المبتدا و المبعث و المغازی (کتاب)
المبتدا و المبعث و المغازی کتابی است که با زبان عربی به بررسی آغاز آفرینش، بعثت پیامبر اسلام(ص)، زندگی و سیره ایشان و نیز جنگها و رویدادهای مهم صدر اسلام میپردازد. این کتاب به قلم محمد بن اسحاق مدنی نوشته شده و انتشارات دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی نشر آن را به عهده داشته است[۱].
| المبتدا و المبعث و المغازی | |
|---|---|
 | |
| زبان | عربی |
| نویسنده | محمد بن اسحاق مدنی |
| موضوع | |
| مذهب | شیعه |
| ناشر | انتشارات دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی |
| محل نشر | قم، ایران |
| سال نشر | ۱۴۱۰ ق، ۱۳۶۹ ش |
دربارهٔ کتاب
کتاب المبتدأ و المبعث و المغازی، اثر محمد بن اسحاق بن یسار مطلبی (۸۱ یا ۸۵-۱۵۰ یا ۱۵۱)[۲] این کتاب که به «سیره ابن اسحاق» شهرت یافته، از نخستین آثار جامع در تاریخ اسلام و سیره رسول خدا(ص) است که در میانههای قرن دوم نگاشته شده است[۳]. ابن اسحاق گزارشهای این کتاب را در موطن اصلی خود، مدینه و از زبان اشخاص آگاه به سیره که شمار آنان بیش از صد نفر است، به گوش خود شنیده و آنها را گرد آورده و در سفرهایی که به مصر، کوفه، جزیره، ری و بغداد داشته، آنها را به شاگردان خود املاء کرده است[۴].
کتاب سیره ابن اسحاق شامل سه قسمت بوده است؛
- قسمت اول: «کتاب المبتدأ» یا تاریخ عصر جاهلیت، که خود چهار فصل داشته است؛ فصل اول، درباره آغاز خلقت از آفرینش جهان تا دوران حضرت عیسی(ع). این فصل بیش از همه با بیتوجهی ابن هشام[۵] مواجه شده است و او اخبار مربوط به تاریخ انبیاء را از سیره ابن هشام حذف کرده است. فصل دوم شامل تاریخ یمن در عصر جاهلی است. درباره فصل دوم مطالبی در تاریخ طبری آمده است که اطلاعات مربوط به تاریخ یمن را تکمیل میکند. فصل سوم به قبائل عرب و آیینهای آنان اختصاص داشته است. فصل چهارم ویژه نیاکان بلافصل رسول خدا(ص) و دیانتهای مکه بوده است. در سیره ابن هشام از کتاب المبتدأ به جز فصل اخیر، قسمتهای دیگر نیامدهاند.
- قسمت دوم، «کتاب المبعث» است که شامل زندگی پیامبر اسلام(ص) در مکه تا هجرت به مدینه است.
- قسمت سوم «کتاب المغازی» است که مهمترین و مستندترین بخش موجود سیره است. در این قسمت گزارش مفصل جنگها تا برپایی سقیفه بنی ساعده آمده است.
مطالب قسمتهای مختلف سیره ابن اسحاق از نظر اعتبار یکسان نیستند، قست اول کتاب مشحون از اسرائیلیات[۶] است و اسناد مطالب آن یا مجهولاند یا از یهودیانی هستند که ابن اسحاق از آنها به بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ تعبیر کرده است. ابن ندیم او را در نوشتههایش متهم به تأثیرپذیری از یهود کرده[۷] و برخی نیز به همین دلیل او را طعن کردهاند[۸]. روش ابن اسحاق: بنای اصلی کتاب وی، بر نقل سند هنگام روایت است. استناد ابن اسحاق در نقل گزارشها بیشتر به استادان برجسته مدنیاش، چون زُهری، عاصم بن عمر و عبدالله بن ابی بکر است[۹]. افزون بر اینکه در روایات اینها، مؤلف از همه صاحبان اطلاع و از فرزندان و نزدیکان کسانی که در حوادث دوران رسالت حضور داشتهاند کسب خبر کرده است، چنان که از امام باقر(ع) حدیث شنیده است.
ابن اسحاق کتاب خود را به خواهش منصور عباسی نوشته است[۱۰]، اما پس از تألیف کتاب، خلیفه آن را طولانی دانسته و از مؤلف خواسته تا آن را مختصر سازد. ابن اسحاق کتاب بزرگ خود را در خزانه خلیفه عباسی نهاد و نسخهای از آن را برای تلخیص به شاگردش سلمة بن فضل سپرد[۱۱].
