ابراهیم بن عبدالله بن مسلم

آشنایی اجمالی

ابراهیم بن عبدالله بن مسلم بن ماعز^[۱]، مشهور به ابومسلم کجی^[۲] و کشی^[۳] و از اهالی بصره است^[۴]. بر اساس برخی اسناد، وی با یک واسطه از امام صادق(ع) حدیث نقل کرده است^[۵] و نام او در سند روایاتی از امام علی(ع) نیز دیده می‌شود^[۶]. ابراهیم بن عبدالله بن مسلم افزون بر امامان معصوم، از محدثانی همچون حجاج بن منهال^[۷]، ابوعاصم النبیل، مسلم بن ابراهیم و محمد بن عبدالله انصاری حدیث آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان ابوالقاسم بغوی، ابوالقاسم طبرانی، ابوبکر شافعی و عبدالباقی بن قانع می‌باشند^[۸].

ابراهیم بن عبدالله بن مسلم از راویان اهل سنت است و شرح حال وی در کتب رجالی آنان به تفصیل ذکر شده و همه رجالیان ایشان وی را توثیق کرده‌اند. بزرگانی چون موسی بن هارون او را «ثقة» و دارقطنی «صدوق ثقة» خوانده‌اند^[۹] و صفدی بر صدق و وثاقت وی ادعای اتفاق کرده است^[۱۰]. ذهبی نیز وی را عالمی به حدیث و طرق آن و دارای اسناد عالی دانسته^[۱۱] و ابن حبان نام او را در کتاب الثقات آورده است^[۱۲]. او به علم و فضل شهرت داشته^[۱۳] و از راویان حدیث غدیر^[۱۴]، حدیث منزلت^[۱۵] و حدیث «أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ»^[۱۶] به شمار می‌آید و روایات فراوانی در فضائل اهل بیت(ع) از او نقل شده است^[۱۷]

وی در محرم سال ۲۹۲ در بغداد درگذشت و در بصره به خاک سپرده شد^[۱۸] و کتاب‌های السنن^[۱۹] و ناسخ القرآن و منسوخه^[۲۰] از آثار اوست^[۲۱].

