ۵۲ سوره هود و نیز ۱۰ و ۱۱ سوره نوح، عامل استغفار را به عنوان یکی از مهمترین عوامل معنوی پیشرفت و رشد اقتصادی معرفی می‌‌کند. این عامل افزون بر نقش‌هایی که در جامعه ایفا می‌‌کند به انسان کمک می‌‌کند که در صورت تعدی و تجاوز از قانون به اصلاح رفتار خویش پرداخته و با استغفار و توبه و بازگشت به اصل حق و عدالت، به بازسازی کردار و رفتار نادرست خویش اقدام کند. این گونه است که استغفار نقش بازسازی و اصلاح‌گری را در میان جامعه به عهده می‌‌گیرد و امکان بازگشت سرمایه انسانی و مادی به مسیر درست را فراهم می‌‌آورد.

انفاق

از دیگر عوامل معنوی که در اقتصاد اسلامی برای رشد و پیشرفت اقتصادی مطرح و بر آن تأکید شده، انفاق است. انفاق به معنای واگذاری برخی از درآمدها و ثروت‌ها به دیگران جهت بهره‌مندی از آن، این فرصت را به دیگر اعضای ناتوان و فقیر جامعه می‌‌دهد تا در مسیر پیشرفت و رشد اقتصادی همکاری کنند. هر چند که گام‌های این افراد دریافت کننده انفاق سست و ضعیف است، ولی در مجموع به اقتصاد جامعه کمک می‌‌کند تا در یک روند سازنده و فراگیر به رشد و پیشرفت متوازن و متعادل خود ادامه دهد. از این رو خداوند انفاق را به جهاتی از جمله حکمت پیش گفته به عنوان یکی از عوامل مهم معنوی رشد و پیشرفت اقتصادی شناسایی و معرفی می‌‌کند.

وعده خداوند به مؤمنان برای رونق اقتصادی

خدا بصراحت درباره کساد اقتصادی در شرایط تحریم به مؤمنان واقعی یادآور می‌شود که محبت الهی موجب می‌شود تا مشکلات اقتصادی نه تنها حلّ شود، بلکه رونق اقتصادی و شکوفایی در سایه فضل الهی برای مؤمنان تحقق یابد؛ زیرا مشیت الهی بر این قرار گرفته تا به اهل ایمان کمک کند. پس امتی که ‌ترس از رکود اقتصادی به دلیل کسادی تجارت خارجی و محدودیت‌های اعمالی دشمنان مستکبر جهانی دارد: ﴿وَتِجَـٰرَةٌۭ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا﴾، می‌بایست به خدا امیدوار باشد که مشیت الهی فوق هر اراده و مشیتی است و خدا از جایی که انسان گمان نمی‌کند او را بی‌نیاز می‌کند و با فضل و امدادهای غیبی خویش مشکلات اقتصادی را همانند مشکلات و محاصره نظامی بر می‌دارد؛ چنانکه خود بصراحت می‌فرماید:به تحقیق خدا شما را در جاهای بسیاری نصرت کرد.. و زمانی که زمین با همه فراخی بر شما تنگ آمد.. و لشکریانی رافرستاد که شما آنان را نمی‌دیدید و خدا کسانی که کافر شدند را عذابی سخت کرد.. و اگر از فقر و تنگنای اقتصادی هراسان هستید، پس به تحقیق خدا شما را به فضل خویش اگر بخواهد غنی و بی‌نیاز می‌سازد؛ زیرا خدا علیم و حکیم است. این آیات بصراحت از امدادهای غیبی در مسائل گوناگون نظامی و اقتصادی سخن به میان آورده است؛ در حالی که بر اساس برآوردهای ظاهری و بسندگی به اسباب ظاهری هیچ موفقیت و پیروزی نمی‌بایست نصیب مؤمنان شود؛ اما اسباب معنوی که در راس آن امدادهای غیبی خدا به مؤمنان قرار دارد، نه تنها مشکلات را بر طرف کرد، بلکه مؤمنان را پیروز و موفق گردانید و بی‌نیازی اقتصادی را برای آنان رقم زد.

