حق

از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
پرش به ناوبری پرش به جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

این مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل حق (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.
  • حق: راست، درست، بجا و هدف دار؛ در برابر باطل[۱].
  • حق در مقابل باطل، به معنای چیزی است که ثابت، استوار، درست، حتمی و سزاوار باشد. از نام‌های خداست. حق در زمینۀ گفتار، عمل، عقیده، واقعه، ادّعا، پاداش و. . . به کار می‌رود. از دیرباز، حق و باطل وجود داشته و با هم تقابل داشته‌اند[۲].

واژه‌شناسی لغوی

  • حق، مصدر ثلاثی مجرد از ریشه "ح - ق - ق" به معنای استواری، استحکام، مطابقت و موافقت با واقع است [۳] وجوب و ثبات[۴]، درستی[۵]، شایستگی و سزاواری[۶]، چیرگی[۷]، عدالت[۸]، از دیگر معانی حق‌اند. بیشتر فرهنگ‌های واژگانی در تبیین معنای حق، از تضاد و تقابل مفهوم حق با باطل یاری جسته‌اند[۹] باطل به معنای تلف شدن و نابودی، ناواقعی بودن[۱۰]، ناپایایی و عدم ثبات[۱۱]، بی‌ارزش و بی‌ثمر بودن [۱۲] است. کاربرد این واژه تقریباً در همه لهجه‌های بخش غربی زبان سامی، مانند عبری، آرامی، مندایی و سریانی، در معانی مشابه مشاهده شده است[۱۳] در تعریف اصطلاحی، هر سخن، اعتقاد، دین و مذهبی را حق نامند که مطابق واقع باشد[۱۴][۱۵].

حق در قرآن

گستره معنایی حق

حوزه معنایی معرفت‌شناختی

حوزه معنایی حقوق قراردادی

حوزه معنایی حقوق تکوینی

دین حق

  • تعبیر ﴿دِينَ الْحَقِّ در آیات‌ ۲۹، ۳۳ سوره توبه، ۲۸ سوره فتح و ۹ سوره صف ذکر شده و در بعضی آیات نیز این تعبیر به صورتهای دیگری آمده است؛ مانند آیه ۱۰۸ سوره یونس ﴿قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنَاْ عَلَيْكُم بِوَكِيلٍ[۱۶] برخی مفسران وصف کردن اسلام را به "حق" از آن رو می‌دانند که معارف آن دارای حقانیت و اخلاق و عقاید و احکام آن بر واقعیت و حقیقت منطبق بوده، از خرافات و امور خلاف واقع به دور است[۱۷]. گاهی نیز گفته شده که قوانین و اصول اسلام بر خلاف هواهای نفسانی و امیال حیوانی انسان همواره تابع حق است؛ نه تابع هوای انسانها و ازاین‌رو اسلام، دین حق است[۱۸]. بعضی دیگر بر این عقیده‌اند که اسلام از آن رو دین حق است که به وسیله آن استحقاق ثواب پیدا می‌شود و سایر ادیان باطل است، زیرا به موجب آنها انسان مستحق کیفر می‌شود[۱۹][۲۰].

