۶۴٬۶۴۲
ویرایش
جز
جایگزینی متن - ']]↵↵{{پرسمان' به ']] == پرسشهای وابسته == {{پرسمان'
جز (جایگزینی متن - 'خدامراد]]،فرهنگنامه' به 'خدامراد، [[فرهنگنامه') |
جز (جایگزینی متن - ']]↵↵{{پرسمان' به ']] == پرسشهای وابسته == {{پرسمان') |
||
| (۴۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۸ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{ | {{مدخل مرتبط | ||
| موضوع مرتبط = مهدویت | |||
| عنوان مدخل = | |||
| مداخل مرتبط = [[نهاد وکالت در معارف و سیره امام کاظم]] - [[نهاد وکالت در معارف و سیره امام جواد]] - [[نهاد وکالت در معارف و سیره امام هادی]] - [[نهاد وکالت در معارف و سیره امام حسن عسکری]] - [[نهاد وکالت در معارف مهدویت]] | |||
| پرسش مرتبط = | |||
}} | |||
'''سازمان وکالت''' که برای آمادهسازی [[شیعیان]] برای [[غیبت]] [[حضرت حجت]]{{ع}}شکل گرفت، به طور رسمی از زمان [[امام کاظم]]{{ع}} پدید امد. [[وظایف]] اصلی سازمان، دریافت وجوهات شرعی و تحویل آنها به [[امام]]، [[راهنمایی]] و حل مشکلات شیعیان بود، امام، دارای وکیل ارشد و وکلای ثابت و سیار بود. [[امانتداری]]، [[عدالت]] و [[تقوا]] از ویژگیهای [[وکلا]] بود. [[عثمان بن سعید]]، [[محمد بن عثمان]]، [[حسین بن روح نوبختی]] و [[علی بن محمد سمری]] [[وکلای امام مهدی]]{{ع}} در [[دوران غیبت صغری]] و علمای شیعه [[نایبان عام]] آن حضرت در دوران [[غیبت کبری]] هستند. | |||
== مقدمه == | |||
یکی از تشکلهای مهمی که در دوران [[امامان]] پیش از [[امام مهدی|حضرت مهدی]] {{ع}} شکل گرفت، تشکیلات [[وکالت]] بود. [[امامان]] بزرگوار، این سازمان را برای آماده کردن هرچه بیشتر [[مردم]]، برای [[تحمل]] [[دوران غیبت]] [[امام مهدی|حضرت مهدی]] {{ع}} به وجود آوردند؛ از اینرو هرچه بیشتر میکوشیدند تا از مواجهه مستقیم، کم کرده، امور را به عهده افراد [[شایسته]] بگذارند. این تشکیلات، به طور رسمی در زمان [[امام کاظم]] {{ع}} پدید آمد؛ امّا در زمان [[امام مهدی|حضرت مهدی]] {{ع}} به اوجخود رسید. | |||
بنابراین، [[سیاست]] تعیین وکیل برای اداره امور نواحی گوناگون و برقراری ارتباط میان [[شیعیان]] و [[امامان]]، از دورانهای [[امامان]] پیشین وجود داشت. در [[عصر غیبت]]، این تماس با [[امام مهدی|امام زمان]] {{ع}}، قطع شد و محور ارتباط وکیلان با [[امام]]، نایبی بود که [[امام مهدی|امام زمان]] {{ع}} تعیین میکرد. مناطق [[شیعه]]نشین تقریباً مشخص بود و بنا به [[ضرورت]] در هر منطقه، وکیلی تعیین میشد. گاهی چند وکیل در مناطق کوچکتر، تحت [[سرپرستی]] وکیلی بودند که [[امام]] یا [[نایب خاص]] برای آنها تعیین میکرد. این وکلا، اموالی را که بابت وجوهات میگرفتند، به شیوههای گوناگونی به [[بغداد]]، نزد نوّاب میفرستادند و آنان نیز طبق [[دستور]] [[امام]]، در موارد بایسته به کار میگرفتند<ref>علی غفارزاده، پژوهشی پیرامون زندگانی نواب خاص امام زمان علیه السّلام، ص۸۵</ref>.<ref>[[خدامراد سلیمیان|سلیمیان، خدامراد]]، [[فرهنگنامه مهدویت (کتاب)|فرهنگنامه مهدویت]]، ص۲۵۷ - ۲۵۸.</ref> | |||
