اراده: تفاوت میان نسخهها
←پانویس
بدون خلاصۀ ویرایش |
(←پانویس) |
||
| (۴۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{ | {{مدخل مرتبط| موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = [[اراده در قرآن]] - [[اراده در کلام اسلامی]] - [[اراده در عرفان اسلامی]] - [[اراده در فقه سیاسی]] - [[اراده در معارف و سیره رضوی]] - [[اراده در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]| پرسش مرتبط = }} | ||
''' | '''اراده''' بهمعنای قصد کردن، عبارت است از تحت کنترل قراردادن [[امیال]] دورنی تحت [[فرمان]] [[عقل]]. متعلق این اراده میتواند کارهای پسندیده باشد مانند: [[پاکدامنی]] و [[اصلاح]] و یا امور ناپسند مانند: [[ظلم]] و یا کارهای خلاف [[عفت]]. | ||
== | == معناشناسی == | ||
اراده در لغت بهمعنای قصد کردن<ref>ابنمنظور، لسان العرب، ج۳، ص۱۸۸.</ref>، خواستن و به چیزی میل و رغبت کردن است<ref>القاموسالمحیط، ج۱، ص۴۱۵ «رود».</ref>.<ref>[[محمد حسین حشمتپور|حشمتپور، محمد حسین]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۲ (کتاب)| دائرةالمعارف قرآن کریم ج۲]]، ص ۴۴۲؛ [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص:۶۶-۶۷.</ref> و در اصطلاح عبارت است از: تحت کنترل قراردادن همه [[میلهای نفسانی]] و ضد میلهای [[نفسانی]] یعنی تنفّرها، خوفها و ترسها<ref>[[مرتضی مطهری]]، فلسفه اخلاق، ص۴۹.</ref>. البته باید دانست اراده نیز تحت [[فرمان]] [[عقل]] است؛ یعنی عقل تشخیص میدهد و اراده انجام میدهد<ref>[[مرتضی مطهری]]، مجموعه آثار، ج۲، ص۲۸۱.</ref>.<ref>[[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|فرهنگ مطهر]]، ص ۷۴؛ [[علی الله بداشتی|بداشتی، علی الله]]، [[اراده - بداشتی (مقاله)|مقاله «اراده»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۱]]، ص ۵۷۷ - ۵۸۳.</ref> | |||
==[[اراده]] در [[ | == پیشینه == | ||
اراده از مباحث مهمی است که از همان آغاز [[تفکر]] بشری، ذهن متفکران را به خود مشغول کرده و در [[ادیان]] گذشته نیز مطرح بوده است<ref>کتاب مقدس، نامه پولس به روم، ب۱۲، ۲، نامه به اهل غلاطیه، ب۱، ۴.</ref>. در [[اسلام]] نیز [[اعتقاد]] به [[اراده الهی]]، ریشه در [[قرآن کریم]] دارد: {{متن قرآن|إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ}}<ref>«فرمان او جز این نیست که چون چیزی را بخواهد بدو میگوید: باش! بیدرنگ خواهد بود» سوره یس، آیه ۸۲.</ref> و از مهمترین [[صفات الهی]] است که [[نظام احسن]] عالم بر طبق آن [[تدبیر]] میشود. | |||
این [[پرسش]] در میان [[مسلمانان]] به وجود آمد که آیا گستره اراده الهی، [[اراده انسان]] را شامل میشود؟<ref>لاهیجی، گوهر مراد، ۲۴۹-۲۵۷ و ۳۲۶-۳۳۰.</ref> این امر سبب شد مباحثی، چون [[جبر و اختیار]] و [[قضا و قدر]] به [[علم کلام]] راه یابد؛ از اینرو، مسلمانان در مسئله اراده از دو جهت [[اختلاف]] کردهاند: یکی اینکه آیا انسان در [[افعال]] خود مختار است؟<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۱/۴۱-۴۲ و ۳/۵۸-۶۰.