دعوت در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

دعوت در قرآن (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۳ دسامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۸:۱۵

۱۴٬۶۷۰ بایت اضافه‌شده ، ‏۳ دسامبر ۲۰۲۲

۱۲۹٬۵۶۶

ویرایش

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-{{امامت}}
 {{مدخل مرتبط
-| موضوع مرتبط = آیه دعوت
+| موضوع مرتبط = دعوت
-| عنوان مدخل  = [[آیه دعوت]]
+| عنوان مدخل  = دعوت
 | مداخل مرتبط = [[دعوت در قرآن]] - [[دعوت در فقه سیاسی]] - [[دعوت در سیره معصوم]] - [[دعوت در تاریخ اسلامی]]
 | پرسش مرتبط  =
 }}
-==مقدمه==
+== مقدمه ==
+«[[دعوت]]» در لغت به معنای «فراخوانی» است، که با در نظر گرفتن اهداف و شرایط، در موارد مختلفی مانند قبول یک [[قانون]] یا [[آیین]] و نیز عمل بر طبق آنها به کار گرفته می‌شود و می‌تواند جنبه شخصی یا عمومی داشته باشد. دعوت، در اصطلاح [[دینی]]، [[هدایت‌گری]] و فراخوانی [[مردم]] به [[آیین الهی]] به منظور رسیدن به [[سعادت]] است. دعایت و داعیه، به معنای دعوت است<ref>زبیدی، تاج العروس، ج۱۹، ص۴۰۹. دعایه، امروزه بیشتر به معنای تأثیرگذاری بر افکار عمومی از طریق رسانه‌ها بدون توجه به محتوای پیام است، که به منظور اقناع مخاطبان و بالا بردن آمار آنان به کار گرفته می‌شود (عوینی، الاعلام الدولی، ص۱۱).</ref>. [[رسول خدا]]{{صل}} در نامه‌ای به [[پادشاه روم]] نوشت: {{عربی|إني أدعوك بدعاية (بداعية) الإسلام}}<ref>ابن اسحاق، سیرة ابن اسحاق، ج۴، ص۲۱۱؛ بخاری، صحیح، ج۴، ص۴؛ ج۵، ص۱۶۹؛ یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۷۷.</ref>.
+[[قرآن]]، [[خداوند]] را نخستین دعوت کننده به [[نیکی‌ها]] معرفی کرده و فرموده است: {{متن قرآن|وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلَامِ}}<ref>«و خداوند به بهشت فرا می‌خواند و هر که را بخواهد به راهی راست رهنمون می‌گردد» سوره یونس، آیه ۲۵.</ref> و از رسول خدا{{صل}} خواسته تا مردم را به راه‌های [[الهی]] دعوت کند: {{متن قرآن|ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ}}<ref>«(مردم را) به راه پروردگارت فرا خوان» سوره نحل، آیه ۱۲۵.</ref> و سرانجام آن [[حضرت]] را برای دعوت کردن به سوی خداوند، فرستاد و فرمود: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ... دَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ}}<ref>«ی پیامبر! ما تو را گواه و نویدبخش و بیم‌دهنده فرستاده‌ایم * و فراخواننده به خداوند به اذن وی، و چراغی فروزان» سوره احزاب، آیه ۴۵-۴۶.</ref> و در [[آیه]] دیگری با [[تأیید]] عملکرد آن حضرت، دعوت به سوی خداوند را سبب [[هدایت]] به [[راه راست]] معرفی کرد: {{متن قرآن|إِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«و بدین‌گونه ما روحی از امر خویش را به تو وحی کردیم؛ تو نمی‌دانستی کتاب و ایمان چیست ولی ما آن را نوری قرار دادیم که بدان از بندگان خویش هر که را بخواهیم راهنمایی می‌کنیم و بی‌گمان تو، به راهی راست راهنمایی می‌کنی» سوره شوری، آیه ۵۲.</ref>. از این رو، [[هدایت]] به مفهوم [[دعوت]] به کار رفته است. [[قرآن]] از [[مردم]] نیز خواسته است، تا دعوت کننده به [[نیکی‌ها]] باشند: {{متن قرآن|وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ}}<ref>«و باید از میان شما گروهی باشند که (مردم را) به نیکی فرا می‌خوانند و به کار شایسته فرمان می‌دهند و از کار ناشایست باز می‌دارند و اینانند که رستگارند» سوره آل عمران، آیه ۱۰۴.</ref><ref>کلینی، الکافی، ج۵، ص۱۳.</ref>.