== سازمان وکالت == | |||
ایجاد سازمان وکالت را در امور ذیل میتوان ریشهیابی کرد: | |||
#'''وسعت جغرافیای جهان [[اسلام]]''': در هر [[نظام]] [[دینی]]، [[ارتباط]] بین [[رهبری]] و اعضای آن اجتناب ناپذیر است. بنابراین، میبایست کسانی از سوی [[امامان شیعه]] {{ع}} [[تعیین]] میشدند که به عنوان [[نمایندگان]] آنان نقش ارتباطی بین [[شیعه]] و ایشان را ایفا میکردند. | |||
# '''جو خفقان عباسی و [[لزوم]] [[حفظ]] [[شیعیان]] و [[مکتب]] توسط [[امام]] {{ع}}''': وجود [[خفقان]] و [[وحشت]] از سوی [[عباسیان]] بر ضد [[ائمه]] {{ع}} و [[شیعیان]]، وجود جاسوسها و ماموران [[حکومتی]] که به طور دائم فعالیتهای [[امامان]] و [[شیعیان]] را تحت کنترل داشتند، [[لزوم]] ایجاد [[سازمان وکالت]] را برای کاهش [[ارتباط مستقیم]] [[شیعه]] و [[ائمه]] {{ع}} و قرار دادن واسطه یا وسائطی بین دو طرف، برای [[حفظ]] آنان و بالاتر از آن، [[حفظ]] [[مکتب]]، گریزناپذیر میکرد. | |||
# '''رفع بلاتکلیفی از [[شیعه]] در ایام [[حبس]] [[امامان]] در عصر غیبت''': [[سازمان وکالت]] به عنوان [[مرجع]] مطمئن [[شیعیان]]، [[مدیریت جامعه]] [[شیعه]] را از طرف [[امامان]] عهدهدار بود. با توجه به [[غیبت امام مهدی]] {{ع}} [[ضرورت]] وجود این سازمان بیشتر رخ مینماید؛ زیرا در این عصر، [[وکلا]] و [[نواب امام مهدی]] {{ع}} به عنوان تنها [[مرجع]] برای [[شیعه]] در مسائل [[سیاسی]]، [[فکری]]، [[اجتماعی]]، [[اقتصادی]] و [[دینی]] بشمار میروند. بنابراین، [[سازمان وکالت]]، از زمان [[امام صادق]] {{ع}} آغاز به کار کرده و تا پایان [[غیبت صغرا]] و مقارن با [[وفات]] [[نایب چهارم]] (۳۲۹ق) فعالیت خود را ادامه داده و به پایان رسانده است؛ زیرا با شروع [[غیبت کبرا]]، [[امام مهدی]] {{ع}} [[فرد]] یا افراد خاصّی را بین خود و شیعیان به عنوان [[وکیل]] قرار نداده است؛ بلکه امور [[شیعیان]] را در یک [[دستور]] کلی به [[فقها]] و [[علمای شیعه]] سپرده است. این همان جریانِ [[نیابت عامه]] است که با [[سازمان وکالت]]، متفاوت است<ref>[[عبدالمجید زهادت|زهادت، عبدالمجید]]، [[معارف و عقاید ۵ (کتاب)|معارف و عقاید ۵]]، جلد ۲ ص۱۸۹-۱۹۹.</ref>. | |||
== [[وظایف]] و مسئولیتهای سازمان وکالت == | |||
شواهد [[تاریخی]]، گویای این است که این سازمان، کارکردهای گوناگونی داشته است: | |||
