ابراهیم بن عباس بن محمد صولی

آشنایی اجمالی

ابراهیم بن عباس بن محمد بن صولی کاتب، مولی یزید بن مهلب و از اهالی خراسان است^[۱] که از اصحاب امام رضا(ع) به شمار می‌رود و از آن حضرت روایت کرده است^[۲]. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان ابوذکوان قاسم بن اسماعیل^[۳]، ابراهیم بن هاشم^[۴] و ثعلب نحوی می‌باشند^[۵].

نام راوی در کتب رجالی متقدم شیعه ذکر نشده است، اما درباره شخصیت ابراهیم بن عباس، میان علما و رجال‌نویسان متأخر اختلاف است: برخی وی را محدثی ضعیف، فاسدالمذهب و غیرموثق دانسته و مدعی شده‌اند که همکاری با خلفای عباسی^[۶]، از بین بردن اشعار در مدح اهل بیت(ع)^[۷] و شرب نبیذ^[۸] اعتبار او را مخدوش می‌سازد^[۹]. در مقابل، بزرگانی چون ابن شهرآشوب^[۱۰]، سید محسن امین^[۱۱] و علامه مامقانی بر تشیع و سلامت وی تأکید کرده‌اند^[۱۲]. شیخ صدوق نوشته است: ابراهیم دارای مدایح بسیاری درباره امام رضا(ع) بود که ناگزیر شد آنها را پنهان کند^[۱۳]. همچنین طبق روایتی که شیخ صدوق نقل می‌کند، گویا ابراهیم در حضور امام رضا(ع) اشعاری خوانده و آن حضرت مبالغی را به وی اهدا فرموده‌اند^[۱۴]؛ بررسی‌ها نشان می‌دهد اعمال خلاف ظاهر وی از روی تقیه و برای حفظ جان بوده است^[۱۵].

وی به سال ۲۴۳ درگذشت^[۱۶] و کتاب‌های رسائل، الدولة، الطبیخ، العطر و دیوان شعر از آثار اوست^[۱۷].^[۱۸]

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱

پانویس

↑ سمعانی ذیل عنوان الصولی می‌نویسد: بضم الصاد المهملة، و فی آخرها اللام. هذه النسبة إلی صول و هو اسم لبعض أجداد المنتسب إلیه؛ الانساب، ج۳، ص۵۶۷.
↑ «مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: أَخَذْتُ نُسْخَةَ کِتَابِ الْمُتَوَکِّلِ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ(ع) مِنْ یَحْیَی بْنِ هَرْثَمَةَ فِی سَنَةِ ثَلَاثٍ وَ أَرْبَعِینَ وَ مِائَتَیْنِ وَ هَذِهِ نُسْخَتُهُ ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ﴾ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَارِفٌ بِقَدْرِکَ رَاعٍ لِقَرَابَتِکَ مُوجِبٌ لِحَقِّکَ یُقَدِّرُ مِنَ الْأُمُورِ فِیکَ وَ فِی أَهْلِ بَیْتِکَ مَا أَصْلَحَ اللَّهُ بِهِ حَالَکَ وَ حَالَهُمْ... وَ السَّلَامُ عَلَیْکَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ وَ کَتَبَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ الْعَبَّاسِ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ»؛ الکافی، ج۱، ص۵۰۱ - ۵۰۲، ح۷؛
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۶، ص۴۱۱.
↑ ر.ک: عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۳۰، ح۱۱.
↑ الأنساب، ج۳، ص۵۶۷ - ۵۶۸؛
↑ الأعلام، ج۱، ص۴۵؛ حزیران: ماه ششم از سال شمسی؛ أنساب الأشراف، ج۲، ص۷.
↑ عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۴۸ - ۱۴۹، ح۲۰.
↑ عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۴۹، ح۲۰.
↑ تنقیح المقال، ج۴، ص۱۰۵، ش۳۳۹؛ تنقیح المقال، ج۴، پانوشت ص۱۰۵، ش۳۳۹.
↑ ر.ک: معالم العلماء، ص۱۸۷.
↑ أعیان الشیعه، ج۲، ص۱۶۹؛ عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۱۶، ح۲؛ أعیان الشیعه، ج۲، ص۱۷۰، ش۲۶۰.
↑ تنقیح المقال، ج۴، ص۱۰۵، ش۳۳۹.
↑ عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۱۶، ح۲.
↑ ر.ک: عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۳۰، ح۱۱.
↑ «قَالَ الصَّوْلِیُّ وَ حَدَّثَنِی أَحْمَدُ بْنُ مِلْحَانَ قَالَ کَانَ لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ الْعَبَّاسِ ابْنَانِ اسْمُهُمَا الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ یُکَنَّیَانِ بِأَبِی مُحَمَّدٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا وُلِّیَ الْمُتَوَکِّلُ سَمَّی الْأَکْبَرَ إِسْحَاقَ وَ کَنَّاهُ بِأَبِی مُحَمَّدٍ وَ سَمَّی الْأَصْغَرَ عَبَّاساً وَ کَنَّاهُ بِأَبِی الْفَضْلِ فَزَعاً»؛(عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۴۹، ح۲۰؛ عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۴۹، ح۲۰
↑ سنة ثلاث و أربعین و مائتین... و فیها مات إبراهیم بن العباس؛ تاریخ الطبری، ج۷، ص۲۰۹؛ و مات إبراهیم بن العباس فی هذه السنة - یعنی سنة ثلاث و أربعین و مائتین قلت: قال غیره: للنصف من شعبان و بسر من رأی کانت وفاته (تاریخ بغداد، ج۶، ص۱۱۶، ج۲، ص۳۲۱)؛ و توفی سنة ثلاث و أربعین و مائتین بسر من رأی. الأنساب، ج۳، ص۵۶۸.
↑ ابن ندیم، الفهرست، ص۱۳۶؛ الأعلام، ج۱، ص۴۵؛ معجم المؤلفین، ج۱، ص۴۲.
↑ جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱، ص۳۴۳-۳۵۵.

