علی بن مهزیار اهوازی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث اصحاب امام کاظم است. علی بن مهزیار اهوازی از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: علی بن مهزیار اهوازی در معارف مهدویت - علی بن مهزیار اهوازی در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردآشنایی اجمالی
ابوالحسن علی بن مهزیار اهوازی دورقی اصالتاً از دورق خوزستان[۱]، اهل هند، روستایی در فارس و ساکن اهواز بود[۲]. امام کاظم[۳]، امام رضا، امام جواد و امام هادی (ع)[۴] را درک کرد و صحابی ایشان بود. از امام هشتم و نهم[۵] و همچنین از فضالة بن ایوب و محمد بن اسماعیل بن بزیع روایت کرده است[۶]. راویانی چون عباس بن معروف، محمد بن عبدالجبار، حسین بن اسحاق، محمد بن عیسی یقطینی و سهل بن زیاد از او نقل حدیث نمودهاند[۷].
علی بن مهزیار از یاران خاص امام جواد و امام هادی (ع) بود و از سوی آنان وکیل برخی مناطق بود، از اینرو توقیعاتی درباره او برای شیعیان نوشته شد که وی را مدح نمود. او در نقل روایت، ثقه و در عقیده، غیر قابل طعن است. پدرش نصرانی بود که به اسلام گروید و گفتهاند که خود علی نیز در کودکی اسلام آورد و تشیع را اختیار کرد[۸]. از او به عنوان فقیه و مفسر تعبیر کردهاند[۹].
تاریخ وفات وی روشن نیست، اما نجاشی ذیل ترجمه حریز میگوید: محمد بن علی انصاری از علی بن مهزیار به سال ۲۲۹ه حدیث شنیده است[۱۰].[۱۱]
علی بن مهزیار درخشانترین اصحاب امام جواد(ع) و در تقوا و فضل و دانش از عالمان نامی روزگار خود بود. در اینجا به نکتههای برجستهای از زندگی او میپردازیم:
علی بن مهزیار ابتدا مسیحی بود و به لطف هدایت خداوند مسلمان شد و اسلامش خالص بود[۱۲]. وی در عبادت و بندگی خدا سرآمد عابدان بود، بهگونهای که در بندگی و تقوا همانند او دیده نمیشد. او آنچنان شیفته عبادت بود که همه روزه هنگام برآمدن خورشید سر به سجده مینهاد و همانسان که برای خود دعا کرده بود برای هزار تن از برادران خود دعا میکرد، آنگاه سر از سجده برمیداشت. در اثر سجدههای فراوان و طولانی پیشانیاش همانند زانوی شتران پینه بسته بود[۱۳]. تمام ترجمهنگاران وثاقت او را در نقل روایات تأیید کردهاند. نجاشی درباره علی بن مهزیار گفته است: او در نقل روایت ثقه بوده و مطعون نیست[۱۴].[۱۵]
آثار امام جواد(ع)
شیخ طوسی پس از آنکه وی را جلیلالقدر و واسعالروایه توصیف کرده، میگوید: او دارای ۳۳ کتاب مانند کتب حسین بن سعید اهوازی است و علاوه بر آنها کتابهای حروف القرآن و الانبیاء و البشارات را داراست. احمد برقی گفته است که علی بن مهزیار مصنفات حسین بن سعید را گرفته و اضافاتی در آنها ایجاد کرده است[۱۶].[۱۷]
کتابهای ایشان عبارت است از:
- کتاب الوضوء؛
- کتاب الصلاة؛
- کتاب الصوم؛
- کتاب الخمس؛
- کتاب الزکاة؛
- کتاب الحج؛
- کتاب الطلاق؛
- کتاب الحدود؛
- کتاب الدیات؛
- کتاب التفسیر؛
- کتاب الفضائل؛
- کتاب العتق و التدبیر؛
- کتاب المکاسب؛
- کتاب المثالب؛
- کتاب الدعاء؛
- کتاب التحمل و المروة؛
- کتاب المزار؛
- کتاب الرد علی الغلاة؛
- کتاب الوصایا؛
- کتاب المواریث
- کتاب الشهادات؛
- کتاب فضائل المؤمنین و برّهم؛
- کتاب الملاحم؛
- کتاب التقیه؛
- کتاب الصید و الذباحة؛
- کتاب الزهد؛
- کتاب الأشربة؛
- کتاب النذور و الأیمان و الکفارات
- کتاب الحروف؛
- کتاب القائم؛
- کتاب البشارات؛
- کتاب الأنبیاء
- کتاب النوادر؛
- رسائل علی بن أسباط[۱۸].