+دعوت، در [[فرهنگ قرآن]] مراحل و مراتب مختلفی برای رسیدن به [[هدف]] دارد و شامل [[تبلیغ]]، [[آموزش]] و عمل به [[تعالیم دین]] در متن [[زندگی]] می‌شود. قرآن از این سه مرتبه چنین خبر داده است: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ}}<ref>«اوست که در میان نانویسندگان (عرب)، پیامبری از خود آنان برانگیخت که بر ایشان آیاتش را می‌خواند و آنها را پاکیزه می‌گرداند و به آنان کتاب (قرآن) و فرزانگی می‌آموزد و به راستی پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند» سوره جمعه، آیه ۲.</ref>. [[تلاوت آیات]] به معنای رساندن [[پیام الهی]]، [[تزکیه]] و [[تعلیم کتاب]] به معنای [[تربیت]] و [[تعلیم]] و همچنین تعلیم [[حکمت]] ناظر مرحله [[اجرا]] و عمل است. برخی حکمت را به معنای [[سنت]] گرفته و معتقدند [[سنت نبوی]] روش تطبیق و [[اجرای احکام]] قرآن در میان افراد و [[جامعه]] است. برخی نیز آن را به معنای قرار دادن هر چیز در جای خود یا انجام دادن درست امور معنا کرده‌اند<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۱۰، ص۶-۷. برای حکمت حدود سی معنا بیان شده است. برای اطلاع بیشتر رک: حسینی زاده، روش‌های تربیتی در قرآن، ج۲، ص۹-۱۹.</ref>. پس دعوت بسی فراتر از تبلیغ است و نباید آن را در صرف رساندن [[پیام]] به مخاطبان منحصر کرد.
+[[ابلاغ]] و تبلیغ گاهی با واژه دعوت به یک معنا به کار می‌روند، مانند اینکه «[[دعوة]] انجیلیه» را به [[تبلیغ]] [[مسیحیت]] معنا کرده‌اند. آیاتی چند در [[قرآن کریم]] نیز از [[پیامبران]] و [[رسول خدا]]{{صل}} به [[مبلغان]] یاد کرده که در نگاه نخست به نظر می‌رسد با مفهوم [[دعوت]] تفاوتی نداشته باشد. اما تبلیغ نوعی اطلاع رسانی و گزارش‌گری است، در حالی که دعوت، در اصطلاح [[قرآنی]] فراتر از [[ابلاغ]] و تبلیغ است و به نوعی پذیرش اختیاری در آن وجود دارد که مهم‌تر از تبلیغ است.
+در مواردی که در [[قرآن]] واژه ابلاغ به کار رفته، نشان می‌دهد، دعوت، به لحاظ زمانی بر تبلیغ پیشی دارد و کاربرد تبلیغ، زمانی است که دعوت با نوعی [[لجاجت]] و دهن‌کجی مخاطبان روبه‌رو باشد. از این رو، فرمود: {{متن قرآن|وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ}}<ref>«و اگر رو گرداندند، بی‌گمان بر تو جز پیام‌رسانی نیست» سوره آل عمران، آیه ۲۰.</ref><ref>{{متن قرآن|فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ}} «پس اگر با تو، به چون و چرا برخاستند بگو: من روی تسلیم به خداوند آورده‌ام و (نیز) هر کس از من پیروی کرده است (چنین است) و به اهل کتاب و درس ناخواندگان (مشرک) بگو: آیا اسلام می‌آورید؟ آنگاه اگر اسلام آوردند که رهیاب شده‌اند و اگر رو گرداندند، بی‌گمان بر تو جز پیام‌رسانی نیست و خداوند به (حال) بندگان بیناست» سوره آل عمران، آیه ۲۰؛ همچنین ر.