مذهب حق

  • اغلب هرکس و هرگروه، خود و عقاید و اعمالش را حق می‌داند. ولی حق یکی بیش نیست. از میان مذاهب، یکی حق است و بقیّه باطل. در نزاع‌ها و مخاصمات نیز یک طرف برحق است و دیگری ناحق. به تعبیر حضرت علی(ع): " حَقٌّ وَ بَاطِلٌ وَ لِكُلٍّ أَهْل‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏"[۲۱] حق است و باطل و هرکدام را اهلی است. وقتی حق و باطل شناخته نشود و به هم درآمیزد، شبهه پیش می‌آید[۲۲]و وقوع فتنه هم آنجاست که حق و باطل با هم آمیخته می‌شود و هواپرستی هم کمک می‌کند و افراد در فتنه می‌افتند و اگر این دو از هم جدا باشند، شناخت آن آسان‌تر و گمراهی مردم کمتر خواهد بود.[۲۳] قرآن حق است و حق را بیان می‌کند. امّا بیماردلان از آن برداشت بد می‌کنند و به گمراهی می‌افتند. گاهی هم افرادی با انگیزه‌های باطل، حرف حقّی می‌زنند تا فریب دهند. اگر کسی حق را بشناسد، باطل را هم خواهد شناخت و معیار شناخت حق و باطل بودن اشخاص و گروه‌ها و فرقه‌ها شناخت حقّ است و این همه تفرقه و تشتّت، نتیجۀ کوتاهی و ضعف در شناخت حق است. از میان هفتاد و سه فرقۀ مسلمانان نیز "فرقۀ ناجیه" و "مذهب حق"، پیروان اهل بیتاند و مکتب عترت. در کشاکش کلامی و فرقه‌ای میان مسلمانان نیز، حق با گروهی است که پیشوای حق داشته باشند. پیامبر خدا(ص) فرمود: " عَلِيٌ‏ مَعَ‏ الْحَقِ‏ وَ الْحَقُ‏ مَعَ‏ عَلِيٍ‏ اللَّهُمَ‏ أَدِرِ الْحَقَ‏ مَعَهُ‏ حَيْثُ‏ دَارَ ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏"[۲۴]، علی(ع) با حق است و حق با علی است، خدایا حق را دائر مدار او بگردان. از این سخن برمی‌آید که چون علی(ع) از حق ناگسستنی است، پس کلام و راه او حق است و برهان، پیروان او برحقّند و هرچه امام بگوید حق است، چون حق بر محور و مدار او می‌چرخد. گرچه حق و باطل بودن اشخاص را با حق می‌سنجند، امّا وقتی کسی حقّ مطلق و حق مجسّم شد، خودش تبدیل به معیار می‌شود و حق را با عمل و گفتار و موضع و داوری او باید شناخت. در زیارت جامعه دربارۀ اهل بیت پیامبر می‌خوانیم: " وَ الْحَقُ‏ مَعَكُمْ‏ وَ فِيكُمْ‏ وَ مِنْكُمْ‏ وَ إِلَيْكُمْ‏ وَ أَنْتُمْ‏ أَهْلُهُ‏ وَ مَعْدِنُهُ‏ ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏" حق با شماست و در شما و از شما و به سوی شما باز می‌گردد و شما اهل و سرچشمه و معدن حقّید. در زیارت "آل یاسین" که از ناحیۀ مقدسه صادر شده است و فرموده‌اند که هرگاه خواستید به ما توجّه داشته باشید چنین بگویید، از جمله آمده است: " فَالْحَقُ‏ مَا رَضِيتُمُوهُ‏ وَ الْبَاطِلُ‏ مَا سَخِطْتُمُوهُ‏ وَ الْمَعْرُوفُ‏ مَا أَمَرْتُمْ‏ بِهِ‏ وَ الْمُنْكَرُ مَا نَهَيْتُمْ‏ عَنْه‏ ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏"[۲۵] آنچه شما بپسندید حق همان است، آنچه شما خوش ندارید باطل است، به هرچه شما دستور دهید معروف است و از هرچه شما نهی کنید، منکر است. این دقیقا محوریّت اهل بیت عصمت و طهارت را در شناخت حق و باطل و معروف و منکر نشان می‌دهد. وقتی آیه تطهیر، پاکی و عصمت این خاندان را بیان می‌کند، وقتی پیامبر خدا، علی(ع) را محور حق معرفی می‌کند، وقتی ائمه معصومین از سوی خدا و رسول، حجت شناخته می‌شوند، شناخت حق آسان است، اگر دیدگان را غبار جهل و تعصّب نگرفته باشد.قرآن، حق را همچون آبی سودمند و باقی می‌داند و باطل را همچون کفی ناپایدار و بی‌خاصیّت. گرچه پیروان باطل، دورانی سلطه و غلبه داشتند و حق را کنار زدند، ولی دولت جاوید از آن حقّ است و امروز پیشوایان معصوم از اهل بیت، چهره‌های درخشان و ماندگار حق‌اند.[۲۶]

رسول حق و امام حق

خذلان حق

حق در موعودنامه

  • از القاب حضرت شمرده شده است. امام باقر (ع) فرمود: تعبیر به صیغه ماضی در آیه شریفه ﴿قُلْ جَاءَ الْحَقُّ... به جهت تأکید وقوع آن است؛ آن‌چنان‌که گویی واقع شده است. در زیارت حضرت هم هست که: "السَّلَامُ عَلَى الْحَقِّ الْجَدِيدِ"[۲۷][۲۸].