آثاری که برشمردیم، در مباحث فروع فقه، اعتقادات، تفسیر و اخلاق نوشته شده است که البته بخش عمده آن به فقه اسلامی اختصاص دارد و این خود نشان میدهد که علی بن مهزیار از فقیهان بزرگ اسلام بوده است[۱۹].
نامههای امام جواد(ع)
طرف مکاتبه امام جواد(ع) بودن، ویژگی دیگر علی بود. نامههای امام جواد(ع) به علی نشاندهنده ارتباط محکم او با امام جواد(ع) و منزلت والایش نزد آن حضرت است.
در یکی از نامهها آمده است: نامهات به دستم رسید و از محتوای آن باخبر شدم. با نامهات مرا از شادمانی سرشار کردی، خدایت شادمان کند. از کفایتکننده و دفعکننده هر شر و خطر امید دارم که مکر هر نیرنگبازی را از تو دور کند، انشاءالله[۲۰]. این نامه بیانگر خدمتی است که علی بن مهزیار برای امام جواد(ع) انجام داده و از همینرو حضرتش خرسندی خویش را از علی آشکار، برای او دعا کرده، از خدا برایش اجر فراوان خواسته است.
در نامه دیگری که حضرت امام جواد(ع) به علی بن مهزیار نوشته، آمده است: از آنچه درباره قمیها ـ که خدایشان نجات دهد و برای آنان فرجی حاصل کند ـ باز گفتی آگاه شدم. با کارت که همچنان دنبال میکنی، من را خشنود کردی که خدا تو را با پاداش بهشت، خشنود کند و به واسطه رضامندی من از تو، نسبت به تو خشنود شود. از خدا برای تو عفو و مهربانی امید دارم و در پایان میگویم: خدا ما را بس است و نیکو حمایتگری است[۲۱]. متن این نامه روشن میکند که علی بن مهزیار مردم قم را که در سختی و گرفتاری به سر میبردند، رهایی بخشید و همین اقدام، امام(ع) را شادمان کرده بود و حضرتش به پاس آن خدمت، برای او دعا کرد و نیل به بهشت را برای علی مسئلت فرمود.
امام جواد(ع) در یکی از نامههای خود که به علی بن مهزیار نوشت او را مخاطب قرار داد و فرمود: به سوی خانه خویش روان شو. خدا تو را به بهترین خانه در دنیا و آخرت رهنمون شود[۲۲]. پس از آنکه علی خدمت به امام(ع) را به پایان رساند، امام جواد(ع) او را با عبارتهای یاد شده فرمان رفتن به خانهاش داد.
در نامه دیگری امام جواد(ع) خطاب به علی فرمود: از خدا میخواهم تا تو را از پیش رو و از پشت سر و در تمام احوال، حفظ کند، تو را بشارت باد که امید دارم خدا بلا را از تو دور کند و از حضرت احدیت مسئلت دارم در آنچه که برای آن آهنگ رفتن در روز یک شنبه کردهای خیر قرار دهد. این سفر را به روز دوشنبه واگذار خدا همسفر تو و در نبودت سرپرست خانوادهات باشد، امانتت را از طرف تو ادا کند و در پناه قدرتش به سلامت باشی[۲۳].
علی بن مهزیار نامهای به امام جواد(ع) نوشت و از آن حضرت خواست تا دست او را بازگذارد و اجازه دهد مقداری از آنچه در اختیار دارد هزینه زندگی خویش کند. امام جواد(ع) در پاسخ او نوشت: خدا بر تو و خاندان و خانوادهات که برای آنان طلب وسعت در زندگی کردهای وسعت و آسایش دهد. ای علی، تو بیش از درخواست توسعه در زندگی نزد من داری. از خدا مسئلت مینمایم که توسعه در زندگی و عافیت و تندرستی را با تو همراه کند، مقدّمت بدارد و با عافیت تو را از گزند بیماریها بپوشاند که همو شنوای هر دعاست[۲۴]. بدین ترتیب امام جواد(ع) او را در استفاده از اموالی که در اختیار داشت مجاز داشت و با بهترین جملات او را دعا کرد.
