جنگ خیبر در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

سرانجام، [[سپاه]] [[پیامبر]] {{صل}} وارد منطقه کتیبه، آخرین منطقه [[خیبر]] شد. مهم‌ترین و مستحکم‌ترین قلعه این منطقه [[قموص]] نام داشت که به رغم [[دشواری]] ۱۰ [[روز]] در محاصره ماند. در این مرحله که [[رسول خدا]] {{صل}} دچار سردرد شده بود و در اردوگاه به سر می‌برد، [[فرماندهی سپاه]] را یک روز به [[ابوبکر]] و روزی دیگر به [[عمر]] سپرد؛ اما آنان از [[یهودیان]] [[شکست]] خورده و بی [[پیروزی]] بازگشتند؛ آن گاه حضرت فرمود: فردا [[پرچم]] را به دست کسی خواهم داد که [[خدا]] و رسولش او را [[دوست]] دارند و وی نیز خدا و رسولش را دوست دارد؛ فرار نخواهد کرد و پیروزی به دست اوست. این [[روایت]] را گروهی از [[صحابه]] سرشناس، مانند [[سعد بن ابی‌وقاص]] و [[ابوسعید خدری]] [[نقل]] کرده‌اند<ref>سنن ابن ماجه، ج ۱، ص ۴۵؛ سنن الترمذی، ج ۵، ص ۳۰۱ ـ ۳۰۲؛ الاستیعاب، ج ۳، ص ۱۰۹۹.</ref>. [[ابن اسحاق]]، [[طبری]]، [[بیهقی]]، [[ابن اثیر]]<ref>تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۵۶.</ref> و [[مورخان]] [[شیعی]] مانند [[مفید]] و [[طبرسی]]<ref>السیرة النبویه، ج ۳، ص ۷۹۷؛ دلائل‌النبوه، ج ۴، ص ۲۰۹.</ref> درباره [[فرماندهان]] فراری به نام ابوبکر و عمر تصریح کرده‌اند؛ ولی واقدی نوشته است دو نفر از [[یاران]] [[مهاجر]] پیامبر {{صل}} رفتند و بی پیروزی بازگشتند<ref>المغازی، ج ۲، ص ۶۵۳.</ref>. [[ابن سعد]]، [[بخاری]] و مسلم هم بدون مقدمه، [[حدیث رایت]] را [[نقل]] کرده و از آن دو نفر نام نبرده‌اند<ref>الطبقات، ج ۲، ص ۱۱۰؛ صحیح‌البخاری، ج ۵، ص ۷۶؛ صحیح مسلم، ج ۵، ص ۱۹۵.</ref>. [[صحابه]]، [[شب]] را در این [[اندیشه]] که صاحب این [[فضیلت]] چه کسی است، به سر بردند<ref>الطبقات، ج ۲، ص ۱۱۰؛ الاصابه، ج ۴، ص ۴۶۶؛ تاریخ الاسلام، ج ۳، ص ۶۲۵.</ref>. صبحگاهان وقتی [[پیامبر]] {{صل}} [[علی]] {{ع}} را در میان حاضران نیافت، در پی او فرستاد و چون آن حضرت از درد چشم [[رنج]] می‌برد، با آب دهانش چشم او را [[شفا]] بخشید و [[پرچم]] را به دستش سپرد و برایش [[دعا]] کرد<ref>الاستیعاب، ج ۳، ص ۱۰۹۹؛ البدء والتاریخ، ج ۴، ص ۲۲۶؛ تاریخ دمشق، ج ۴۲ ص ۸۶؛ ج ۷۳، ص ۷.</ref>. [[امیرمؤمنان]] {{ع}} [[راه]] افتاد و پس از کشتن قهرمان [[یهود]]، مرحب، [[پیروزی]] [[مسلمانان]] و فرار [[یهودیان]] را عملی ساخت<ref>تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۵۶.