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱

پانویس

↑ بعضی معتقدند ماعز، مصحف باغر است. محمد بن عبدالله القیسی الدمشقی (ابن ناصرالدین) در توضیح المشتبه می‌نویسد: و کتب ابن ماعز بمیم فی أوله و زای فی آخره و هو تصحیف صوابه: باغر بموحدة و بعد الألف غین معجمة مکسورة تلیها راء. توضیح المشتبه، ج۷، ص۳۳۵.
↑ فیروز آبادی: الکج: هو الجص، معرب. و أبومسلم إبراهیم بن عبدالله بن مسلم الکجی، بنی داراً بالبصرة بالکج فقیل له: الکجی، لإکثاره ذکره. و أما نسبه إلی الکش، فإن جده مسلماً هو ابن باغر بن کش، فهو الکشی الکجی فلیتنبه لذلک، فإنه ربما یتوهم من لا معرفة له أن الکش تعریب کج؛ تاج العروس، ج۳، ص۴۶۶. سمعانی: إنما لقب بالکشی، لأنه کان یبنی داراً بالبصرة فکان یقول: هاتوا الکج. و أکثر من ذکره، فلقب بالکجی؛ و یقال: الکشی... قلت: و ظنی أن الکشی منسوب إلی جده الأعلی کش؛ والله أعلم. (الأنساب، ج۵، ص۳۶). حموی ذیل عنوان زیرکج: زیرکج: بالکسر، و کج بالجیم المشددة، قال أبوموسی: قریة بخوزستان، و أظن أبا مسلم إبراهیم بن عبدالله الکجی البصر (البصری) إلیها ینسب؛ معجم البلدان، ج۳، ص۱۶۳. زرکلی: إبراهیم بن عبدالله بن مسلم الکجی البصری، أبومسلم: من حفاظ الحدیث. کان سریاً نبیلاً. نسبته إلی کج (بخوزستان فارس)؛ الأعلام، ج۱، ص۴۹.
↑ أبوالقاسم طبرانی (سلیمان بن أحمد بن ایوب اللخمی ۲۶۰ - ۳۶۰) در معاجم ثلاثه (المعجم الصغیر، المعجم الوسیط، المعجم الکبیر) و مسند الشامیین فراوان از ایشان با تعبیر حدثنا أبو مسلم الکشی حدیث نقل کرده است.
↑ تاریخ بغداد، ج۶، ص۱۱۹، ش۳۱۵۱.
↑ «الْفَحَّامُ، قَالَ: حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ النَّقَّاشُ الْمُقْرِئُ، قَالَ: حَدَّثَنَا الْکَجِّیُّ إِبْرَاهِیمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمِ الضَّحَّاکُ بْنُ مَخْلَدٍ النَّبِیلُ، قَالَ: سَمِعْتُ سَیِّدَنَا الصَّادِقَ(ع) یَقُولُ: لَیْسَ مِنَ الْإِنْصَافِ مُطَالَبَةُ الْإِخْوَانِ بِالْإِنْصَافِ»؛ طوسی، الأمالی، ص۲۷۹ - ۲۸۰، ح۵۳۷؛ «حَدَّثَنِی عَمِّی عَزِیزُ بْنُ دَاوُدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْکَجِّیِّ عَنْ أَبِی عَاصِمٍ النَّبِیلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) قَالَ: مَنْ أَحَبَّ أَنْ لَا یُرَدَّ دُعَاؤُهُ فَلْیُقَدِّمْ هَذَا الدُّعَاءَ أَمَامَ دُعَائِهِ وَ هُوَ...»؛ فلاح السائل، ص۹۷.
↑ تأویل الآیات الظاهره، ص۳۳۰؛ تفسیر کنز الدقائق، ج۹، ص۶۷ به گزارش از تأویل الآیات الظاهرة، ص۳۳۰.
↑ تاریخ بغداد، ج۶، ص۱۱۹، ش۳۱۵۱.
↑ تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۶۲۰، ش۹۶۴۷؛ تاریخ بغداد، ج۶، ص۱۱۹، ش۳۱۵۱.
↑ ر.ک: تاریخ بغداد، ج۶، ص۱۲۱ - ۱۲۲، ش۳۱۵۱.
↑ الوافی بالوفیات، ج۶، ص۲۲.
↑ سیر أعلام النبلاء، ج۱۳، ص۴۲۴، ش۲۰۹.
↑ ر.ک: ابن حبان، الثقات، ج۸، ص۸۹.
↑ ر.ک: الغدیر، ج۱، ص۲۷۴، ح۱۳ به گزارش از تفسیر الکشف و البیان، ج۴، ص۹۲.
↑ «أبو إسحاق الثعلبی المتوفی ۴۲۷؛ أخرج فی تفسیره الکشف والبیان (ج ۴، ص۹۲)]؛ قال: أخبرنا أبو القاسم یعقوب بن أحمد السری، أخبرنا أبو بکر محمد بن عبدالله بن محمد، حدثنا أبومسلم إبراهیم بن عبدالله الکجی، حدثنا حجاج بن منهال، حدثنا حماد (ابن سلمة) عن علی بن زید عن عدی بن ثابت عن البراء بن عازب قال: لما نزلنا مع رسول الله فی حجة الوداع کنا بغدیر خم فنادی إن الصلاة جامعة و کسح للنبی تحت شجرتین فأخذ بید علی فقال: ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم؟ قالوا: بلی. قال: هذا مولی من أنا مولاه، اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه‍.قال: فلقیه عمر فقال: هنیئاً لک یا بن أبی طالب! أصبحت مولی کل مؤمن و مؤمنة»؛ الغدیر، ج۱، ص۲۷۴، ش۱۳.
↑ «حدثنا إبراهیم بن عبدالله بن مسلم، ثنا إبراهیم بن بشار الرمادی، عن سفیان ابن عیینة، عن علی بن زید بن جدعان، عن سعید بن المسیب قال: سمعت سعد ابن أبی وقاص یقول: قال النبی(ص) لعلی: أنت منی بمنزلة هارون من موسی. قال سفیان: أراه قال (غیر أنه لا نبی بعدی)»؛ شرح احقاق الحق، ج۲۱، ص۱۷۹.
↑ «روی عَنْ شَرِیکٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ الصَّالِحِیِّ عَنْ عَلِیٍّ(ع) عَنِ النَّبِیِّ(ص) قَالَ: أَنَا دَارُ الْحِکْمَةِ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا فَمَنْ أَرَادَ الْحِکْمَةَ فَلْیَأْتِهَا مِنْ بَابِهَا»؛ المجروحین، ج۲، ص۹۴.
↑ المعجم الکبیر، ج۳، ص۹۴، ح۲۷۶۴؛ المعجم الکبیر، ج۱، ص۱۰۸، ح۱۸۰؛ شرح إحقاق الحق، ج۳۱، ص۱۱۸؛ طوسی، الأمالی، ص۲۹۹، ح۵۸۸.
↑ تاریخ بغداد، ج۶، ص۱۱۹ - ۱۲۲، ش۳۱۵۱؛ تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۶۲۰ - ۶۲۱، ش۹۶۴۷.
↑ إبراهیم بن عبدالله بن مسلم بن ماعز البصری صاحب کتاب السنن؛ تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۶۲۰، ش۹۶۴۷.
↑ الکتب المؤلفة فی ناسخ القرآن و منسوخه... کتاب أبی مسلم الکجی؛ الفهرست ابن الندیم، ص۴۰.
↑ جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱، ص ۳۹۷-۳۹۸.