پرسش‌های وابسته

  1. القاب امام مهدی چیستند؟ (پرسش)
  2. آیا امیر الامره از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  3. آیا احسان از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  4. آیا اذن سامعه از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  5. آیا ایدی از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  6. آیا بئر معطله از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  7. آیا بلد الامین از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  8. آیا باسط‍‌ از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  9. آیا بقیة الأنبیاء از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  10. آیا تالی از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  11. آیا تأیید از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  12. آیا تمام از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  13. آیا ثائر از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  14. آیا جابر از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  15. آیا جنب از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  16. آیا جوار الکنس از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  17. آیا حجت از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  18. آیا حجة الله از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  19. آیا حق از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  20. آیا حجاب الله از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  21. آیا حمد از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  22. آیا حامد از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  23. آیا خاتم الاوصیاء از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  24. آیا خاتم الائمه از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  25. آیا خازن از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  26. آیا خلف از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  27. آیا خلف صالح از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  28. آیا خنس از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  29. آیا خلیفة الله از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  30. آیا خلیفة الاتقیاء از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  31. آیا دابة الأرض از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  32. آیا داعی از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  33. آیا رجل از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  34. آیا رب الأرض از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  35. آیا سلطان المأمول از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  36. آیا سدرة المنتهی از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  37. آیا سناء از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  38. آیا سبیل از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  39. آیا ساعة از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  40. آیا سید از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  41. آیا شرید از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  42. آیا صاحب از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  43. آیا صاحب الغیبة از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  44. آیا صاحب الزمان از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  45. آیا صاحب الرجعة از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  46. آیا صاحب الدار از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  47. آیا صاحب الناحیة از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  48. آیا صاحب العصر از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  49. آیا صاحب الکرة البیضاء از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  50. آیا صاحب الدولة الزهراء از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  51. آیا صالح از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  52. آیا صاحب الامر از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  53. آیا صبح مسفر از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  54. آیا صدق از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  55. آیا صراط‍‌ از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  56. آیا ضیاء از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  57. آیا ضحی از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  58. آیا طالب التراث از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  59. آیا عالم از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  60. آیا عدل از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  61. آیا عاقبة الدار از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  62. آیا عزه از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  63. آیا عین از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  64. آیا غایب از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  65. آیا غلام از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  66. آیا غریم از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  67. آیا غوث از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  68. آیا غایة الطّالبین از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  69. آیا غایة القصوی از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  70. آیا غوث الفقراء از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  71. آیا خلیل از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  72. آیا فجر از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  73. آیا فرج المؤمنین از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  74. آیا فرج الاعظم از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  75. آیا فتح از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  76. آیا فقیه از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  77. آیا قائم از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  78. آیا قابض از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  79. آیا قیامت از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  80. آیا قسط‍‌ از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  81. آیا قوة از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  82. آیا قاتل الکفرة از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  83. آیا قطب از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  84. آیا قائم الزمان از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  85. آیا قیم الزمان از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  86. آیا کاشف الغطاء از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  87. آیا کمال از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  88. آیا کار از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  89. آیا لواء اعظم از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  90. آیا نیة الصابرین از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  91. آیا منتقم از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  92. آیا مهدی از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  93. آیا منتظَر از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  94. آیا ماء معین از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  95. آیا مخبر بما یعلن از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  96. آیا مجازی بالاعمال از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  97. آیا موعود از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  98. آیا مظهر الفضایح از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  99. آیا مبلی السرائر از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  100. آیا مبدأ الآیات از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  101. آیا محسن از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  102. آیا منعم از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  103. آیا مفضل از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  104. آیا موتور از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  105. آیا مدبر از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  106. آیا مأمور از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  107. آیا مقدرة از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  108. آیا مأمول از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  109. آیا مفرج اعظم از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  110. آیا مضطر از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  111. آیا من لم یجعل الله له شبیها از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  112. آیا مقتصر از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  113. آیا المصباح الشدید الضیاء از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  114. آیا ناقور از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  115. آیا ناطق از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  116. آیا نهار از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  117. آیا نفس از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  118. آیا نور الاصفیاء از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  119. آیا نور الاتقیاء از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  120. آیا ناحیه مقدسه از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  121. آیا واقیذ از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  122. آیا وتر از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  123. آیا وجه از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  124. آیا ولی الله از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  125. آیا وارث از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  126. آیا هادی از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  127. آیا ید الباسطه از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  128. آیا یمین از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  129. آیا یعسوب الدین از القاب امام مهدی است؟ (پرسش)
  130. آیا مؤمل از القاب امام مهدی است؟ (پرسش) (پرسش)
  131. آیا نجم از القاب امام مهدی است؟ (پرسش) (پرسش)
  132. آیا نور آل محمد از القاب امام مهدی است؟ (پرسش) (پرسش)
  133. آیا ولی عصر از القاب امام مهدی است؟ (پرسش) (پرسش)