عوامل و اسباب معنوی در جهش اقتصادی

اگر بخواهیم جهش در تولید و اقتصاد را تجربه کنیم باید افزون بر اسباب مادی و ظاهری، به اسباب معنوی نیز توجه داشته باشیم، این اسباب معنوی شامل امور بسیاری است که برخی از آنها از نگاه قرآن عبارتند از:

1. ایمان: از مهم‌ترین عوامل و اسباب معنوی که در هر کاری از جمله اقتصاد می‌تواند تأثیر مثبت و مستقیم داشته باشد ایمان است؛ زیرا ایمان در کنار عمل صالح موجب می‌شود تا خدا برکات را بر امتی سرازیر کند.
2. تقوای الهی: در کنار ایمان، تقوای الهی بسیار نقش دارد. این تقوای الهی همان حرکت بر مدار دین اسلام و آموزه‌های وحیانی آن است که تحقق بخش عبادت واقعی است. این‌گونه است که برکات و رشد اقتصادی و جهش تولید و مانند آن در یک امت تحقق می‌یابد و خدا به شکل خاص به آنان عنایت می‌ورزد.
3. امنیت فراگیر و جامع: از دیگر عوامل موثر در رشد و جهش تولید و اقتصاد می‌توان به امنیت‌ اشاره کرد؛ زیرا هرگونه اختلال در امنیت اجتماع یا افراد مانند فقدان امنیت روانی در یک امت، عامل کاهش رشد اقتصادی یا حتی کسادی و رکودی اقتصادی است. بنابراین، باید به عامل معنوی امنیت بسیار توجه شود. شکی نیست که امنیت حقیقی از نظر قرآن در سایه ایمان پدید می‌آید؛ زیرا ریشه ایمان همان امنیت است که با تعالیم عبادی اسلام و عمل به آموزه‌های وحیانی آن تحقق می‌یابد. پس هر کسی که رشد اقتصادی و جهش تولید می‌خواهد می‌بایست به ایمان به خدا و امنیت نشات گرفته از آن توجه خاص کند. البته امنیت فراگیر مادی و ظاهری و نظامی و مانند آنها نیز متأثر از همین ایمان است.
4. عقلانیت: از نظر آموزه‌های قرآن تعقل یکی از اسباب معنوی در توفیق و موفقیت است؛ به این معنا که اگر کسی بخواهد در کاری موفق باشد، می‌بایست از عنصر معنوی عقلانیت و تعقل بهره گیرد و در محاسبات خویش حق و خدا را در مدنظر قرار دهد؛ زیرا کسی که تعقل نمی‌ورزد گوش به سخنان و برنامه‌های مبتنی بر حق‌محوری و خدامحوری نمی‌دهد و اگر بشنود آن را جامه عمل نمی‌پوشاند، بلکه به این سخنان و برنامه‌ها پشت می‌کند. مدیریت اقتصادی کشور و امت می‌بایست در دست عقلایی باشد که با عقلانیت خویش منابع ثروت از مادی و معنوی و ظاهری و باطنی را به خدمت می‌گیرند تا مشکلات را از پیش رو بر دارند و در تحریم‌ها.
5. جهاد در راه خدا: کسانی به امداد غیبی دست می‌یابند که جهاد در راه خدا را در برنامه‌ریزی خویش مدنظر قرار دهند؛ زیرا کسانی که در راه خدا هر کاری را انجام می‌دهند، خدا با معیت خویش آنان را به سر انجام مقصد و مقصود می‌رساند. پس اگر امتی بخواهد در کار جهش تولید و اقتصاد موفق باشد، می‌بایست با خدا معامله کند و جهاد در راه خدا را به‌عنوان یک فرهنگ در خود نهادینه سازد و با تفکر جهادی به میدان کارزار اقتصادی گام بگذارد تا توفیق الهی رفیق راه اقتصاد ی او شود.
6. امید به خدا: دستیابی به توفیق الهی نیازمند امید به خدا است؛ زیرا کسی که به خدا امیدی ندارد و از او مایوس است، در هر کاری که وارد شود نمی‌تواند موفقیتی کسب کند. بنابراین، لازم است که جهادگران عرصه تولید با امید به خدا در کار اقدام کنند و امیدوار باشند که از امداد و توفیق‌های الهی بهره‌مند می‌شوند و خدا با معیت خویش آنان را یاری می‌رساند. در آیات قرآن بارها از این امر سخن به میان آمده است؛ چنانکه حضرت موسی(ع) در اوج تنهایی صرفاً، با امید به خدا از معیت الهی بهره‌مند شد و خدا او را در کارهایش موفق و سربلند کرد.