</ref> دیگری اختلاف در اصل ثبوت [[اراده]] برای [[خداوند]]، تا آنجا که بعضی قائل به [[انکار]] این صفت از [[حقتعالی]] شدند<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ۱/۶۰ و ۶۸-۶۹.</ref>. این دو مسئله مسائل دیگری را، از جمله زیادت یا عینیت اراده با ذات [[حق]] و اینکه اراده از صفات ذات است یا از صفات فعل، به دنبال داشت که [[متکلمان]] و [[فلاسفه]] بر اساس مبانی خود به حل آن پرداختند<ref>خواجهنصیر، شرح الاشارات و التنبیهات، ۳/۱۵۱-۱۵۳؛ قطبالدین شیرازی، شرح حکمة الاشراق، ۳۴۶-۳۵۲؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ۶/۳۷۳-۳۷۴.</ref>. در [[عرفان]] از اراده با عنوان یکی از اسمای کلی و امهات [[اسمای الهی]] یاد شده است و [[اراده الهی]] یکی از اسمای مؤثر در ظهور عالم به شمار رفته است<ref>قونوی، مفتاح الغیب، ۳۹؛ فناری، مصباح الانس، ۱۲۱ و ۳۵۸.</ref>.<ref>[[علی الله بداشتی|بداشتی، علی الله]]، [[اراده - بداشتی (مقاله)|مقاله «اراده»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۱]]، ص ۵۷۷ - ۵۸۳.</ref> | |||
== | == دیدگاه قرآنی == | ||
{{اصلی|اراده در قرآن}} | |||
اراده در در قرآن ۹۰ بار بهکار رفته و ضمن آن، به موارد گوناگون اراده [[انسانها]] مانند: اراده [[خوبیها]] و [[بدیها]]، اراده [[دنیا]] و [[آخرت]]، اراده [[پاداش]] گرفتن، اراده [[برتری]] یافتن، اراده وجه [[اللّه]]، اراده [[عزّت]]، یا اراده اموری که [[توانایی]] انجام آنها را ندارند، اشاره و نیز بیان شده که اراده [[شیطان]]، [[گمراه کردن]] انسانها و ایجاد [[دشمنی]] بین آنها است<ref>[[محمد حسین حشمتپور|حشمتپور، محمد حسین]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۲ (کتاب)| دائرةالمعارف قرآن کریم ج۲]]، ص ۴۴۴.</ref>. | |||
== | == انواع اراده == | ||
اراده بر دو نوع است: اراده الهی و اراده انسانی<ref>حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، ج۴، ص۲۷۱.</ref>. تفاوت این دو نوع اراده عبارت است از: | |||
=== نخست: اراده الهی === | |||
{{اصلی|اراده الهی}} | |||
اراده الهی مطلق و محض است، نه محدود و مقید: {{متن قرآن|إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ}}<ref>«فرمان او جز این نیست که چون چیزی را بخواهد بدو میگوید: باش! بیدرنگ خواهد بود» سوره یس، آیه ۸۲.</ref> و به [[حکم]] تعلق میگیرد؛ زیرا اشتیاقی در او متصور نیست؛ امّا اراده [[انسانی]] شدت و [[ضعف]] دارد (از جهت کیفیت [[انتخاب]] و [[اختیار]])؛ زیرا [[انسانها]] از لحاظ [[استعداد]] و [[عقل]] مختلف هستند: {{متن قرآن|كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا}}<ref>«هر بار که از دلتنگی و اندوه بخواهند از آن (دوزخ) بیرون روند بازشان میگردانند» سوره حج، آیه ۲۲.</ref>. | |||
==[[اراده الهی]] | === دوم: اراده انسانی === | ||
{{اصلی|اراده انسان}} | |||
اراده انسانی در طول اراده الهی است؛ زیرا اراده الهی به [[اختیار انسان]] تعلق گرفته است و [[اجبار]] [[انسان]] به اراده الهی نقض غرضِ [[الهی]] خواهد بود؛ لذا [[اعتقاد]] [[اشاعره]] در مجبور بودن انسان و استناد فعل او به [[خداوند]] [[باطل]] است<ref>سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۱۰۷-۱۱۰.</ref>.<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص ۶۶-۶۷.</ref> | |||