# '''دریافت وجوه شرعی و تحویل آنها به [[امام]]''': بدون [[شک]]، رسیدگی به امور مالیِ [[شیعیان]] از مهمترین مسئولیتهای [[وکیلان]] بوده است. آنها [[صدقات]]، هدایا، نذورات و [[خمس]] و زکاتِ شیعیان را دریافت میکردند و به صورت مستقیم یا با واسطه، به [[امام زمان]] خود تحویل میدادند. | |||
# '''[[راهنمایی]] و [[ارشاد]] [[شیعیان]] و مناظره با مخالفان''': [[امامان]] {{عم}} [[شیعیان]] را برای [[شناخت حق]]، به [[وکیلان]] سرشناس خود ارجاع میدادند. [[وکلا]] و [[نایبان چهارگانه]] [[عصر غیبت]] در [[مسائل اعتقادی]]، به [[ارشاد]] و [[راهنمایی]] [[شیعیان]] میپرداختند و در مواردی سخن آنها به عنوان سخن و بیان [[ائمه]] {{عم}} [[عقیده]] [[حق]] را از [[باطل]] جدا کرده است. با این موضعگیری، [[شیعیان]] و [[پیروان اهل بیت]] نیز در این موضوع به همین [[عقیده]] [[گرایش]] یافتند. | |||
# '''کمک به حل [[مشکلات]] [[شیعیان]]''': [[سازمان وکالت]] در همه دورهها و به ویژه در [[عصر غیبت]] کوتاه مدت [[پناهگاه]] بسیار خوبی برای [[شیعیان]] بوده است. [[وکیلان]] میکوشیدند تا نیازهای مختلف [[شیعیان]] را برآورده کنند و این کار در موارد متعددی به [[دستور]] خاص [[امامان]] {{عم}} انجام میشد؛ از جمله این موارد، حلّ [[اختلافات]] پیش آمده میان [[شیعیان]] بود که گاهی [[وکلا]] [[مأمور]] میشدند تا در این راه، وجوه [[مالی]] مربوط به [[امام]] را هزینه کنند<ref>[[عبدالمجید زهادت|زهادت، عبدالمجید]]، [[معارف و عقاید ۵ (کتاب)|معارف و عقاید ۵]]، جلد ۲ ص۱۸۹-۱۹۹.</ref>. | |||
== عناصر گوناگون [[سازمان وکالت]] == | |||
# '''[[رهبری]] سازمان''': در رأس [[وکالت]] و در سراسر دوران فعالیت، شخص [[امام]] [[معصوم]] در هر زمان بوده که مهمترین امور این نهاد به وسیله او انجام میگرفته است. اموری مانند [[تعیین]] وکلای نواحی و بررسی عملکرد آنان، معرفی [[وکلا]] به [[شیعیان]] و شناساندن [[فضایل]] ایشان، تأمین [[مالی]] [[وکیلان]]، [[عزل]] و برکناری وکلای [[فاسد]] و [[خائن]] و معرفی جریانهای دروغین مدعی [[وکالت]] و بابیت<REF>باب یعنی دروازه و در اینجا به معنای ادعا کردن مقامی است که به منزله واسطه و حلقه وصل بین [[مردم]] و [[امام]] است.</REF> و برخورد با آنان، همه بر عهده [[امام]] به عنوان [[رهبر]] جریان [[وکالت]] بوده است. | |||
# '''وکیل ارشد''': برای انجام بهتر امور [[وکالت]]، مناطق مختلف شیعهنشین تقسیمبندی و برای هر منطقه، [[وکیل]] ارشدی [[نصب]] میشد که [[وظیفه]] او رسیدگی و [[نظارت]] بر کار وکلای آن منطقه بود چنانکه وکلای جزء [[وظیفه]] داشتند به [[وکیل ارشد]] مراجعه کرده و در امور [[وکالت]] با او هماهنگ باشند. طبق شواهد [[تاریخی]]، از نظر [[سازمان وکالت]] چهار منطقه اصلی برای [[شیعیان]] وجود داشت؛ | |||
## منطقه [[بغداد]]، [[مدائن]] و [[کوفه]]؛ | |||
## [[بصره]] و [[اهواز]]؛ | |||
## [[قم]]، [[همدان]] و [[منطق]] جبال؛ | |||
## [[حجاز]]، [[یمن]] و [[مصر]].