ک: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ}} «ای پیامبر! آنچه را از پروردگارت به سوی تو فرو فرستاده شده است برسان و اگر نکنی پیام او را نرسانده‌ای؛ و خداوند تو را از (گزند) مردم در پناه می‌گیرد، خداوند گروه کافران را راهنمایی نمی‌کند» سوره مائده، آیه ۶۷؛ {{متن قرآن|وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ}} «و از خداوند فرمانبرداری کنید و از پیامبر فرمان برید و (از بدی) بپرهیزید؛ بنابراین اگر رو بگردانید بدانید که تنها پیام‌رسانی روشن بر عهده فرستاده ماست» سوره مائده، آیه ۹۲؛ {{متن قرآن|مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ}} «بر پیامبر جز پیام رسانی نیست و خداوند آنچه را آشکار می‌دارید و آنچه را نهان می‌کنید می‌داند» سوره مائده، آیه ۹۹؛ {{متن قرآن|أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ}} «پیام‌های پروردگارم را به شما می‌رسانم و برای شما خیرخواهی می‌کنم و از (سوی) خداوند چیزهایی می‌دانم که شما نمی‌دانید» سوره اعراف، آیه ۶۲؛ {{متن قرآن|أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ}} «پیام‌های پروردگارم را به شما می‌رسانم و من برای شما خیرخواهی امینم» سوره اعراف، آیه ۶۸؛ {{متن قرآن|فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلَكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ}} «(صالح) از آنان روی گردانید و گفت: ای قوم من! بی‌گمان پیام پروردگارم را به شما رسانده‌ام و برای شما خیرخواهی کرده‌ام امّا شما خیرخواهان را دوست نمی‌دارید» سوره اعراف، آیه ۷۹؛ {{متن قرآن|فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ}} «آنگاه (شعیب) از آنان رو گرداند و گفت: ای قوم من! به راستی پیام‌های پروردگارم را به شما رسانده‌ام و برای شما خیرخواهی کرده‌ام؛ اکنون چگونه برای قومی کافر اندوهگین شوم؟» سوره اعراف، آیه ۹۳؛ {{متن قرآن|فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّونَهُ شَيْئًا إِنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ}} «پس اگر (هم) رو بگردانید من آنچه را که برای آن به سوی شما فرستاده شده‌ام به شما رسانده‌ام و خداوند قوم دیگری جز شما را جانشین خواهد کرد و به او هیچ زیانی نمی‌رسانید، بی‌گمان پروردگار من نگاهبان همه چیز است» سوره هود، آیه ۵۷؛ {{متن قرآن|وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ}} «و اگر ما برخی از چیزهایی را که به آنان وعده می‌دهیم به تو نشان دهیم و یا جان تو را بستانیم؛ بر تو تنها پیام رسانی و بر ما حسابرسی است» سوره رعد، آیه ۴۰.</ref>. به این معنا که وقتی پذیرش [[پیام]] با [[مقاومت]] روبه‌رو شود، [[پیامبر]] جز رساندن پیام وظیفه‌ای ندارد؛ اما وی در برابر پذیرندگان پیام [[وظیفه]] [[تعلیم]] و [[کوشش]] برای اجرای دستورهای [[دینی]] در [[زندگی]] [[مردم]] را دارد<ref>برای مطالعه بیشتر، ر.ک: بیانونی، درآمدی بر علم دعوت.</ref>.<ref>[[رمضان محمدی|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام (کتاب)|تاریخ اسلام]] ص ۷۸.</ref>
 [[خداوند]] در چهار [[آیه]] از [[قرآن کریم]] با فعل امر {{متن قرآن|ادْعُ}} به رسولش [[فرمان]] داده تا [[مردم]] را به سوی او فراخواند، اما از آنجا که آیه {{متن قرآن|ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ}}<ref>«(مردم را) به راه پروردگارت با حکمت و پند نیکو فرا خوان و با آنان با روشی که بهتر باشد چالش ورز! بی‌گمان پروردگارت به آن کس که راه وی را گم کرده داناتر است و او به رهیافتگان داناتر است» سوره نحل، آیه ۱۲۵.</ref>، تنها آیه‌ای است که [[خداوند متعال]]، [[روش دعوت]] مردم به [[راه]] خود را که دعوتی است منطقی و حکیمانه نیز به پیامبرش آموخته، آن را آیه "طریق [[دعوت]]" نام نهاده‌اند.