اصل کتاب ابن اسحاق به صورتی که خود تدوین کرده بود، امروزه در دست نیست، اما روایتهای کامل و ناقصی از آن موجودند که مفصلترین آنها سیره ابن هشام است. ابن هشام از طریق زیاد بن عبدالله بکانی (م ۱۸۳) آن کتاب را روایت و تهذیب و تلخیص کرده است. روایت دیگر از سیره ابن اسحاق در تاریخ طبری است. طبری در تاریخ خود روایات ابن اسحاق درباره آغاز آفرینش و وقایع تاریخی تا سال ۵۴ ق، را نقل و از آنها استفاده کرده است[۱۲]. وی در گزارشهای خود از طریق محمد بن حمید رازی (م۲۴۸) به راوی بلافصل ابن اسحاق، یعنی سلمة بن فضل ابرش که از همتایان بکّائی است، استناد میکند.
فهرست کتاب
القطعة الأولی من کتاب المغازی
- مقدمة المحقق
- الجزء الاول من کتاب المغازی روایة یونس بن بکیر عن محمد بن اسحاق
- حفر زمزم من قبل عبدالمطلب ابن هاشم
- استعادة الغلام البکری بالکعبة
- خبر الصدیق مع رجل أنبیته حیة
- خبر عمر بن الخطاب مع شیخ کبیر أعمی
- أبو تقاصف الخناعی و أخوته
- بنو مؤمل و ابن عمهم
- نذر عبدالمطلب
- الاستقسام بالقداح عند الکعبة
- تزویج عبد الله بن عبدالمطلب
- مولد رسول الله(ص)
- شق بطن الرسول
- حدیث تبع الحمیری
- مقتل تبع
- حدیث الفیل
- سفر أم الرسول به إلی المدینة و وفاتها
- وفاة عبدالمطلب بن هاشم
- کشف قبر عبدالله بن الثامر
- کشف جثة دانیال النبی
- زعامة مکة بعد وفاة عبدالمطلب
- الجزء الثانی من کتاب المغازی روایة یونس بن بکیر عن محمد بن اسحاق و غیره
- حدیث بحیرا الراهب
- حدیث خدیجة بنت خویلد
- قصة الاخبار
- اسلام سلمان الفارسی رحمه الله
- أثر الکعبة
- حدیث بنیان الکعبة
- حدیث الأحبار والرهبان والکهان عن النبی
- من أخبار الجن
- خبر الحنیفیة
- أول ما ابتدئ به رسول الله من النبوة
- الجزء الثالث من کتاب المغازی روایة یونس بن بکیر عن محمد بن اسحاق
- بعث النبی(ص)
- الیوم الذی وقعت فیه معرکة بدر
- اسلام علی بن أبی طالب رضی الله عنه
- اسلام أبی بکر الصدیق رضی الله عنه
- اسلام أبی ذر رضی الله عنه
- اسلام المهاجرین رضی الله عنهم
- قوله عز و جل «وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الأقربین»
- صورة نزول الوحی علی النبی
- الولید بن المغیرة و ما نزل فیه
- باب ما نال اصحاب رسول الله(ص) من البلاء و الجهد
- خبر صحیفة المقاطعة
- وفد قریش إلی الحبشة
- اسلام حمزة بن عبدالمطلب رضی الله عنه
- ما جاء فی هجرة اصحاب رسول الله(ص) الی ارض الحبشة
- تسمیة من هاجر الی ارض الحبشة من مکة
- اسلام عمر بن الخطاب رضی الله عنه
- ما جاء فی أول من جهر بالقرآن بمکة
- الجزء الرابع من کتاب المغازی روایة یونس بن بکیر عن محمد بن اسحاق
- الجزء الخامس من کتاب المغازی روایة یونس بن بکیر عن محمد بن اسحاق
- وفاة خدیجة بنت خویلد رضی الله عنها
- زواج النبی من خدیجة وأولاده منها
- تزویج فاطمة رضی الله عنها
- تزویج عمر بن الخطاب أم کلثوم بنت علی رضی الله عنهم
- تزویج أم کلثوم عون بن جعفر بن ابی طالب
- تزویج زینب بنت علی و امها فاطمة بنت رسول الله(ص)
- ما جاء فی تزویج عثمان بن عفان رضی الله عنه
- تزویج النبی(ص) سودة بنت زمعة
- تزویج النبی(ص) عائشة بنت ابی بکر الصدیق رضی الله عنهما
- تزویج النبی(ص) حفصة بنت عمر رضی الله عنهما