<REF>تاریخ [[سیاسی]] [[غیبت امام دوازدهم]]، ص۱۳۷.</REF>. | |||
# '''وکلای ثابت و سیّار''': در هر منطقهای از مناطق شیعهنشین و به تناسب وسعت و گستردگی آن، چندین [[وکیل]] به امور [[امام]] و [[شیعیان]] رسیدگی میکردند. بیشتر این [[وکلا]]، در منطقه فعالیت خود ساکن بودند؛ ولی شواهدی هست که [[نمایندگان]] سیّاری هم برای [[امامان]] وجود داشتهاند که به مناطق مختلف اعزام میشدند تا ضمن [[نظارت]] بر کار وکلای مقیم، وسیلهای برای [[ارتباط]] آنان با [[امام]] [[معصوم]] باشند<ref>[[عبدالمجید زهادت|زهادت، عبدالمجید]]، [[معارف و عقاید ۵ (کتاب)|معارف و عقاید ۵]]، جلد ۲ ص۱۸۹-۱۹۹.</ref>. | |||
== ویژگیها و شرایط لازم برای [[وکیلان]] == | |||
بدیهی است که [[وکیلان]] به [[دلیل]] [[شایستگی]] و [[لیاقت]]، به این سِمت میرسیدند. مهمترین ویژگیهای لازم برای [[وکالت]]، عبارتاند از: | |||
# '''بهرهمندی از [[عدالت]] و [[پرهیزگاری]]''': [[جایگاه]] [[وکالت]] [[امام]]، جایگاهی مهم و حساس است و [[وکلا]] افرادی بودند که مورد [[اعتماد]] [[امام]] و [[امت]] بودند. [[بدیهی]] است که برای چنین موقعیتی، صفت [[تقوا]] و [[عدالت]]، [[ضرورت]] دارد و [[وکیل]] باید [[انسانی]] [[مؤمن]]، مؤدّب به [[آداب]] [[الهی]] و متخّلق به [[اخلاق]] اسالمی باشد. | |||
# '''برخورداری از صفت [[امانتداری]]''': از آنجا که [[وکیل]] [[امام]] [[نماینده]] آن حضرت در میان [[مردم]] و واسطه میان ایشان و [[امام]] بود، بایستی [[انسانی]] [[امین]] و درستکاری میبود؛ زیرا تنها در این صورت بود که مورد [[اعتماد]] و [[اطمینان]] [[پیروان]] [[امام]] قرار میگرفت. گفتنی است که [[وثاقت]] [[وکیل]]، ویژگی بسیار مهمی است که هم در ابتدای [[گزینش]] او به سمت [[وکالت]] و هم در استمرار این [[مقام]] برای او [[ضرورت]] دارد و چنانچه وکیلی در ادامۀ [[حیات]] خود، گرفتار [[لغزش]] میشد و از مسیر [[امانتداری]] بیرون میرفت، از سازمان [[وکالت]] [[اخراج]] و به وسیله [[امام]] یا وکلای ارشد به [[شیعیان]] معرفی میشد. | |||
# '''[[رازداری]] و [[پنهانکاری]]''': از آنجا که [[سازمان وکالت]] در طول زمان فعالیّت، به شدّت از سوی [[حاکمان ستمگر]] تحت تعقیب قرار داشت [[وکلا]] بایستی انسانهایی رازدار میبودند، تا [[اسرار]] این سازمان و فعالیتهای آن از نگاه تیز جاسوسان [[حکومتی]] پنهان بماند. در [[غیبت صغرا]] این شیوه بیشتر دیده میشود؛ به گونهای که [[نایب اول]] و دوم در [[پوشش]] روغن فروشی با [[امام]] و [[شیعیان]] ارتباط برقرار میکردند<ref>[[عبدالمجید زهادت|زهادت، عبدالمجید]]، [[معارف و عقاید ۵ (کتاب)|معارف و عقاید ۵]]، جلد ۲ ص۱۸۹-۱۹۹.</ref>. | |||
== [[نایبان چهارگانه امام مهدی]]{{ع}} == | |||
