نهج البلاغه

از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
(تغییرمسیر از نهج البلاغة)

نهج البلاغه نام کتابی است که مجموعه‌ای از سخنرانی‌‌ها، نامه‌ها و سخنان کوتاه و حکمت‌آمیز امیرالمؤمنین (ع) را در بردارد. گرد آورنده این کتاب، "سید رضی" از دانشمندان برجسته شیعه در قرن چهارم است. علی (ع) پیشوای نخست شیعه، در دانش و حکمت و فصاحت و زیبایی و شیوایی گفتار، سرآمد همه است و سخن او را بالاتر از کلام بشر و پایین‌تر از کلام خدا دانسته‌اند. "نهج البلاغه" که به معنای روش بلاغت است، بخشی از خطبه‌ها و نامه‌ها و سخنان کوتاه و پر محتوای اوست و همواره مورد استفاده دانشمندان بوده و به زبان‌های مختلف ترجمه شده و شرح‌های گوناگونی بر آن نوشته شده است. مشهورترین ترجمه فارسی آن، ترجمه و شرح "فیض الاسلام" است. نهج البلاغه ۲۳۹ خطبه، ۷۹ نامه و ۴۷۲ سخن کوتاه دارد و محتوای این کتاب، مسائل مختلف اعتقادی، اخلاقی، سیاسی، تاریخی و اجتماعی است[۱].

مقدمه

  • نهج البلاغه گزیده سخنان امام علی بن ابی‌طالب است که شریف رضی در رجب سال ۴۰۰ قمری آن را تدوین کرده. سیدرضی علت تدوین نهج البلاغه را پس از نوشتن کتابی در فضایل امیرالمؤمنین (ع) به‌نام خصائص الائمة، درخواست جمعی از دوستان و اهل علم بیان می‌کند؛ تدوین کتابی که گزیده سخنان امام (ع) در زمینه‌ها و موضوعات گوناگون از خطبه‌ها و نامه‌ها و پندها و دانش زیستن را در بر داشته باشد. آن مردان فضل و دانش می‌دانستند که این سخنان، شگفتی‌های بلاغت و دُردانه‌های فصاحت و گوهرهای ادب و کلمات پرمغز و روشنگر دین و دنیاست و این مجموعه نفیس در هیچ کلام و کتابی یافت نشود، چون امیرمؤمنان (ع) سرچشمه فصاحت و زایش‌جای بلاغت است و از آن بزرگوار گنج فرهنگ و ادب و قانون‌های آن پدید آید و هر سخنوری بر شیوه و روش آن حضرت ره پوید و هر واعظ شیرین سخن رساگویی از او کمک گیرد[۲].
  • امام (ع) در این میدان گوی سبقت را از دیگران ربوده و پیش‌تاز است و دیگران وامانده، زیرا کلام آن حضرت سخنی است که نور و نشانه خدایی دارد و از آن رنگ و بوی سخن نبوی تراود. وی می‌گوید: در هر صورت به خواستشان پاسخ مثبت دادم که تألیف کتاب را بیاغازم، در حالی‌که می‌دانستم در آن سودی بزرگ است و بلندآوازه شود و اجر آخرت ذخیره کنم[۳][۴].
  • سیدرضی نهج البلاغه را در سه فصل خطبه‌ها[۵]، نامه‌ها[۶] و حکمت‌ها[۷] تدوین کرد. او خود می‌نویسد: پس به توفیق الهی، کار تألیف را با گل‌چین خطبه‌های شروع کردم و آن‌گاه به سراغ‌نامه‌های نیکو و سپس پندهای زیبا و کلمات حکمت‌آمیز رفتم و هر یک از این سه را در بخشی جداگانه آوردم و برگ‌هایی نانوشته در کنارش نهادم تا کلماتی را که احیاناً جامانده یا بعداً به‌دست آید اضافه کنم؛ و چنانچه کلامی از حضرت یافتم که در اثنای گفت‌وگو و یا پاسخِ پرس‌وجو بوده یا برای هدفی دیگر غیر از سه عنوان ذکر شده و قراری که‌بنیان گردیده، باشد، در ضمن هر یک از بخش‌هایی که مناسب و هم‌خوانی بیشتری با هدف آن داشته باشد قرار دهم. و چه بسا آنچه برگزیدم با آن فصل‌ها مناسب نباشد و کلمات زیبایی باشد که از نظر نظم و نسق هماهنگ نیاید؛ و این بدان جهت است که می‌خواستم نکته‌ها و سخنان و روشنگر را بیاورم و قصدم صرفاً پیوستگی و هماهنگی نبوده است[۸][۹].
  • نهج البلاغه پس از تدوین تا به امروز کانون توجه دانشمندان و اندیشمندان قرار گرفته است. به‌طوری که بسیاری از اهالی فضل و دانش از مکتب‌ها و نحله‌های گوناگون با مطالعه آن، زبان به ستایش گشوده و محتوای والای آن را ستوده‌اند. به‌نظر می‌رسد، در این امر علل و عوامل گوناگونی دخالت دارند تا مجموعه آن‌ها جایگاه ویژه‌ و رفیعی برای این کتاب رقم بزند. برخی از این عوامل را می‌توان به شرح زیر مورد توجه قرار داد:
  1. شخصیت والا و برتر امیرمؤمنان (ع) و جایگاه ویژه او در اسلام و جامعیت او در همه مراتب و ویژگی‌های منحصربه‌فردش که او را در میان اصحاب ویژگی‌ خاص بخشیده است.
  2. فصاحت و بلاغت کلام امام که کلام او را پس از قرآن کریم و بلاغت نبوی در نقطه اوج قرار داده است.
  3. جامعیت و گسترش موضوعات نهج البلاغه، به‌طوری که مفاهیم بسیاری را در خود جای داده است.
  4. نهج البلاغه گویای بخشی از زندگی انسانی الهی است که توانست در دوران زمام‌داری خود و در کوران بحران‌هایی که قاسطین و ناکثین و مارقین بر سر راهش ایجاد کردند، از عهده وظیفه زمام‌داری به نحو احسن برآید.
  5. نهج البلاغه گویای تاریخ تطورات سیاسی جامعه پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) است.
  6. این کتاب، بیانگر روحیه‌های گوناگون مردمان و به تعبیر دیگر، بیانگر روان‌شناسی اجتماعی است.
  7. این کتاب، بیانگر راستین اصول اسلام، قرآن، عدالت و آزادی و دست‌یابی به حیات طیبه است [۱۰].