[1] سمعانی ذیل عنوان الصولی می‌نویسد: بضم الصاد المهملة، و فی آخرها اللام. هذه النسبة إلی صول و هو اسم لبعض أجداد المنتسب إلیه؛ الانساب، ج۳، ص۵۶۷.

[2] «مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: أَخَذْتُ نُسْخَةَ کِتَابِ الْمُتَوَکِّلِ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ(ع) مِنْ یَحْیَی بْنِ هَرْثَمَةَ فِی سَنَةِ ثَلَاثٍ وَ أَرْبَعِینَ وَ مِائَتَیْنِ وَ هَذِهِ نُسْخَتُهُ ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ﴾ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَارِفٌ بِقَدْرِکَ رَاعٍ لِقَرَابَتِکَ مُوجِبٌ لِحَقِّکَ یُقَدِّرُ مِنَ الْأُمُورِ فِیکَ وَ فِی أَهْلِ بَیْتِکَ مَا أَصْلَحَ اللَّهُ بِهِ حَالَکَ وَ حَالَهُمْ... وَ السَّلَامُ عَلَیْکَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ وَ کَتَبَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ الْعَبَّاسِ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ»؛ الکافی، ج۱، ص۵۰۱ - ۵۰۲، ح۷؛

[3] تفسیر کنز الدقائق، ج۶، ص۴۱۱.

[4] ر.ک: عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۳۰، ح۱۱.

[5] الأنساب، ج۳، ص۵۶۷ - ۵۶۸؛

[6] الأعلام، ج۱، ص۴۵؛ حزیران: ماه ششم از سال شمسی؛ أنساب الأشراف، ج۲، ص۷.

[7] عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۴۸ - ۱۴۹، ح۲۰.

[8] عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۴۹، ح۲۰.

[9] تنقیح المقال، ج۴، ص۱۰۵، ش۳۳۹؛ تنقیح المقال، ج۴، پانوشت ص۱۰۵، ش۳۳۹.

[10] ر.ک: معالم العلماء، ص۱۸۷.

[11] أعیان الشیعه، ج۲، ص۱۶۹؛ عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۱۶، ح۲؛ أعیان الشیعه، ج۲، ص۱۷۰، ش۲۶۰.

[12] تنقیح المقال، ج۴، ص۱۰۵، ش۳۳۹.

[13] عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۱۶، ح۲.

[14] ر.ک: عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۳۰، ح۱۱.

[15] «قَالَ الصَّوْلِیُّ وَ حَدَّثَنِی أَحْمَدُ بْنُ مِلْحَانَ قَالَ کَانَ لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ الْعَبَّاسِ ابْنَانِ اسْمُهُمَا الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ یُکَنَّیَانِ بِأَبِی مُحَمَّدٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا وُلِّیَ الْمُتَوَکِّلُ سَمَّی الْأَکْبَرَ إِسْحَاقَ وَ کَنَّاهُ بِأَبِی مُحَمَّدٍ وَ سَمَّی الْأَصْغَرَ عَبَّاساً وَ کَنَّاهُ بِأَبِی الْفَضْلِ فَزَعاً»؛(عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۴۹، ح۲۰؛ عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۴۹، ح۲۰

[16] سنة ثلاث و أربعین و مائتین... و فیها مات إبراهیم بن العباس؛ تاریخ الطبری، ج۷، ص۲۰۹؛ و مات إبراهیم بن العباس فی هذه السنة - یعنی سنة ثلاث و أربعین و مائتین قلت: قال غیره: للنصف من شعبان و بسر من رأی کانت وفاته (تاریخ بغداد، ج۶، ص۱۱۶، ج۲، ص۳۲۱)؛ و توفی سنة ثلاث و أربعین و مائتین بسر من رأی. الأنساب، ج۳، ص۵۶۸.

[17] ابن ندیم، الفهرست، ص۱۳۶؛ الأعلام، ج۱، ص۴۵؛ معجم المؤلفین، ج۱، ص۴۲.

[18] جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱، ص۳۴۳-۳۵۵.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]