{{اصلی|نیابت خاص امام مهدی}} | |||
در دوره [[غیبت صغرا]]، رابطۀ [[شیعیان]] با [[امام غائب]] به کلّی [[قطع]] نشد؛ بلکه آن حضرت، چهار نفر از بزرگان و [[خواص شیعه]] را که همگی از [[عالمان]] و [[پارسایان]] بودند، [[نایب خاص]] خود قرار داد<REF>این چهار نفر را وکلای خاص، [[نواب اربعه]] و نیز [[سفرای اربعه]] میخوانند.</REF>. | |||
# '''[[نایب اول]]؛ [[عثمان بن سعید عمری]]''': او نخستین [[نایب امام مهدی]] {{ع}} است که به زیّات و سمّان (= روغن فروش) معروف بوده؛ زیرا [[فعالیتهای سیاسی]] ـ مذهبی خود را در [[پوشش]] این کار انجام میداد<REF>الغیبه [[طوسی]]، ص۲۱۴؛ [[بحار الانوار]]، ج۵۱، ص۳۴۴.</REF>. [[عثمان بن سعید]] از [[جوانی]] خدمتگذار چند [[امام]] بود. وی [[وکیل]] [[امام هادی]] {{ع}} و در ده سال آخر [[امامت]] آن حضرت، [[رهبر]] سازمان وکالت<REF>رجال [[طوسی]]، ص۵۲۶.</REF> و [[رئیس]] وکلای [[امام عسکری]] {{ع}} بود. [[وجوهات]] [[پیروان]] [[امام عسکری]] {{ع}} به او تحویل داده میشد<REF>تاریخ [[سیاسی]] [[امام دوازدهم]]، ص۱۴۹.</REF> و سپس [[وکیل]] ویژه و [[نائب خاص]] [[امام مهدی]] {{ع}} شد<REF>تاریخ [[سیاسی]] [[امام دوازدهم]]، ص۵۶؛ [[رجال]] [[نجاشی]]، ج۱، ص۲۱۸.</REF>. | |||
# '''[[نایب دوم]]؛ [[ابوجعفر محمد بن عثمان بن سعید عمری]]''': او پس از [[وفات]] پدرش، [[عثمان بن سعید]] به جای او نشست و به [[وکالت]] و [[نیابت خاص]] از سوی [[امام عصر]] {{ع}} [[منصوب]] شد. [[محمد بن عثمان]] نیز همانند پدرش، از نظر [[تقوا]] و [[موقعیت]] [[اجتماعی]] مورد قبول و [[احترام]] خاص [[شیعیان]] بود. او [[وکیل]] [[امام عسکری]] {{ع}} در میان [[شیعیان]] [[قم]] و از چهرههای مشهور و مورد [[اعتماد]] [[شیعه]] بوده و محضر سه [[امام]] بزرگوار [[امام هادی]] و [[امام عسکری]] و [[امام مهدی]] {{عم}} را [[درک]] کرده است الغیبه<REF>[[طوسی]]، ۳۹۵؛ [[الکافی]]، ج۱، ص۲۳۰.</REF>. | |||
# '''[[نایب]] سوّم: [[ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی]]''': او از [[طایفه]] بنی نوبخت [[قم]] است که در زمان نخستین [[نائب]] [[امام]] به [[بغداد]] [[مهاجرت]] کرد<REF>تاریخ [[سیاسی]] [[غیبت امام دوازدهم]]، ص۱۹۲.