 {{متن قرآن|سَبِيل}} راهی را گویند که در آن سهولت و [[آسانی]] وجود دارد و جمع آن سُبُل است. در [[قرآن]] هرگاه این واژه، به صورت اسم جنس {{متن قرآن|السَّبِيلِ}} و یا به صورت مضاف به کار رود، مختص به راه[[حق]] و خیر است: {{متن قرآن|ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَهُ}}<ref>«آنگاه راه را بر او هموار ساخته» سوره عبس، آیه ۲۰.</ref>، {{متن قرآن|سَبِيلِ اللَّهِ}}<ref>«راه خداوند» سوره بقره، آیه ۱۵۴.</ref>، {{متن قرآن|سَبِيلَ الرَّشَادِ}}<ref>«راه رستگاری» سوره غافر، آیه ۳۸.</ref> و {{متن قرآن|سَبِيلِ رَبِّكَ}}<ref>«راه پروردگارت» سوره نحل، آیه ۱۲۵.</ref>. تفاوت واژه [[سبیل]] و طریق در آن است که سبیل، بیشتر در موارد خیر به کار می‌رود، اما طریق معمولاً این‌گونه نیست، مگر همراه با قرینه‌ای وصفی یا اضافی باشد که آن را [[خالص]] برای خیر به کار بَرَد، مانند: {{متن قرآن|يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«به سوی حق و به راهی راست راهنمایی می‌کند» سوره احقاف، آیه ۳۰.</ref>.
-{{متن قرآن|الْحِكْمَة}} از ریشه [[حَکَم]] در لغت به معنی منع کردن، لِگام و محکم کردن چیزی یا کاری است و در اصطلاح، رسیدن به [[حق]] به واسطه [[علم]] و [[عقل]] است. چنانچه [[حکمت]] از سوی [[خداوند]] باشد به معنی [[معرفت]] اشیاء و ایجاد آنها در نهایت محکم کاری و [[صحت]] است؛ اما اگر از سوی [[انسان]] باشد به معنی [[شناخت]] موجودات و انجام کارهای خیر است، همان‌گونه که [[لقمان]] را بدان [[وصف]] کرده است؛ {{متن قرآن|وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ}}<ref>«و به راستی ما به لقمان فرزانگی داده‌ایم» سوره لقمان، آیه ۱۲.</ref>.
+{{متن قرآن|الْحِكْمَة}} از ریشه [[حَکَم]] در لغت به معنی منع کردن، لِگام و محکم کردن چیزی یا کاری است و در اصطلاح، رسیدن به [[حق]] به واسطه [[علم]] و [[عقل]] است. چنانچه [[حکمت]] از سوی [[خداوند]] باشد به معنی [[معرفت]] اشیاء و ایجاد آنها در نهایت محکم کاری و [[صحت]] است؛ اما اگر از سوی [[انسان]] باشد به معنی [[شناخت]] موجودات و انجام کارهای خیر است، همان‌گونه که [[لقمان]] را بدان وصف کرده است؛ {{متن قرآن|وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ}}<ref>«و به راستی ما به لقمان فرزانگی داده‌ایم» سوره لقمان، آیه ۱۲.</ref>.
 {{متن قرآن|الْمَوْعِظَة}} از ریشه [[وعظ]] و در لغت به معنی [[نهی]] کردن از کاری همراه با [[ترساندن]] از عواقب آن است. نیز به معنی [[تذکر]] دادن به [[کار نیک]] است به گونه‌ای که [[قلب]] را به آن متمایل و نرم سازد؛ خداوند فرموده: {{متن قرآن|يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ}}<ref>«به شما اندرز می‌دهد باشد که شما پند گیرید» سوره نحل، آیه ۹۰.</ref>.
@@ خط ۲۱: / خط ۲۸: @@
 برخورد با مخالفان اسلام، اصول و روش‌های گوناگونی دارد که سه اصل مهم آن در این [[آیه شریفه]] بیان شده است:
-#استفاده از [[حکمت]]؛ برای [[دعوت]] به سوی [[پروردگار]]، باید از وسیله "حکمت" استفاده کرد. [[حکمت]] یعنی [[علم]] و [[استدلال]] که مانع از [[فساد]] و [[انحراف]] است؛
+# استفاده از [[حکمت]]؛ برای [[دعوت]] به سوی [[پروردگار]]، باید از وسیله "حکمت" استفاده کرد. [[حکمت]] یعنی [[علم]] و [[استدلال]] که مانع از [[فساد]] و [[انحراف]] است؛
-#استفاده از [[اندرز]] [[نیکو]]؛ دعوت باید به وسیله اندرزهای نیکو باشد؛ یعنی استفاده کردن از [[عواطف]] [[انسان‌ها]] و [[توده]] [[عظیم]] [[مردم]] به منظور کشاندن آنان به سوی [[حق]]. در [[حقیقت]] حکمت از بُعد [[عقلی]] وجود [[انسان]] استفاده می‌کند و [[موعظه]] [[حسنه]] از بعد [[عاطفی]]؛
+# استفاده از [[اندرز]] [[نیکو]]؛ دعوت باید به وسیله اندرزهای نیکو باشد؛ یعنی استفاده کردن از [[عواطف]] [[انسان‌ها]] و [[توده]] [[عظیم]] [[مردم]] به منظور کشاندن آنان به سوی [[حق]]. در [[حقیقت]] حکمت از بُعد [[عقلی]] وجود [[انسان]] استفاده می‌کند و [[موعظه]] [[حسنه]] از بعد [[عاطفی]]؛
-#[[نیکوترین]] [[جدال]]؛ جدال و [[مناظره]] و [[گفتگو]] با [[مخالفان]] باید با [[بهترین]] و نیکوترین روش صورت پذیرد؛ چرا که [[ذهن]] مخالفان انباشته از مسائل [[نادرست]] است که لازم است به وسیله مناظره و گفتگو این مسائل روشن گردد. به این لحاظ، مناظره وقتی مؤثر میافتد که با روش اَحسن (بهترین روش) صورت گیرد؛ یعنی بر پایه حق، [[عدالت]]، [[درستی]] و [[امانت]] [[استوار]] باشد و از هر گونه توهین و [[تحقیر]] و خلاف گویی و [[استکبار]] و [[برتری‌جویی]] به دور باشد.