7. دعا: انسان باید با ذکر الهی و دعا پیوند خویش را با خدایی حفظ کند که همه هستی در اختیار اوست و اگر بخواهد آتش را گلستان می‌کند و اسباب را از اسباب بودن خارج می‌سازد و بی‌اسباب پیروزی را رقم می‌زند. مؤمنان در هر کاری از جمله اقتصادی می‌بایست دست به دعا بردارند و با اتصال به منبع لایزال قدرت و ثروت و عزت از او بخواهند تا با اسباب یا بی‌اسباب آنان را موفق سازند؛ چراکه خزائن هستی در اختیار خدا است.
8. عبادت: بی‌گمان استعانت‌جویی خالصانه از خدا نیازمند عبادتی خالصانه است. بنابراین، مؤمنانی که خالصانه خدا را عبادت می‌کنند و در عبادت شرک نمی‌ورزند، خدا را به‌عنوان همه‌کاره هستی می‌پذیرند و تنها به او امید می‌بندند؛ زیرا می‌دانند که تنها اوست که اسباب ساز است و به اسباب، قدرت تأثیر می‌دهد؛ وگرنه اگر مشیت و اذن الهی نباشد هیچ سببی تأثیری نخواهد داشت؛ چنانکه آتش بر ابراهیم(ع) تأثیری نداشت.
9. شکر: از عوامل معنوی موفقیت و پیروزی، شکرگزاری زبانی و عملی است؛ کسی که شکر می‌گزارد خدا نه تنها به نعمت او می‌افزاید، بلکه سعه صدری در دل او قرار می‌دهد که موجب افزایش قدرت و توان او شده و مشکلات را به سادگی از پیش رو بر می‌دارد.
10. انفاقات مالی و نماز: کسی که انفاقات مالی دارد و نماز می‌گزارد، از امدادهای الهی بهره‌مند می‌شود و خدا به او یاد می‌دهد که چگونه کارهای خیری را انجام دهد که موفقیت او را موجب می‌شود. در حقیقت امدادهای غیبی از طریق القاء و الهام و حتی وحی غیرتشریعی پیامد قرار گرفتن در مسیر توحید و هدایت‌های الهی است که با انجام کارهای نیک و اعمال صالح از جمله انفاقات مالی و نماز همراه می‌شود. از نظر قرآن، انفاقات مالی حتی از سوی کسانی که مشکل اقتصادی دارند خود موجب رشد اقتصادی می‌شود و انفاق مالی به‌عنوان یک عامل معنوی در بهبود اقتصاد خانواده و امت تأثیر مستقیم دارد.
11. توکل: توکل بر خدا یکی از مهم‌ترین عوامل معنوی در بهره‌مندی از امدادهای غیبی است. اصولا توکل موجب افزایش روحیه در متوکلین، شهامت و شجاعت در اقدام عملی، استقامت و صبوری در برابر مشکلات و مصیبت‌ها، کفایت امور از سوی خدا، بهره‌مندی از فضل و عنایت خاص الهی، استعانت‌جویی فقط از خدا و مانند آنها می‌شود که خود مهم‌ترین عامل معنوی در پیروزی و موفقیت‌ها در هر کاری است. در فعالیت اقتصادی، توکل می‌تواند به‌عنوان موتور اصلی فعالیت‌های جهادگران مؤمن در عرصه تولید وجهش اقتصادی باشد.
12. استغفار و توبه: از دیگر عوامل موثر معنوی می‌بایست به استغفار و توبه‌ اشاره کرد که بستر رشد اقتصادی و موفقیت و جهش تولید و مانند آنها می‌شود.
13. استقامت بر دین اسلام: مؤمنانی که بر دین استقامت می‌ورزند و از اصول بنیادین آن کوتاه نمی‌آیند خدا از طرق مختلف به ایشان امداد می‌رساند و مشکلاتشان را حل و فصل می‌کند.
14. عمل به اسلام: اسلام به‌عنوان فلسفه و سبک زندگی الهی مطرح است و اگر کسی بخواهد ازمواهب الهی در دنیا و آخرت بهره‌مند شود می‌بایست به اسلام به این عنوان توجه و اهتمام ورزد. بر این اساس، هرگونه‌ گریز از اسلام و احکام آن می‌تواند عامل مشکلات گوناگون از جمله اقتصادی باشد. برای رهایی از مشکلات و نیز بهره‌مندی از امدادهای غیبی الهی باید عمل به اسلام در همه شرایع الهی در دستور کار قرار گیرد..