</REF>. [[حسین بن روح]] پیش از درگذشت [[نایب]] دوّم از [[ناحیه مقدسه]] به [[نیابت]] [[منصوب]] شد و توسط [[نایب دوم]] به [[خواص]] [[شیعیان]] و [[وکیلان]] [[حضرت مهدی]] {{ع}} معرفی شد. در زمان [[سفارت]] [[سفیر]] سوّم تا حدودی [[شیعیان]] [[آزادی]] داشتند و [[حسین بن روح]] نیز در بین [[مقامات]] [[حکومتی]]، [[موقعیت]] ویژهای داشت؛ بنابراین [[نایب سوم]] به [[دلیل]] این [[جایگاه]] به [[دستگیری]] از [[شیعیان]] مستمند میپرداخت و حتی به سفارش او مشکل مادی بعضی از [[علویان]] به وسیله [[وزیر]] [[عباسی]] حل میشد<REF>تاریخ [[عصر غیبت]]، ص۲۹۶.</REF>. سرانجام، [[نایب سوم]] پس از ۲۱ سال [[نیابت]] در [[شعبان]] ۳۲۶ درگذشت. | |||
# '''[[نایب چهارم]]؛ [[ابوالحسن علی بن محمد سمری]]''': او در [[سازمان وکالت]] [[شیعه]] به [[حُسن]] سابقه مشهور بود و گذشتۀ [[نیکو]] و [[امانتداری]] او سبب شد [[جایگاه]] والایی در میان [[شیعیان]] و به ویژه وکلای [[امام عصر]] {{ع}} یابد و آنگاه که او از سوی [[امام مهدی]] {{ع}} به [[نیابت خاصه]] [[منصوب]] شد، مورد قبول و [[پذیرش]] همه قرار گرفت<REF>کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، ص۲۹۸.</REF>. [[سمری]] مدت نیابتش کوتاه بود و شرایط زمانش، شرایط خاص [[سیاسی]] بود؛ به همین سبب، فعالیتهای او به آیندگان نرسیده است. مهمترین حادثه در [[نیابت]] او، پایانیافتن دوره [[غیبت صغرا]] و [[نیابت خاصه]] است که با صدور توقیعی از سوی [[امام]] انجام گرفت. شش روز قبل از درگذشت [[علی بن محمد سمری]]، توقعی صادر شد که زمان [[مرگ]] وی را [[پیشگویی]] کرد و خبر داد که دیگر نایبی نیست و با [[مرگ]] او دروره [[غیبت کبرا]] آغاز خواهد شد<ref>[[عبدالمجید زهادت|زهادت، عبدالمجید]]، [[معارف و عقاید ۵ (کتاب)|معارف و عقاید ۵]]، جلد ۲ ص۱۸۹-۱۹۹.</ref>. | |||
== پرسش مستقیم == | |||
* [[مراد از نهاد یا نظام وکالت در مباحث مهدویت چیست؟ (پرسش)]] | |||
== پرسشهای وابسته == | |||
{{پرسمان نهاد وکالت}} | |||
== جستارهای وابسته == | == جستارهای وابسته == | ||
{{ | {{مدخل وابسته}} | ||
* [[وکالت]] | |||
*[[ | * [[وکالت از امام]] | ||
* [[وکیل امام مهدی]] | |||
{{پایان مدخل وابسته}} | |||
*[[ | |||
*[[ | |||
{{پایان | |||
==منابع== | == منابع == | ||
{{منابع}} | |||
# [[پرونده:134491.jpg|22px]] [[خدامراد سلیمیان|سلیمیان، خدامراد]]، [[فرهنگنامه مهدویت (کتاب)|'''فرهنگنامه مهدویت''']] | |||
# [[پرونده:1368914.jpg|22px]] [[عبدالمجید زهادت|زهادت، عبدالمجید]]، [[معارف و عقاید ۵ (کتاب)|'''معارف و عقاید ۵''']] | |||
{{پایان منابع}} | |||
==پانویس== | == پانویس == | ||
{{ | {{پانویس}} | ||
{{ | {{امامت شناسی}} | ||
[[رده:نهاد وکالت]] | [[رده:نهاد وکالت]] | ||
[[رده:مناصب شرعی]] | |||