نمایش مبدأ برای بحث:اجتهاد علمی

'''اجتهاد:''' [[استنباط]] [[احکام]] و [[وظایف عملی]] از [[ادله]] و اصول<ref>[[محمد صادق یوسفی مقدم|یوسفی مقدم، محمد صادق]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۲ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۲، ص۱۲۰-۱۴۷.</ref>.

==واژه‌شناسی لغوی==
این واژه در لغت به‌معنای [[سخت‌کوشی]] است<ref>التحقیق، ج‌۲، ص‌۱۲۸، «جهد».</ref> و در اصطلاح از ۲ زاویه به آن نگریسته می‌شود<ref>[[محمد صادق یوسفی مقدم|یوسفی مقدم، محمد صادق]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۲ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۲، ص۱۲۰-۱۴۷.</ref>:
# اجتهاد به‌معنای عام، بین [[فقیهان]] [[شیعه]] و [[اهل سنت]]، که برای آن تعاریف مختلفی شده است؛ برخی آن را به‌کارگیری نهایت کوشش برای تحصیل [[ظن]] به [[حکم شرعی]]<ref>موسوعة الفقه، ج‌۳، ص‌۵؛ المنار، ج‌۵، ص‌۲۰۴؛ الاحکام، آمدی، ج‌۴، ص‌۱۶۲.</ref> یا  تحصیل [[حجت]] بر [[حکم شرعی]] یا [[تعیین]] [[وظیفه عملی]] دانسته‌اند<ref>مصباح الاصول، ج‌۳، ص‌۴۳۴.</ref>. برخی دیگر اجتهاد را تلاشی [[علمی]] و روش‌مند جهت [[استنباط]] و استخراج [[حجت]] بر [[وظایف]] [[شرعی]] مربوط به موضوعات و پدیده‌های فرعی، از اصول و قواعد و منابع [[شرعی]] و [[عقلی]] می‌دانند<ref>آشنایی با علوم اسلامی، ج‌۳، ص‌۱۸؛ مجموعه آثار، ج‌۳، ص‌۱۹۶، «ختم نبوت».</ref>. کاربرد واژه اجتهاد در ملکه [[استنباط]] حکم‌شرعی و توان بر [[استنباط]]، بسیار رایج است<ref>کفایة‌الاصول، ص‌۴۶۳؛ زبدة‌الاصول، ص‌۱۵۹؛ خلاصة القوانین، ص‌۱۷۵.</ref>. و‌ کلمه [[مجتهد]] با همین نگرش، بر [[فقیه]] اطلاق‌ می‌شود؛ بنابراین، [[مجتهد]] کسی است که واجد ملکه  [[استنباط]] باشد؛ هر چند بالفعل به [[استنباط]] نپردازد. اجتهاد، چه از نوع ملکه [[استنباط]] و چه به‌معنای فعلیت آن، به ۲ قسم"اجتهاد مطلق و تجزّی در اجتهاد" تقسیم می‌شود<ref>کفایة‌الاصول، ص‌۴۶۴؛ الفصول، ج‌۲، ص‌۱۱۷‌ـ‌۱۱۹؛ الاصول العامه، ص‌۵۸۲.</ref><ref>[[محمد صادق یوسفی مقدم|یوسفی مقدم، محمد صادق]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۲ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۲، ص۱۲۰-۱۴۷.</ref>.
# اجتهاد به‌معنای خاص، که تنها در میان [[فقیهان]] [[اهل سنت]] مطرح است. این اصطلاح مرادف با [[رأی]] و عبارت از نوعی [[تشریع]] و [[جعل]] [[قانون]] از سوی [[فقیه]] در موارد فقدان [[نص]] و مصداق روشن آن [[قیاس]] است<ref>الاصول العامه، ص‌۳۸۵.</ref>؛بلکه [[شافعی]] آن را مرادف [[قیاس]] می‌داند<ref>الرساله، ص‌۴۷۷.</ref>. [[شیعه]] به جهت غنای [[فرهنگی]] و برخوردار بودن از [[روایات]] [[امامان]]{{عم}} که ابواب گوناگون [[فقه]] را [[پوشش]] داده، خود را از اجتهاد به‌معنای خاص، بی‌نیاز می‌داند  ولی اجتهاد به‌معنای عام را که در عصر [[معصومان]] نیز میان [[اصحاب]] ایشان رواج داشته، می‌پذیرد. به نظر برخی از [[فقیهان]] [[شیعه]]، اگر بعضی از منابع اجتهاد، مانند [[قیاس]]، از حوزه اجتهاد نظری حذف گردد، تعریف اجتهاد در میان [[شیعه]] و [[اهل سنت]] یکی می‌شود؛ چون اجتهاد بر اعتباراتی نظری مبتنی است که بیش‌تر از ظاهر [[نصوص]] مستفاد نیست<ref>معارج‌الاصول، ص‌۱۷۹‌ـ‌۱۸۰.</ref><ref>[[محمد صادق یوسفی مقدم|یوسفی مقدم، محمد صادق]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۲ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۲، ص۱۲۰-۱۴۷.</ref>.