محتوای نهج البلاغه

خطبه‌ها

نامه‌ها

حکمت‌ها

ویژگی‌های نهج البلاغه

کتاب‌شناسی نهج البلاغه

شروح نهج البلاغه

ترجمه‌های نهج البلاغه

نسخه‌های تصحیح‌شده از متن نهج البلاغه

مصادر نهج البلاغه

مستدرک نهج البلاغه

فرهنگ‌های نهج البلاغه

فهرست‌های موضوعی نهج البلاغه

دانشنامه‌های نهج البلاغه

آشنایی با نهج البلاغه

ادبیات نهج البلاغه

منابع

پانویس

  1. محدثی، جواد، فرهنگ‌نامه دینی، ص۲۳۹.
  2. دین‌پرور، سید حسین، دانشنامه نهج البلاغه، ج۲، ص۸۴۳-۸۴۴.
  3. نک: مقدمه نهج البلاغه
  4. دین‌پرور، سید حسین، دانشنامه نهج البلاغه، ج۲، ص۸۴۴.
  5. شامل ۲۴۱ خطبه
  6. شامل ۷۹ نامه
  7. شامل ۴۸۰ حکمت
  8. نهج البلاغة پارسی، ص ۱۷
  9. دین‌پرور، سید حسین، دانشنامه نهج البلاغه، ج۲، ص۸۴۴.
  10. دین‌پرور، سید حسین، دانشنامه نهج البلاغه، ج۲، ص ۸۴۴-۸۴۵.