[1] بعضی معتقدند ماعز، مصحف باغر است. محمد بن عبدالله القیسی الدمشقی (ابن ناصرالدین) در توضیح المشتبه می‌نویسد: و کتب ابن ماعز بمیم فی أوله و زای فی آخره و هو تصحیف صوابه: باغر بموحدة و بعد الألف غین معجمة مکسورة تلیها راء. توضیح المشتبه، ج۷، ص۳۳۵.

[2] فیروز آبادی: الکج: هو الجص، معرب. و أبومسلم إبراهیم بن عبدالله بن مسلم الکجی، بنی داراً بالبصرة بالکج فقیل له: الکجی، لإکثاره ذکره. و أما نسبه إلی الکش، فإن جده مسلماً هو ابن باغر بن کش، فهو الکشی الکجی فلیتنبه لذلک، فإنه ربما یتوهم من لا معرفة له أن الکش تعریب کج؛ تاج العروس، ج۳، ص۴۶۶. سمعانی: إنما لقب بالکشی، لأنه کان یبنی داراً بالبصرة فکان یقول: هاتوا الکج. و أکثر من ذکره، فلقب بالکجی؛ و یقال: الکشی... قلت: و ظنی أن الکشی منسوب إلی جده الأعلی کش؛ والله أعلم. (الأنساب، ج۵، ص۳۶). حموی ذیل عنوان زیرکج: زیرکج: بالکسر، و کج بالجیم المشددة، قال أبوموسی: قریة بخوزستان، و أظن أبا مسلم إبراهیم بن عبدالله الکجی البصر (البصری) إلیها ینسب؛ معجم البلدان، ج۳، ص۱۶۳. زرکلی: إبراهیم بن عبدالله بن مسلم الکجی البصری، أبومسلم: من حفاظ الحدیث. کان سریاً نبیلاً. نسبته إلی کج (بخوزستان فارس)؛ الأعلام، ج۱، ص۴۹.

[3] أبوالقاسم طبرانی (سلیمان بن أحمد بن ایوب اللخمی ۲۶۰ - ۳۶۰) در معاجم ثلاثه (المعجم الصغیر، المعجم الوسیط، المعجم الکبیر) و مسند الشامیین فراوان از ایشان با تعبیر حدثنا أبو مسلم الکشی حدیث نقل کرده است.

[4] تاریخ بغداد، ج۶، ص۱۱۹، ش۳۱۵۱.

[5] «الْفَحَّامُ، قَالَ: حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ النَّقَّاشُ الْمُقْرِئُ، قَالَ: حَدَّثَنَا الْکَجِّیُّ إِبْرَاهِیمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمِ الضَّحَّاکُ بْنُ مَخْلَدٍ النَّبِیلُ، قَالَ: سَمِعْتُ سَیِّدَنَا الصَّادِقَ(ع) یَقُولُ: لَیْسَ مِنَ الْإِنْصَافِ مُطَالَبَةُ الْإِخْوَانِ بِالْإِنْصَافِ»؛ طوسی، الأمالی، ص۲۷۹ - ۲۸۰، ح۵۳۷؛ «حَدَّثَنِی عَمِّی عَزِیزُ بْنُ دَاوُدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْکَجِّیِّ عَنْ أَبِی عَاصِمٍ النَّبِیلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) قَالَ: مَنْ أَحَبَّ أَنْ لَا یُرَدَّ دُعَاؤُهُ فَلْیُقَدِّمْ هَذَا الدُّعَاءَ أَمَامَ دُعَائِهِ وَ هُوَ...»؛ فلاح السائل، ص۹۷.