==اجتهاد در فرهنگ مطهر==
[[اجتهاد]]، یعنی به‌کار بردن [[تدبّر]] و تعقّل در [[فهم]] [[ادله]] شرعیه که البته احتیاج دارد به یک رشته [[علوم]] که مقدمه [[شایستگی]] و [[استعداد]] تعقّل و تدبّر صحیح و عالمانه می‌باشند. اجتهاد به معنایی که امروز می‌گویند، یعنی اهلیّت و تخصّص فنی<ref>ده گفتار، ص۱۰۲.</ref>. اجتهاد، [[ابتکار]] است و اینکه [[انسان]] خودش ردّ فرع بر اصل بکند<ref>تعلیم و تربیت در اسلام، ص۲۵.</ref>. اجتهاد واقعی اینست که وقتی یک مسأله جدید که انسان هیچ سابقه [[ذهنی]] ندارد و در هیچ کتابی طرح نشده به او عرضه شد، فوراً بتواند اصول را به‌طور صحیح [[تطبیق]] کند و [[استنتاج]] نماید<ref>تعلیم و تربیت در اسلام، ص۲۴.</ref>. اجتهاد به‌طور سربسته به معنای صاحب‌نظر شدن در امر [[دین]] است<ref>ده گفتار، ص۹۷.</ref>.
علمای [[اسلام]] “اجتهاد” را به عنوان “نیروی محرّکه اسلام” [نیز] معرفی کرده‌اند<ref>اسلام و مقتضیات زمان، جلد دوم، ص۱۵.</ref>. اجتهاد از نظر [[شیعه]] یعنی کلّیات اسلام کافی است<ref>امامت و رهبری، ص۹۴.</ref>.
اجتهاد یک مفهوم “نسبی” و متطوّر و متکامل است و هر عصری و زمانی [[بینش]] و [[درک]] مخصوصی ایجاب می‌کند. این نسبیّت از دو چیز ناشی می‌شود: قابلیت و استعداد پایان‌ناپذیر [[منابع اسلامی]] برای [[کشف]] و [[تحقیق]]، و دیگر [[تکامل]] طبیعی علوم و [[افکار]] بشری؛ و این است [[راز]] بزرگ [[خاتمیّت]]<ref>مجموعه آثار، ج۳، ص۲۰۲.</ref>. به عبارت دیگر اجتهاد یعنی [[کوشش]] عالمانه با متد صحیح برای درک مقرّرات اسلام با استفاده از منابع: کتاب، [[سنّت]]، [[اجماع]]، [[عقل]]<ref>مجموعه آثار، ج۳، ص۱۹۷.</ref>. اجتهاد یعنی تطبیق هوشیارانه و زیرکانه کلیات [[اسلامی]] بر جریانات متغیّر و زودگذر است<ref>مجموعه آثار، ج۱، ص۵۷.</ref>. اجتهاد یعنی کشف و تطبیق اصول کلّی و [[ثابت]] بر موارد جزئی و متغیّر<ref>مجموعه آثار، ج۲، ص۲۴۱.</ref>.
علمای [[امّت]] در عصر خاتمیّت که عصر [[علم]] است، قادرند با [[معرفت]] به اصول کلی اسلام و [[شناخت]] شرایط [[زمان]] و مکان، آن کلیّات را با شرایط و مقتضیّات زمانی و مکانی تطبیق دهند و [[حکم الهی]] را استخراج و [[استنباط]] نمایند. نام این عمل “اجتهاد” است<ref>مجموعه آثار، ج۲، ص۱۸۵.</ref>.
[[اجتهاد]] نوعی [[حرّیت]] است<ref>تکامل اجتماعی انسان، ص۱۸۴.</ref>.
اجتهاد برای به‌کار بردن منتهای [[کوشش]] در [[فهم]] [[احکام]] از کتاب و [[سنّت]] استعمال می‌گردد<ref>تکامل اجتماعی انسان، ص۱۷۰.</ref>.
ما یک [[اجتهاد مشروع]] هم داریم، آن همین است که در این تعبیر [[امیرالمؤمنین]] بود، اینکه [[فروع]] یعنی شاخه‌ها را از اصل‌ها و ریشه‌ها [[استنتاج]] بکنند<ref>خاتمیت، ص۱۳۳.</ref>. اجتهاد [[قوه]] [[تطبیق]] اصول بر فروع و ردّ فروع بر اصول است<ref>تکامل اجتماعی انسان، ص۱۷۷.</ref>.<ref>[[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|فرهنگ مطهر]]، ص ۵۹.</ref>

==پانویس==
{{پانویس2}}