- تزویج النبی(ص) زینب بنت خزیمة رضی الله عنها
- تزویج النبی(ص) أم حبیبة رضی الله عنها
- تزویج النبی(ص) أم سلمة رضی الله عنها
- تزویج زینب ابنة جحش رضی الله عنها
- تزویج جویریة ابنة الحارث رضی الله عنها
- تزویج صفیة ابنة حیی رضی الله عنها
- تزویج رسول الله(ص) میمونة بنت الحارث الهلالیة رضی الله عنها
- تزویج أسماء بنت کعب الجونیة وعمرة بنت یزید
- امرأة من غفار
- عدد النسوة اللاتی وهین أنفسهن
- ما اتخذه النبی(ص) من السراری
- ما عوض النبی(ص) من ابنه
- حدیث المستهزئین و الآیات
- حدیث رکانة بن عبد یزید
- أعلام النبوة
- اسلام أم شریک الدوسیة
- اسلام أبی هریرة من دوس
- اسلام عدی بن حاتم
- کتاب النبی لبنی زهیر بن أقیش
- اسلام جریر بن عبدالله
- حدیث الاسراء برسول الله(ص) الی بیت المقدس لیلة أسری بالنبی(ص)
- خبر الأذان
القطعة الثانیة من کتاب المغازی أوراق خزانة الظاهریة بدمشق
دربارهٔ پدیدآورنده
ابوعبدالله محمد بن اسحاق بن یسار قرشی مخرمی مطلبی مدنی مشهور به ابن اسحاق، از مورخان و محدثان برجسته صدر اسلام و از نخستین سیرهنویسانی است که زندگانی پیامبر اسلام(ص) را تدوین کرد. وی نسبشناس، آگاه به سیره و مغازی پیامبر و از دانشمندان نامدار قرن دوم هجری به شمار میرود (متولد حدود ۸۰ یا ۸۵ ق در مدینه، متوفای ۱۵۱ ق در بغداد). ابن اسحاق که از موالی قیس بن مخرمه بود، در مدینه پرورش یافت و برای فراگیری دانش به شهرهایی چون جزیره، اسکندریه، کوفه و ری سفر کرد و سرانجام در بغداد اقامت گزید.
ابن اسحاق دانش خود را نزد اساتیدی همچون امام محمد باقر(ع)، امام جعفر صادق(ع)، ابن شهاب زهری، قاسم بن محمد بن ابیبکر، ابان بن عثمان، عاصم بن عمر بن قتاده، عبدالرحمن بن هرمز اعرج، محمد بن منکدر و محمد بن سائب کلبی فراگرفت و شاگردانی مانند یونس بن بکیر، شعبة بن حجاج، سفیان ثوری، سفیان بن عیینه، ابوشهاب حناط و محمد بن یزید واسطی از او روایت کردهاند. او تاکنون چندین جلد کتاب به رشتهٔ تحریر درآورده است. «سیره ابن اسحاق»، «المبتدا و المبعث و المغازی»، «الفتوح»، «أخبار کلیب و جساس» و
«سیر العرب الاربع حدیث الإسراء و المعراج» برخی از این آثار است[۱۳].دریافت متن
پانویس
- ↑ پایگاه تخصصی نور
- ↑ شیخ طوسی، ابن اسحاق را تضعیف کرده است. ر.ک: طوسی، رجال، ص۳۴۴.
- ↑ ابن حبان، الثقات، ج۷، ص۳۸۳.
- ↑ مهدوی، اصغر، مقدمه خلاصه سیرت رسول الله، تلخیص و انشای محمد بن عبدالله بن عمر، ج۱، ص۶-۸.
- ↑ درباره ابن هشام و کتاب او در ادامه همین نوشتار مطالبی ارائه خواهد شد.
- ↑ به مجموعه مطالبی گفته میشود که منشأ آنها برگرفته از دادهها و اعتقادات یهودیان و مسیحیان تازه مسلمان بوده است.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، ص۱۰۲.
- ↑ ابن حبان، ثقات، ج۷، ص۳۸۲-۳۸۳؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۲۳-۲۲۴.
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، مقدمه، ج۱، ص۱۴؛ بغدادی ابن عماد حنبلی، شذرات الذهب، ج۱، ص۱۹.
- ↑ بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۲۱.
- ↑ ر.ک: آل داوود، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۳، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی