علم ارادی معصوم: تفاوت میان نسخه‌ها

*ارادی بودن علوم [[اهل بیت]]{{ع}} و ادله آنان: إرادی بودن، بدین معنا است که که اگر [[اهل بیت]]{{ع}} بخواهند می‌دانند و اگر نخواهند و إراده نکنند نمی‌دانند. این دیدگاه در مباحث علوم [[اهل بیت]]{{ع}} نظریه‌إی مشهور است به‌طوری که برخی مانند صاحب حدائق الاصول ادعای اجماع کرده‌أند.<ref>به نقل از المعارف السلمانیه، ص ۵۸.</ref> آشتیانی می‌گوید: اولاً ما منع می‌کنیم که معصوم به تمام جزئیات افعال مکلفین و اقوال آنان علم فعلی داشته باشد نهایت اینکه آنان قادر هستند {{عربی|اندازه=150%|"إن شاووا علموا"}}. ثانیاً بر فرض قبول کنیم که معصومین{{ع}} به جمیع جزئیات افعال، علم حضوری دارند که این رأی دیدگاه اهل ضلالت و گمراهی است... . مستند این نظریه چند دسته روایات است:

'''روایات دسته اول''': روایاتی می‌گوید: [[امام]]{{ع}} هر گاه بخواهد می‌داند و یا هر وقت بخواهد خداوند آگاهش می‌کند. [[اصول کافی]] بابی تحت عنوان {{عربی|اندازه=150%|"بَابُ أَنَّ الْأَئِمَّةَ {{عم}} إِذَا شَاءُوا أَنْ يَعْلَمُوا عُلِّمُوا"}} منعقد نموده که دارای سه روایت که هر سه از [[امام صادق]]{{ع}} و مضمون هر سه مشابه هم هستن:

#[[امام]]{{ع}} اگر بخواهد می‌داند<ref>{{عربی|اندازه=150%|" إِنَّ الْإِمَامَ إِذَا شَاءَ أَنْ يَعْلَمَ عَلِم‏"}}.</ref>؛

# همانا [[امام]]{{ع}} اگر بخواهد بداند می‌داند<ref>{{عربی|اندازه=150%|" إِنَّ الْإِمَامَ إِذَا شَاءَ أَنْ يَعْلَمَ أُعْلِم‏"}}.</ref>؛

#وقتی که [[امام]]{{ع}} می‌خواهد چیزی را بداند خداوند او را آگاه می‌کند<ref>{{عربی|اندازه=150%|" إِذَا أَرَادَ الْإِمَامُ أَنْ يَعْلَمَ شَيْئاً أَعْلَمَهُ اللَّهُ ذَلِك‏"}}.</ref><ref>اصول کافی، ج۱، ص۲۵۸.</ref>  

'''روایات دسته دوم''': روایاتی که مسئله قبض و بسط علم [[اهل بیت]]{{ع}} را مطرح می‌کنند. [[معمر بن خلاد]] از [[امام کاظم|امام موسی کاظم]]{{ع}} پرسید آیا شما [[علم غیب]] می‌دانید [[امام]]{{ع}} در پاسخ فرمود: [[امام باقر]]{{ع}} فرموده است: علم برای ما گشایش می‌یابد و ما آگاهی می‌یابیم و گرفتگی می‌یابد و دیگر آگاهی نمی‌یابیم.<ref>{{عربی|اندازه=150%|" يُبْسَطُ لَنَا الْعِلْمُ فَنَعْلَمُ وَ يُقْبَضُ عَنَّا فَلَا نَعْلَمُ "}}.</ref> [[مولی محمد صالح مازندرانی]] شارح اصول کافی می‌نویسد: منظور از بسط علم، فعلی بودن آن است و مراداز قبض عدم فعلیت علم، گرچه با توجه و التفات می‌داند.<ref>شرح اصول الکافی، ج ۶، ص ۳۱.</ref>

'''روایات دسته سوم''': روایاتی که مربوط به افزایش علوم آنان است و اگر علوم آنان فعلی بود افزایش آن معنای معقولی نخواهد داشت. [[زراره]] می‌گوید از [[امام باقر]]{{ع}} شنیدم که می‌فرمود: اگر علم ما فزونی نمی‌یافت، پایان می‌پذیرفت. عرض کردم: چیزی بر شما افزوده می‌شود که [[پیامبر|پیامبر خدا]]{{ع}} آن را نمی‌دانست؟ فرمود: هر گاه بنای افزایش علم باشد، نخست بر [[پیامبر|پیامبر خدا]]{{ع}} و سپس بر امامان{{ع}} عرضه می‌شود تا به ما می‌رسد.<ref>"اصول کافی"، ج۱، ص ۲۵۵.</ref> [[امام صادق]]{{ع}} نیز می‌فرماید: شب جمعه‌إی نیست مگر اینکه اولیای خدا سرور ویژه‌إی دارند. هنگامی که شب جمعه فرا می‌رسد [[پیامبر|رسول خدا]]{{ع}} با عرش ارتباط برقرار می‌کند و من نیز همراه او با عرش تماس حاصل می‌کنم و در نتیجه با علمی که از آنجا بهره بردم باز می‌گردم و اگر این نبود قطعاً آنچه در نزد ماست پایان می‌پذیرفت.<ref>بصائر الدرجات ص ۳۶ و بحار الانوار، ج ۲۲، ص ۵۵۲ و ج ۲۶، ص ۹۰.</ref> [[علامه طباطبائی]] در تبیین این روایت با توجه به ارادی بودن علم [[اهل بیت]]{{ع}} چنین می‌فرماید: اشکال ندارد که {{عربی|اندازه=150%|"اذا شاءوا علموا"}} از راه صعود ارواح آنها در شب‌های جمعه باشد.<ref>در محضر [[علامه طباطبائی]]، ص ۱۴۸.</ref>  

'''روایات دسته چهارم''': روایاتی که نشانگر عدم آگاهی [[اهل بیت]]{{ع}} به برخی موضوعات است. و چون جهل و نا‌آگاهی با اصل علم [[اهل بیت]]{{ع}} منافات دارد بنابراین توجیه صحیح اینها عدم فعلیت و إرادی بودن علم آنان است. مانند جریان گم شدن شتر [[پیامبر]]{{صل}} و امثال آن. در حدیث موثقی [[عمار ساباطی]] از [[امام صادق]]{{ع}} می‌پرسید: آیا امام{{ع}} [[علم غیب]] می‌داند؟ فرمود: نه، لیکن هر گاه بخواهد بر چیزی آگاهی یابد، خداوند او را بدان آگاه می‌گرداند.<ref>اصول کافی، ج۱، ص۲۵۷.</ref>

'''بررسی و نقد دیدگاه:'''

#ادعای اجماع صاحب حدائق الاصول صحیح نیست برای این که عده‌إی دیگر از دانشمندان در مقابل، به فعلی بودن علوم [[اهل بیت]]{{ع}} معتقدند مانند صاحب المعارف السلمانیه و دیگران.

#روایات دسته اول گرچه در ارادی بودن علوم [[اهل بیت]]{{ع}} صراحت دارند امااشکالاتی متوجه آن است: اولاً خبر واحدند و سه روایت بیشتر نیستند. ثانیاً رجال سند از [[ابن مسکان]] به بعد در دو تای آنها یکی است و منتهی به [[ابی الربیع]] می‌شود که در حقیقت یک روایت است. ثالثاً سند قابل اعتمادی ندارند. [[شعرانی]] نیز در تعلیقه بر شرح اصول کافی ضعف روایت مذکور را یاد‌آوری می‌کند گرچه به نظر ایشان این روایات مخالف اصول مذهب نیستند؛ {{عربی|اندازه=150%|"و أحادیث الباب و إن کان جمیعها ضعیفة لکنها لا تخالف أصول المذهب"}}.

#روایات دسته دوم که مربوط به افزایش علوم [[اهل بیت]]{{ع}} است، گرچه افزایش و ازدیاد علم [[اهل بیت]]{{ع}}، امر ممکن و معقول است ولی در مورد احکام حدود و قصاص و سایر احکام شرعی معارف دینی اصول عقاید توجیه ناپذیرند، زیرا لازمه آن عدم آگاهی [[اهل بیت]]{{ع}} به مسائل دینی است در حالی که عقلا ضرورت دارد که [[اهل بیت]]{{ع}} به آن امور علم فعلی داشته باشند. برخی علما در مورد روایات افزایش علوم و قبض و بسط آن معتقدند که این روایات در حقیقت بیانگر آن است که آنان پیوسته به فیض الهی محتاجند<ref>[[حسن مهدی‌فر|مهدی‌فر، حسن]]، [[علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن (پایان‌نامه)|علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن]]، ص۲۱۸ الی ۲۲۴.</ref>.