== | == مبادی اراده == | ||
همانگونه که انجام هر فعل اختیاری، به اراده مسبوق است، خود اراده نیز به مبادی و عللی مسبوق است که باعث تحقّق ارادهای خاص میشوند. در آیاتی از [[قرآن]] به برخی از این مبادی اشاره شده؛ مانند اینکه [[ایمان آوردن]] انسان در پی آن است که [[خداوند]]، [[ایمان]] را محبوب وی قرار داده، در [[قلب]] او [[زینت]] دهد<ref>سوره حجرات، آیه۷.</ref>. [[پیامبران]] به واسطه [[وحی الهی]]، [[کارهای نیک]] را اراده کرده و انجام میدهند<ref>سوره انبیاء، آیه۷۳.</ref>. [[امر الهی]] سبب اراده برخی امور بهوسیله پیامبران میشود<ref>سوره کهف، آیه۷۹.</ref>، رویگردانی از یاد [[خدا]] باعث میشود که [[انسان]] فقط [[زندگی دنیا]] را اراده کند<ref>سوره نجم، آیه۲۹.</ref>. [[پیروی]] از [[شهوات]] باعث میشود شخص، [[انحراف]] دیگران را نیز اراده کند: {{متن قرآن|وَاللَّهُ يُرِيدُ أَن يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَن تَمِيلُواْ مَيْلاً عَظِيمًا}}<ref> و خداوند میخواهد توبه شما را بپذیرد و آنان که از شهوتها پیروی دارند میخواهند که شما به کجروی سترگی بیفتید؛ سوره نساء، آیه۲۷.</ref> و...<ref>[[محمد حسین حشمتپور|حشمتپور، محمد حسین]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۲ (کتاب)| دائرةالمعارف قرآن کریم ج۲]]، ص ۴۴۵.</ref>. | |||
== | == متعلّقات اراده == | ||
{{ | مقتضای صفت اراده آن است که به چیزی تعلق بگیرد. اراده [[شیطان]] در [[قرآن]] فقط به چیزی تعلّق گرفته که به [[ضرر]] [[معنوی]] [[انسان]] باشد؛ مانند [[گمراه کردن]] [[انسانها]]<ref>سوره نساء، آیه۶۰.</ref> و ایجاد [[دشمنی]] میان آنان<ref>سوره مائده، آیه۹۱.</ref>. قرآن با توجّه به این مطلب، از انسانها میخواهد تا در برابر اراده شیطان [[مقاومت]] و گناهانی مانند شرابخواری و قماربازی را که شیطان خواستار آن است، ترک کنند: {{متن قرآن|فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ}}<ref> اکنون آیا دست میکشید؟؛ سوره مائده، آیه ۹۱.</ref> روشن است اراده شیطان چون به انسان مرتبط است، تأثیر آن در صورت مقاومت انسان، کم و درصورت پذیرش یا [[سستی]] او، فراوان میشود. | ||
[[اراده انسان]] به امور گوناگونی تعلّق میگیرد، حتّی ممکن است انسان به عللی مانند [[نادانی]]، [[گمراهی]] و [[لجاجت]] و [[اشتیاق]] وافر به [[هدایت]] دیگران، اموری را اراده کند که از توان وی خارج است؛ چنانکه چیزی را اراده کند که مخالف خواست [[تکوینی]] [[خداوند]] است؛ مانند خروج از جهنّم<ref>سوره مائده، آیه۳۷.</ref>، خاموش کردن [[نور]] [[خدا]]<ref>سوره توبه، آیه۳۲.</ref>، [[نیرنگ]] به [[پیامبر]] و [[خیانت]] به او<ref>سوره انبیاء، آیه۷۰.</ref> و [[هدایت]] کردن گمراهانی که دیگر قابل هدایت نیستند<ref>سوره نساء، آیه۸۸.</ref>. | |||