[6] تأویل الآیات الظاهره، ص۳۳۰؛ تفسیر کنز الدقائق، ج۹، ص۶۷ به گزارش از تأویل الآیات الظاهرة، ص۳۳۰.

[7] تاریخ بغداد، ج۶، ص۱۱۹، ش۳۱۵۱.

[8] تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۶۲۰، ش۹۶۴۷؛ تاریخ بغداد، ج۶، ص۱۱۹، ش۳۱۵۱.

[9] ر.ک: تاریخ بغداد، ج۶، ص۱۲۱ - ۱۲۲، ش۳۱۵۱.

[10] الوافی بالوفیات، ج۶، ص۲۲.

[11] سیر أعلام النبلاء، ج۱۳، ص۴۲۴، ش۲۰۹.

[12] ر.ک: ابن حبان، الثقات، ج۸، ص۸۹.

[13] ر.ک: الغدیر، ج۱، ص۲۷۴، ح۱۳ به گزارش از تفسیر الکشف و البیان، ج۴، ص۹۲.

[14] «أبو إسحاق الثعلبی المتوفی ۴۲۷؛ أخرج فی تفسیره الکشف والبیان (ج ۴، ص۹۲)]؛ قال: أخبرنا أبو القاسم یعقوب بن أحمد السری، أخبرنا أبو بکر محمد بن عبدالله بن محمد، حدثنا أبومسلم إبراهیم بن عبدالله الکجی، حدثنا حجاج بن منهال، حدثنا حماد (ابن سلمة) عن علی بن زید عن عدی بن ثابت عن البراء بن عازب قال: لما نزلنا مع رسول الله فی حجة الوداع کنا بغدیر خم فنادی إن الصلاة جامعة و کسح للنبی تحت شجرتین فأخذ بید علی فقال: ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم؟ قالوا: بلی. قال: هذا مولی من أنا مولاه، اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه‍.قال: فلقیه عمر فقال: هنیئاً لک یا بن أبی طالب! أصبحت مولی کل مؤمن و مؤمنة»؛ الغدیر، ج۱، ص۲۷۴، ش۱۳.

[15] «حدثنا إبراهیم بن عبدالله بن مسلم، ثنا إبراهیم بن بشار الرمادی، عن سفیان ابن عیینة، عن علی بن زید بن جدعان، عن سعید بن المسیب قال: سمعت سعد ابن أبی وقاص یقول: قال النبی(ص) لعلی: أنت منی بمنزلة هارون من موسی. قال سفیان: أراه قال (غیر أنه لا نبی بعدی)»؛ شرح احقاق الحق، ج۲۱، ص۱۷۹.

[16] «روی عَنْ شَرِیکٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ الصَّالِحِیِّ عَنْ عَلِیٍّ(ع) عَنِ النَّبِیِّ(ص) قَالَ: أَنَا دَارُ الْحِکْمَةِ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا فَمَنْ أَرَادَ الْحِکْمَةَ فَلْیَأْتِهَا مِنْ بَابِهَا»؛ المجروحین، ج۲، ص۹۴.

[17] المعجم الکبیر، ج۳، ص۹۴، ح۲۷۶۴؛ المعجم الکبیر، ج۱، ص۱۰۸، ح۱۸۰؛ شرح إحقاق الحق، ج۳۱، ص۱۱۸؛ طوسی، الأمالی، ص۲۹۹، ح۵۸۸.

[18] تاریخ بغداد، ج۶، ص۱۱۹ - ۱۲۲، ش۳۱۵۱؛ تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۶۲۰ - ۶۲۱، ش۹۶۴۷.

[19] إبراهیم بن عبدالله بن مسلم بن ماعز البصری صاحب کتاب السنن؛ تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۶۲۰، ش۹۶۴۷.

[20] الکتب المؤلفة فی ناسخ القرآن و منسوخه... کتاب أبی مسلم الکجی؛ الفهرست ابن الندیم، ص۴۰.

[21] جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱، ص ۳۹۷-۳۹۸.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]