</ref>. در هنگامه این درگیری، سپر [[علی]] {{ع}} [[شکست]] و به جای آن درِ قلعه را با دستان پرتوان خود کَند و سپر کرد<ref>السیره‌النبویه، ج ۳، ص ۷۹۸؛ الکامل، ج ۲ ص ۲۲۰؛ البدایة والنهایه، ج ۴، ص ۲۱۶.</ref>؛ آن‌گاه روی خندقی که پیرامون قلعه کنده شده بود انداخت، تا [[رزمندگان]] از روی آن بگذرند<ref>الارشاد، ج ۱، ص ۱۲۷.</ref>. [[ابورافع]] گوید ۸ تن کوشیدیم آن در را جابه‌جا کنیم؛ ولی نتوانستیم<ref>البدایة والنهایه، ج ۴، ص ۲۱۶؛ ج ۷ ص ۲۵۱؛ امتاع الاسماع، ج ۱ ص ۳۱۰.</ref>. [[شیخ مفید]] و [[بیهقی]] این رقم را تا ۷۰ تن هم گفته‌اند<ref>الارشاد، ج ۱، ص ۱۲۸ ـ ۱۲۹؛ دلائل النبوه، ج ۴، ص ۲۱۲.</ref>. خود آن حضرت فرمود: من با [[قدرت الهی]] این کار را کردم؛ نه با [[قدرت جسمانی]]<ref>الامالی، ص ۶۰۴؛ بحارالانوار، ج ۲۱، ص ۲۶.</ref>. در این [[جنگ]] یکی از بردگان تازه [[مسلمان]] [[یهود]] پشت سر [[حضرت علی]] {{ع}} جنگید تا به [[شهادت]] رسید. وی که پیش‌تر برای یهود [[چوپانی]] می‌کرد، وقتی بر اثر [[سخنان پیامبر]] {{صل}} [[اسلام]] آورد، به [[دستور]] آن حضرت گوسفندان [[یهودیان]] را به آنان بازگرداند<ref>السیرة النبویه، ج ۳، ص ۸۰۶؛ اسدالغابه، ج ۱، ص ۷۵ ـ ۷۶.</ref>. درباره [[مبارزه]] مقابل مرحب و کشنده او مورّخان دوگونه گزارش یاد کرده‌اند: برخی حضرت علی {{ع}} و بعضی [[محمد بن مَسلمه]] را [[قاتل]] مرحب می‌شناسانند. واقدی پس از یاد کرد داستان کشته شدن مرحب به دست [[امیرمؤمنان]] {{ع}} با بیان "گفته می‌شود" به مبارزه محمد بن مَسلمه هم اشاره کرده است<ref>المغازی، ج ۲، ص ۶۵۵ ـ ۶۵۶.</ref>. برخلاف [[روایت]] [[یونس]] از [[ابن‌اسحاق]] که از [[امام علی]] {{ع}} نام نمی‌برد<ref>. دلائل النبوه، ج ۴، ص ۲۱۵.</ref>، دیگر مورّخان و [[محدثان]]، مانند ابن‌سعد، [[یعقوبی]] و مسلم، گزارش کشته شدن مرحب به دست [[امام]] را یاد کرده و از ابن مَسلمه سخنی به میان نیاورده‌اند<ref>الطبقات، ج ۲، ص ۱۱۰ ـ ۱۱۱؛ تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۵۶؛ صحیح مسلم، ج ۵، ص ۱۹۵.</ref>. برخی دیگر از [[مورخان]] نیز می‌گویند: کشته شدن مرحب به دست [[علی بن ابی طالب]] {{ع}} مشهورتر و درست‌تر است<ref>الکامل، ج ۲ ص ۲۲۱؛ عیون التواریخ، ج ۱، ص ۲۶۶؛ السیره الحلبیه، ج ۲، ص۷۳۸.</ref>. از مجموع سخن مورخان برمی‌آید گزارشی که محمد بن مَسلمه را قاتل مرحب خیبری می‌داند درست نیست. ضمن آنکه این گزارش از [[جابر بن عبداللّه]] است، در حالی که این [[صحابی]] در [[جنگ خیبر]] نبوده است<ref>تاریخ طبری، ج ۲، ص ۳۰۶.