[[ | متعلَّق [[اراده انسان]] سبب پسندیده بودن یا ناپسند بودن آن اراده است. اموری که اراده آنها پسندیده است؛ مانند [[آخرت]]<ref>سوره آل عمران، آیه۱۵۲.</ref>، [[ثواب]] آن<ref>سوره آل عمران، آیه۱۴۵.</ref>، [[اصلاح]]<ref>سوره نساء، آیه۳۵.</ref>، تحصّن و [[پاکدامنی]]<ref>سوره نور، آیه۳۳.</ref>، تذکّر و [[شکر]]<ref>سوره فرقان، آیه۶۲.</ref>، وجه [[اللّه]]<ref> سوره انعام، آیه۵۲.</ref>، [[عزّت]]<ref>سوره فاطر، آیه۱۰.</ref> و ... . | ||
[[ | |||
[[ | اموری که اراده آنها ناپسند است؛ مانند [[دنیا]]<ref>سوره آل عمران، آیه۱۵۲.</ref> و [[ثواب]] آن<ref>سوره آل عمران، آیه ۱۴۵.</ref>؛ در حالیکه [[خداوند]]، خواهان [[آخرت]] است<ref>سوره انفال، آیه۶۷.</ref>، [[گمراهی]] [[مؤمنان]] و [[انحراف]] آنان از [[حق]]<ref>سوره نساء، آیه۴۴.</ref>، [[تحریف]] [[کلام خدا]]<ref>سوره فتح، آیه۱۵.</ref>، کار خلاف [[عفّت]]<ref>سوره هود، آیه۷۹.</ref>، [[ظلم]] و کجروی<ref>سوره حج، آیه۲۵.</ref>، [[فرار از جنگ]]<ref>سوره احزاب، آیه۱۳.</ref>، [[حلول]] [[غضب]] [[پروردگار]]<ref>سوره طه، آیه۸۶.</ref>.<ref>از دیگر آیاتی که به اراده ناپسند انسان اشاره دارد، عبارتاند از: نساء/۴، ۹۱؛ نساء/۴، ۱۵۰؛ صافات/۳۷، ۸۶؛ نساء/۴، ۱۴۴؛ قیامت/۷۵، ۵؛ بقره/۲، ۱۰۸؛ اسراء/۱۷، ۱۰۳؛ مدثّر/۷۴، ۵۲.</ref> | ||
[[رده: | |||
چگونگی برخورد [[خداوند]] با [[انسانها]]، به نوع اراده آنان بستگی دارد. اگر کسی [[زندگی دنیا]] را اراده کند، خداوند در [[دنیا]] بخشی از خواستههای وی را به او میدهد؛ ولی جزای چنین شخصی در آخرت، [[عذاب]] [[جهنم]] و دوری از رحمت و [[مغفرت الهی]] است<ref>سوره اسراء، آیه۱۸.</ref> و اگر کسی [[زندگی]] آخرت را اراده کند و برای رسیدن به آن، بهگونهای شایسته بکوشد و به [[توحید]] و [[نبوّت]] و [[معاد]] [[اعتقاد]] داشته باشد، خداوند از او تشکّر میکند، به این صورت که افزون بر پذیرش اعمال وی و اعطای [[ثواب]] به او، وی را [[ستایش]] نیز میکند<ref>سوره اسراء، آیه۱۹.</ref>.<ref>المیزان، ج۱۳، ص۶۳ـ۶۶.</ref>.<ref>[[محمد حسین حشمتپور|حشمتپور، محمد حسین]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۲ (کتاب)| دائرةالمعارف قرآن کریم ج۲]]، ص ۴۴۶ ـ ۴۴۸.</ref> | |||
== منابع == | |||
{{منابع}} | |||
# [[پرونده:000055.jpg|22px]] [[محمد حسین حشمتپور|حشمتپور، محمد حسین]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۲ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۲''']] | |||
# [[پرونده:1379779.jpg|22px]] [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|'''فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم''']] | |||
# [[پرونده:1100662.jpg|22px]] [[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|'''فرهنگ مطهر''']] | |||
# [[پرونده:IM009731.jpg|22px]] [[علی الله بداشتی|بداشتی، علی الله]]، [[اراده - بداشتی (مقاله)|مقاله «اراده»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه امام خمینی ج۱''']] | |||
{{پایان منابع}} | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | |||
{{مفاهیم اخلاقی}} | |||
[[رده:فضایل اخلاقی]] | |||