منابع

پانویس

Icon4.png با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید:  

  1. حیدری عارف، اعظم، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص:۱۵۱ - ۱۵۸.
  2. محدثی، جواد، فرهنگ غدیر، ص:۲۲۸.
  3. مفردات، ج ۱، ص ۲۴۶؛ تهذیب اللغه، ج ۳، ص ۳۷۴-۳۷۵؛ التحقیق، ج ۲، ص ۲۶۲، «حق».
  4. العین، ج ۳، ص ۶؛ تهذیب اللغه، ج ۳، ص ۳۷۴، «حق».
  5. مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۱۵، «حق».
  6. العین، ج ۳، ص ۶-۷.
  7. المصباح، ص ۱۴۳-۱۴۴، «حق»؛ لسان العرب، ج ۱۰، ص ۴۹، «حقق».
  8. تاج العروس، ج ۱۳، ص ۸۰، «حقق».
  9. العین، ج ۳، ص ۶؛ لسان العرب، ج ۱۰، ص ۴۹؛ المصباح، ص ۱۴۳.
  10. العین، ج ۷، ص ۴۳۰، «بطل».
  11. مفردات، ج ۱، ص ۱۲۹، «بطل».
  12. الصحاح، ج ۳، ص ۱۶۳۵، «بطل».
  13. فرهنگ تطبیقی، ج ۱، ص ۱۸۷.
  14. التعریفات، ص ۱۲۰، «حق».
  15. حیدری عارف، اعظم، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص:۱۵۱ - ۱۵۸.
  16. بگو: ای مردم! حق از سوی پروردگارتان نزد شما آمده است، هر که رهیاب شد به سود خویش رهیاب می‌شود و هر که گمراه گشت بی‌گمان به زیان خویش گمراه می‌گردد و من کارگزار شما نیستم؛ سوره یونس، آیه: ۱۰۸.
  17. المیزان، ج‌۹، ص‌۲۴۷.
  18. المیزان، ج‌۴، ص‌۱۰۲.
  19. التبیان، ج‌۵، ص‌۲۰۹.
  20. دیبا، حسین، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۳، ص: ۲۳۷ - ۲۶۰.
  21. نهج البلاغه، خطبه ۱۶
  22. نهج البلاغه، خطبه ۳۸
  23. نهج البلاغه، خطبه ۵۰
  24. سفینة البحار، واژۀ حق
  25. بحار الأنوار، ج ۵۳ ص ۱۷۲
  26. محدثی، جواد، فرهنگ غدیر، ص:۲۲۸.
  27. نجم الثاقب، باب دوم.
  28. تونه‌ای، مجتبی، موعودنامه، ص ۲۷۹.