</ref>. به نظر می‌رسد گزارش کشته شدن مرحب به دست ابن مَسلمه بر اثر [[حمایت]] [[سیاسی]] و [[همفکری]] وی با خلفای نخست، به سود او ساخته شده است؛ به ویژه که او از [[مخالفان علی]] {{ع}} بود و با حضرت [[بیعت]] نکرد<ref>انساب الاشراف، ج ۳، ص ۸؛ شرح نهج‌البلاغه، ج ۴، ص ۹.</ref>. دژهای وطیح و سُلالم، تنها قلعه‌های [[فتح]] نشده [[خیبر]] نیز که به [[بنی نضیر]] تعلق داشتند، در مرحله پایانی [[غزوه خیبر]] مدت ۱۴ روزی به [[محاصره]] [[سپاه مسلمانان]] در آمدند و در این فاصله هیچ کس برای [[مبارزه]] از این قلعه‌ها بیرون نیامد، از این رو [[پیامبر]] {{صل}} [[تصمیم]] گرفت با بهره‌گیری از منجنیق آنها را در هم بکوبد. بر این پایه، [[رئیس]] آنان "کنانة بن ربیع بن ابی حقیق" شخصی به نام [[شماخ]] را برای [[گفت‌وگو]] نزد حضرت فرستاد و آنان پذیرفتند [[اراضی]] زراعی، تمام [[دارایی]] و تجهیزات نظامی خود را بگذارند و از خیبر بروند و [[رسول خدا]] {{صل}} نیز [[امنیت]] آنان را ضمانت کند. ۱۰۰ [[زره]]، ۴۰۰ [[شمشیر]]، ۱۰۰۰ نیزه و ۵۰۰ کمان تجهیزاتی بودند که از این دو قلعه به‌دست آمدند<ref>المغازی، ج ۲، ص ۶۷۰ ـ ۶۷۱.</ref>. در این [[قرارداد]]، با آنکه تأکید شده بود بنی نضیر چیزی را پنهان نکنند، وقتی فرستادگان پیامبر {{صل}} برای آوردن [[اموال]] به درون قلعه رفتند، [[یهودیان]] [[گنج]] [[خاندان]] ابی‌حقیق را که پر از طلا و جواهر بود پنهان کردند. [[کنانه]] و برادرش فراوان [[سوگند]] یاد کردند که این گنج را هزینه کرده‌اند. پیامبر {{صل}} یافتن گنج را با [[مرگ]] مردان این قلعه همسان دانست و آن دو هم پذیرفتند؛ در این هنگام، یکی از یهودیان جایگاه گنج را فاش ساخت و رسول خدا {{صل}} [[دستور]] داد [[کنانه]] و برادرش اعدام شوند و [[زنان]] و فرزندانشان به [[اسارت]] درآیند<ref>المغازی، ج ۲، ص ۶۷۱ ـ ۶۷۳؛ السیرة النبویه، ج ۳، ص ۷۹۹ ـ ۸۰۰؛ تاریخ طبری، ج ۲، ص ۲۹۹، ۳۰۲.</ref>. سرانجام، حضرت گنج [[بنی‌نضیر]] را یافت و بر اساس [[پیمان]] خود مردانشان را کشت و زنانشان را به [[بردگی]] برد<ref>المغازی، ج ۲، ص ۶۷۲ ـ ۶۷۳.</ref>. آمار کشتگان [[یهود]] در [[نبرد خیبر]] ۹۳ نفر و شهدای [[مسلمان]] ۱۵ نفر [[ثبت]] شده است<ref>المغازی، ج ۲، ص ۷۰۰.</ref><ref>[[مصطفی صادقی|صادقی، مصطفی]]، [[خیبر / غزوه (مقاله)|مقاله «غزوه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۲ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۲.</ref>.