همچنین علی بن مهزیار نامهای به امام جواد(ع) نوشت و از حضرتش خواست تا در حق او دعا کند. امام(ع) در پاسخ نوشت: اما درباره دعا که از من خواستی باید بگویم: تو هنوز نمیدانی که خدا تو را چگونه نزد من محبوب گردانده است. نظر به محبت و عنایتی که به تو دارم و منزلت تو را میدانم، گاهی تو را با نام و نسب میخوانم، پس خدا بهتر از آنچه از منزلت والا به تو داده روزیات کند و از تو خشنود شود، بهترین نیتهای تو را محقق کند و به رحمت خود تو را در فردوس اعلا جای دهد که او شنوای دعاست. خدا تو را حفظ کند و سرپرست تو باشد و به رحمت خویش بدیها و بلاها را از تو دور گرداند. این را به خط خود نوشتم[۲۵].
همچنین امام جواد(ع) در نامهای دیگر خطاب به علی بن مهزیار نوشت: ای علی، خدا پاداش تو را نیکو گرداند، در بهشت خویش جایت دهد، خواری دنیا و آخرت را از تو دور گرداند و با ما محشورت نماید. ای علی، تو را در خیرخواهی، خدمت و فرمانبرداری، احترام به خویش و انجام وظیفه آزمودم. اگر بگویم: کسی را چون تو نیافتهام، امیدوارم که گزاف نگفته باشم، پس خدا به پاس آنچه برشمردم بهشت را پاداش تو قرار دهد. منزلت تو و نیز خدمتی که در سرما و گرما و شب و روز در حق ما کردهای، از ما پنهان نمانده است. از خدا مسئلت دارم، چون تمام خلق را در قیامت گرد آورد، تو را آنسان از رحمت خود برخوردار کند که خلق غبطه تو را بخورند. او شنوای دعاست[۲۶].
آنچه در نامههای امام جواد(ع) خطاب به علی بن مهزیار آمد، هریک توصیف درخشانی از جایگاه والای او نزد امام(ع) است. یگانگی علی بن مهزیار در تقوا و پرهیزگاری، دیگر نشان لیاقتی است که حضرت امام جواد(ع) در نامههای خود بدو داده است[۲۷].
جستارهای وابسته
- تفسیر علی بن مهزیار
- ابراهیم بن مهزیار اهوازی (برادر)
- محمد بن ابراهیم بن مهزیار اهوازی (برادرزاده)
- علی بن ابراهیم بن مهزیار اهوازی (برادرزاده)
منابع
جمعی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱
حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱
پانویس
- ↑ رجال النجاشی ۲/۷۴.
- ↑ اختیار معرفة الرجال ۵۴۸.
- ↑ مناقب آل ابی طالب ۴/۳۵۰.
- ↑ رجال الطوسی ۳۸۱، ۴۰۳ و ۴۱۷.
- ↑ رجال النجاشی ۲/۷۴.
- ↑ اختیار معرفة الرجال ۱۰۷ و ۲۴۵.
- ↑ جامع الرواة ۱/۶۰۴.
- ↑ رجال النجاشی ۲/۷۵.
- ↑ معجم المؤلفین ۷/۲۴۷.
- ↑ رجال النجاشی ۱/۳۴۲.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱، ص ۵۳۰-۵۳۱.
- ↑ حیاة الإمام محمد الجواد(ع)، ص۱۵۶.
- ↑ رجال کشی، ص۵۴۸.
- ↑ رجال نجاشی، ص۲۵۳.
- ↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۶۸.
- ↑ الفهرست (طوسی) ۸۸.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱، ص ۵۳۰-۵۳۱.
- ↑ رجال نجاشی، ص۲۵۳.
- ↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۶۸؛ جمعی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱، ص ۵۳۰-۵۳۱.
- ↑ رجال کشی، ص۵۵۰.
- ↑ رجال کشی، ص۵۵۰.
- ↑ رجال کشی، ص۵۵۰.
- ↑ رجال کشی، ص۵۵۱.
- ↑ رجال کشی، ص۵۵۱.
- ↑ رجال کشی، ص۵۵۱.
- ↑ حیاة الإمام محمد الجواد(ع)، ص۱۵۹.
- ↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۶۸.