+# [[نیکوترین]] [[جدال]]؛ جدال و [[مناظره]] و [[گفتگو]] با [[مخالفان]] باید با [[بهترین]] و نیکوترین روش صورت پذیرد؛ چرا که [[ذهن]] مخالفان انباشته از مسائل [[نادرست]] است که لازم است به وسیله مناظره و گفتگو این مسائل روشن گردد. به این لحاظ، مناظره وقتی مؤثر میافتد که با روش اَحسن (بهترین روش) صورت گیرد؛ یعنی بر پایه حق، [[عدالت]]، [[درستی]] و [[امانت]] [[استوار]] باشد و از هر گونه توهین و [[تحقیر]] و خلاف گویی و [[استکبار]] و [[برتری‌جویی]] به دور باشد.
 صاحب کشف الاسرار در [[تفسیر آیه]] می‌گوید: یعنی ای [[محمد]]، [[خلق]] [[خدا]] را بر [[اسلام]] و [[دین حق]] خوان؛ [[سبیل]] در اینجا به معنی [[دین]] است، چنان که گفت: {{متن قرآن|وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«و از راهی جز راه مؤمنان پیروی کند» سوره نساء، آیه ۱۱۵.</ref> یعنی غیر دین [[المؤمنین]] را [[پیروی]] می‌کند؛ یا: {{متن قرآن|قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي}}<ref>«بگو: این راه من است» سوره یوسف، آیه ۱۰۸.</ref> یعنی این دین و [[ملت]] من است. حکمت در اینجا [[سنت]] [[مصطفی]] است و موعظه حسنه [[قرآن]] است. [[خداوند]] در همه جا، کتاب و حکمت را با هم آورده و اینجا موعظه و حکمت را با هم بیان کرده که این [[موعظه]]، همان کتاب است. گفته‌اند [[حکمت]]، [[قرآن]] است و موعظه، آن [[پندها]] که در قرآن است از [[امر و نهی]] و [[حلال و حرام]] و عبرت‌ها که نموده و بیان کرده است. [نیز] در قرآن، [[حکمت]] به معنی [[فهم]] و [[علم]] است، چنان که [[لقمان]] را گفت. حکمت به معنی [[تفسیر قرآن]] هم آمده است، مانند: {{متن قرآن|وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ}}<ref>«به هر که خواهد فرزانگی می‌بخشد» سوره بقره، آیه ۲۶۹.</ref> یعنی کسی که به او تفسیر قرآن و [[علمی]] که در آن است داده شده است.
@@ خط ۳۳: / خط ۴۰: @@
 == منابع ==
 {{منابع}}
-#[[پرونده:10524027.jpg|22px]] [[محمود سرمدی|سرمدی، محمود]]، [[آیه دعوت (مقاله)|مقاله «آیه دعوت»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]
+# [[پرونده:10524027.jpg|22px]] [[محمود سرمدی|سرمدی، محمود]]، [[آیه دعوت (مقاله)|مقاله «آیه دعوت»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]
+# [[پرونده:IM010504.jpg|22px]] [[رمضان محمدی|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)|'''تاریخ اسلام ج۱''']]
 {{پایان منابع}}